WE CAN CHANGE

-Хэрэв түрээсийн сууц баригдвал нэг өрх 60 мянган төгрөгөөр суух боломжтой-

Дөрвөн жилийн өмнө "40 мянган орон сууц" хөтөлбөр батлагдахад сарын тогтмол орлогын эх үүсвэргүй иргэд, залуу гэр бүлд зориулж түрээсийн орон сууцны тогтолцоог бий болгох зорилт тусгагдсан. Гэсэн ч өнгөрсөн хугацаанд дээрх зорилт хэрэгжсэнгүй. Хэрэгжихгүй байхад юу саад болж байгаа болон төрөөс түрээсийн орон сууц барихад хэрхэн анхаарч байгаа талаар Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын яамны Барилга, орон сууц, нийтийн аж ахуйн бодлогын газрын дарга Г.Мягмараас тодруулсан юм.

-"40 мянган орон сууц" хөтөлбөр батлагдахад түрээсийн орон сууцны тогтолцоог бий болгох зорилт тусгагдсан. Түрээсийн орон сууц барих талаар төрөөс ямар бодлого барьж байна вэ?

-Энэ нь бага, дунд орлоготой иргэдийн орон сууцны асуудлыг шийдвэрлэх гарц мөн. Уг нь улсын болон орон нутгийн төсвийн эх үүсвэрээр зах зээл дээр баригдсан орон сууцнаас худалдан авах, шинээр барих зэргээр түрээсийн орон сууц бий болгох арга зам байсан. Гэвч өнгөрсөн хугацаанд төрөөс түрээсийн орон сууц барих, худалдан авах зэрэгт хөрөнгө тусгагдаагүй.

-Түрээсийн сууц барьснаар жил бүр хүрээгээ тэлж байгаа гэр хорооллыг хязгаарлах боломжтой юм шиг санагддаг. Энэ талаар таны бодол?

-Түрээсийн сууц нь цаашид орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Иргэд тэр бүр урт хугацаатай зээлээр орон сууц худалдаж авч чадахгүй. Нийт хүн амын 35 хувь нь ядуу амьдралтай байна. Үүний дотор cap бүр тогтмол орлогогүй иргэн олон. Тэдний ихэнх нь гэр хороололд амьдардаг.

-Хөрөнгө төсөвлөгдөөгүй учраас өнгөрсөн хугацаанд түрээсийн сууц баригдаагүй гэсэн. Энэ ямар учиртай юм бэ. Түрээсийн сууц бий болгох тухай "40 мянган орон сууц" хөтөлбөрт тусгагдсан байсан шүү дээ?

-Яамны зүгээс жилийн бүр төсөвт тусгадаг. Гэсэн ч хөрөнгө нь батлагдаагүй.

-Ирэх жилийн улсын төсөвт хөрөнгө батлуулж чадсан уу?

-Тусгагдаагүй.

-Тэгэхлээр төсөвт хөрөнгө суугаагүй болохоор 2011 оноос нааш авч хэлэлцэхгүй гэсэн үг үү?

-Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан "100 мянган орон сууц" төсөл хэрэгжиж эхлэхэд түрээсийн орон сууц бий болгох ажлыг эхлүүлэх хэрэгтэй гэж үзэж байгаа.

-Түрээсийн сууц баригдахгүй байгаа шалтгаан нь ердөө санхүүжилт болоод байгаа юм уу?

-Тийм ээ.

-Яам сургалт, судалгааны албатай. Ойролцоогоор хэчнээн хүн айлын хашаа байшин, байр, хажуу өрөөг хөлсөлж амьдарч байна вэ?

-Одоогоор яаманд нэгтгэсэн тоо байхгүй. Дүүргүүдэд ойролцоо тоо байгаа байх. Хүн ам, орон сууцны тооллого хүний томуугийн өвчлөлөөс болж жилээр хойшлогдсон. Тооллогоор орон сууцны хангамж ямар байгаа талаарх судалгаа гарна. 2015 он гэхэд хүн амынхаа 30 хувийг орон сууцаар хангах зорилт тавьж байгаа. 2002 онд орон сууцны хангамж 22 хувьтай байсан. Гэтэл 2005 1 онд энэ тоо буурсан байсан. Энэ нь жилд нийлүүлэгдэж байгаа орон сууцны тоо, шинэ гэр бүл бүлийн тоо зөрүүтэй байгаатай холбоотой. Эрэлт ихэсч байхад орон сууцны нийлүүлэлт бага байсан учраас үнэ хөөрөгдсөн.

-Эхний ээлжинд хэчнээн түрээсийн сууц барих шаардлагатай вэ. Энэ талаар тооцоолсон зүйл байгаа юу?

-Эхний ээлжинд 2500-3000 байх шаардлагатай. Түрээсийн байр 2-4 ам бүлтэй өрх амьдрахад тохиромжтой дунд зэргийн хоёр өрөө байхад л болно. Гэхдээ түрээсийн сууцыг нэг дор хуарангийн хэлбэрээр барих нь тохиромжгүй.

-Гадны улсын түрээсийн байрны төлбөр хэд байдаг вэ?

-Дунджаар 30 ам.доллар байдаг. Тэгэхлээр манайд 60 мянган төгрөг байхад болно. Ер нь түрээсийн сууцны төлбөрийг ч аль болох бага тогтоовол сайн байдаг.

-Орон нутагт түрээсийн сууц байх хэрэгтэй гэж үздэг хүн олон байдаг. Орон нутагт барихад хөрөнгө их зарцуулагдах уу?
-Орон нутгийн мэдэлд түрээсийн байр байх хэрэгтэй. Наад зах нь нарийн мэргэжлийн боловсон хүчин гэрээгээр ажиллуулахад байлгах байр хэрэг болдог.

Б.Мягмансанж

Барилгын салбарт авлига нүүрлэжээ

2009 оны 12-р сарын 22 Нийтэлсэн БАТ
Сонгогчдын эрх ашгийг хамгаалах "Урагш дэвших" холбооноос "Барилгын салбарт авлига, хээл хахууль газар авч буй талаар өчигдөр сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийв. Тус салбарт авлигыг бат бөх орших нөхцөлийг бүх шатны эрх бүхий албан тушаалтнуудын ажил үүргээ хариуцлагатай гүйцэтгэдэггүй, албан тушаалаа урвуулан ашигладаг зэргээр бүрдүүлдэг гэнэ. Тухайлбал, Газрын алба, Мэргэжлийн хяналтын алба, Барилга хот байгуулалтын яам, Барилга ашиглалтад хүлээж авах комиссынхонд илүү их авлига үүрлээд байгаа аж. Эдгээр байгууллага, албан тушаалтнууд ажлаа хариуцлагатай, шударгаар биелүүлдэггүйгээс зөвшөөрөлгүй газарт зах замбараагүй ямар ч төлөвлөлтгүй, иргэд оршин суугчдын эрүүл аюулгүй амьдрах эрхийг зөрчин, өнгө үзэмж, шаардлага хангахгүй барилга нэртэй хятадын чанар муутай барилгын материалын цуглуулга олширч байна хэмээн "Урагш дэвших" холбооны тэргүүн Х.Сувд ярив. Түүнчлэн барилгын салбарт хяналт шалгалт сул байдгаас захиалагч, хөрөнгө оруулагч, оршин суугчдын эрх ашгийг ихээхэн хохироож байгаа барилга гүйцэтгэлийн компаниуд олон байгаа аж. Иргэдэд захиалсан хугацаанд байрыг нь хүлээлгэн өгч ашиглалтад оруулалгүй хохироодог. Гэсэн хэдий ч гэрээгээ зөрчин барилгын материалын үнэ нэмэгдсэн гэж шалтаглан ханшаа өсгөдөг байна. Мөн барилгын зураг төслийн дагуу орчны тохижилтыг хийдэггүй. Нэгэнт баригдаж дууссан барилгад оршин суугчид нь амьдарч байхад дур зоргоороо, давхар нэмж барих, нэг барилга барих газрын зөвшөөрлийг ашиглан хэд хэдэн барилга барьдаг байна. Газрын зөвшөөрлөө авсны дараа барилга эхлэх зөвшөөрөл өгөх байтал ямар ч газрын зөвшөөрөлгүй байхад барилгаа барьж эхлэх эрх олгодог аж. Энэ мэтчилэн тоо томшгүй зөрчил дутагдал гаргаж хууль зөрчиж байхад дээр дурьдсан эрх бүхий зөвшөөрөл олгодог хяналт шалгалтын мэргэжлийн байгууллагууд хариуцлага тооцдоггүй нь авлига хээл хахуульд автсаны шинж хэмээн "Урагш дэвших" холбооныхон үзэж байсан. Түүнчлэн Гүйцэтгэх гэрээгээр, иргэдийн хөрөнгө оруулалтаар барьж буй барилгыг, банк, санхүүгийн байгууллагад, өөрийн хөрөнгөөр барьж буй мэт хуурамч материал бүрдүүлэн тэдний байрыг барьцаалан зээл авч, оршин суугчдыг байрандаа ороход зээлийг барагдуулаагүй учир үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээг нь олгохгүй 2-3 жил хүлээлгэж байгаа тохиолдол цөөнгүй байгаа гэнэ. Хууль зөрчиж иргэдийг ихээхэн хохироож буй барилга гүйцэтгэлийн компани одоогоор 10 байгаа аж. Үүнээс "Авзага трейд" ХХК нь хамгийн их асуудал үүсгэн иргэдийг их хэмжээгээр хохироосон байна. Тус компанийн Баянгол дүүргийн дөрөвдүгээр хорооны нутаг дэвсгэрт барьсан 10 дугаар байр чанарын шаардлага хангаагүй баригдсан гэнэ. Оршин суугчид ороод cap ч болоогүй байхад шал нь доороосоо товойн хөөж эхэлсэн аж. "Авзага трейд" мөнгө нэмж нэхжээ Энэ талаар оршин суугч Ж.Нямсүрэнгээс цөөн асуултад хариулт авсан юм. -Та байрныхаа гэрчилгээг авч чадаагүй байгаа гэв үү? -Би өнгөрсөн тавдугаар сарын 26-нд хүчээр шахуу байрныхаа түлхүүрийг авсан. Түүнээс хойш байрныхаа гэрчилгээг авах гэж "Авзага трейд" ХХК-ийн захирал Н.Мэнд-Амартай холбогдох гээд утас руу залгахаар утсаа салгачхаад байгаа юм. -Ямар учраас та байрныхаа түлхүүрээ хүчээр авахад хүрэв. Төлбөр тооцоогоо бүрэн хийгээгүй байсан юм уу? -Би "Авзага трейд" ХХК-д 2007 онд 33 мянган ам.доллар өгөөд байрны гэрээ хийсэн. Би тэр үед гадаадад ажил хийж байсан юм. Тэгээд өнгөрсөн хавар гэрээ ёсоор байраа авах гэтэл надаас барилгын материалын үнэ нэмэгдсэн гэсэн үндэслэлээр 23 сая төгрөг нэмж тушаахыг шаардсан. Барилгын материал үнэ хэчнээн нэмэгдсэн ч гэсэн ингэж нэмэгдэх учиргүй. Зарим хүний хэлж байгаагаар "Авзага трейд" ХХК-нд ажилладаг мөн ойрын хамаатан хүмүүст байраа хямдралтай өгөөд, харин гэрээ хийсэн хөндлөнгийн хүмүүсээс нэмэлт мөнгө авах болсон гэдэг юм. Байрны түлхүүрийг өгөхдөө дээрх мөнгийг өгөхийг шаардсан. Иймд би аргагүйн эрхэнд 23 сая төгрөг өгнө гэж гарын үсэг зурж, түлхүүрээ авсан. Харин дараа нь би мөнгө нэмж төлөхгүй гэдгээ хэлсэн. Гэтэл "Авзага трейд" ХХК намайг шүүхэд өгсөн юм. Удахгүй анхан шатны шүүх хурал болно. Би өмгөөлөп хөлслөж авсан. Өмгөөлөгчийн хэлснээр бол нэмэлт мөнгө өгөх ёсгүй юм гэсэн. -Танай байр чанар муутай баригдсан гэж сонссон. Энэ талаар? -Шинээр ашиглалтад орсон байр гэхэд хаалга, цонх нь түгжээгүй байсан. Мөн ороод удаагүй байтал ариун цэврийн өрөөнд ус алдаж эхэлсэн. Одоо ч гэсэн үе үе ус алддаг. Герман паркетан шалтай гэсэн боловч урд хөршийн хуурамч материалаар хийсэн байгаа. Ө.Ядамсүрэн

Иргэд түрээсийн сууц баригдахыг хүлээж байна

2009 оны 12-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ

Улаанбаатар хотыг анх 500 мянган хүний даацтайгаар төлөвлөж байсан. Гэсэн ч одоо төлөвлөгдсөнөөсөө хоёр дахин их ачаалал үүрч байна. Энэ нь шилжилт хөдөлгөөнийг хязгаарлаж чадаагүйтэй холбоотой. Сая гаруй хүн амтай нийслэл хотын тулгамдсан асуудлуудын тэргүүнд хүн амын төвлөрөл, агаарын бохирдол, хог хаягдал бичигддэг. Тэгвэл Улаанбаатар хот руу чиглэх хүн амын шилжилт хөдөлгөөнийг сааруулах, агаарын бохирдлын ихэнх хувийг бий болгож байгаа гэр хорооллын өрхийг бууруулах гарц байгааг дуулгах гэсэн юм. Энэ нь түрээсийн орон сууц. Энэ нь бага, дунд орлоготой иргэдийн орон сууцны асуудлыг шийдэх гарц яах аргагүй мөн. Гадны олон улс түрээсийн сууцуудын төрөл хэлбэрийг орон сууцны хангамжийн нэг хэсэг болгон ашигласан байдаг. Мөн бага, дунд орлоготой иргэдээ орон гэртэй байлгах төрийн бодлогын нэг байсаар ирсэн. Гадны иргэдийн заримынх нь амьдрал түрээсийн сууцнаас эхэлж, үр хүүхэдтэй болохоороо хувийн хауст амьдрана. Хүүхдүүд нь насанд хүрч, хоёулхнаа үлдсэн эцэг эх, хань ижлээ мөнх бусаар алдсан иргэд нөгөөх түрээсийн сууцандаа эргэн ирдэг аж. 2005 онд "40 мянган орон сууц" хөтөлбөр батлахад сарын тогтмол орлогын эх үүсвэргүй иргэд, залуу гэр бүлд зориулж түрээсийн орон сууцны тогтолцоог бий болгох зорилт тусгагдаж байсан. Гэсэн ч өнгөрсөн хугацаанд дээрх зорилт хэрэгжсэнгүй. Уг нь улсын болон орон нутгийн төсвийн эх үүсвэрээр зах зээл дээр баригдсан орон сууцнаас худалдан авах, шинээр барих зэргээр түрээсийн орон сууц бий болгох арга зам байсан. Тус зорилт "40 мянган орон сууц" хөтөлбөрт тусгагдсан ч хөрөнгийн асуудлыг шийдэж өгөөгүй нь одоог хүртэл хэрэгжихгүй байгаагийн шалтгаан болжээ. Тус хөтөлбөр ирэх оноос "100 мянган орон сууц" төсөл болж үргэлжилнэ. Гэр хорооллын иргэдийн газрыг чөлөөлүүлж барилга угсралтын ажил дуусах хугацаанд хаана байлгах нь шийдэгдээгүй хэвээр байгаа. Тэгвэл тус төсөл хэрэгжиж дуустал иргэдийг байлгахад ч түрээсийн орон сууц чухал үүрэг гүйцэтгэх юм. Нийслэлийн төвийн хэсэгт өмчилж авах газар байхгүй болоод хэдэн жилийг ардаа орхилоо. Малаа зуданд үхүүлж амьдрах аргагүй болсон малчид үерийн далан, өндөр хүчдэл, оршуулгын газартай хаяа нийлүүлэхээс өөр аргагүй байдаг. Хэдий зөвшөөрөлгүй газар бууж болохгүйг мэддэг ч хотын захад цахилгаангүй, нийтийн тээвэр хүрдэггүй газарт очихыг үл хүснэ. Хэрэв түрээсийн орон сууц өнгөрсөн дөрвөн жилийн дотор үе шаттайгаар барьж ашиглалтад оруулсан бол хориглосон газарт буусан өрх, залуу гэр бүл, хажуу өрөө хөлсөлдөг иргэд, хашаа байшин түрээсэлдэг иргэдийн тодорхой хувийн орон сууцны асуудлыг шийдэх байсан биз. Нөгөөтэйгүүр, сургууль төгсөгчдийн ихэнх нь орон нутагт очиж ажиллахаас татгалзан мэргэжлийн бус хөдөлмөр эрхэлдэг. Энэ нь орон нутгийн хөгжил, амьдрах таатай орчин байхгүйтэй холбоотой байдаг. Тиймээс түрээсийн орон сууцыг зөвхөн нийслэлд бус аймгийн төвүүдэд баривал сургууль төгсч байгаа залуу мэргэжилтнүүдийн амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх юм. Дээрх олон асуудал түрээсийн орон сууц барих хангалттай шалтгаан болно. Төрөөс үүнд анхаарлаа хандуулж бага, дунд орлоготой иргэдээ дэмжинэ гэдэгт найдаж байна. Б.Мягмансанж

Гэр хорооллын цахилгаан байс хийгээд хэлбэлздэг. Үүнээс болж иргэдэд багагүй хүндрэл учирч байна. Саяхан Баянгол дүүргийн XVI хороонд тогны хүчдэл ихэссэний улмаас оршин суугчдын цахилгаан хэрэгсэл шатаж, багагүй хохирол учирчээ.

Мөн өнгөрсөн долоо хоногт Чингэлтэй дүүрэгт дээрхтэй адил явдал болсон байна. Тогны хэлбэлзлийн улмаас цахилгаан бараа нь шатахад иргэд хаана хандаж хохирлоо барагдуулах талаар сайн мэддэггүй. Ингээд хугацаа алдаж явсаар байгаад эцэстээ хохироод үлдэх нь олонтаа.

Зарим хүн цахилгаан бараагаа даатгуулсан тохиолдолд л хохирлоо барагдуулах боломжтой гэсэн өрөөсгөл ойлголттой байдаг. Үүнээс гадна цахилгаан бараагаа шатаалгасан иргэд холбогдох газруудад хандахад хууль журам сайтар судлаагүйг нь далимдуулж "чулуу хөөлгөсөөр" эцэстээ хохирлыг нь барагдуулдаггүй байна.

Энэ мэтээр тогны хэлбэлзлийн улмаас эд материалаараа хохирсон олон тохиолдол байдаг. Айлууд өдөрт хөргөгч, цахилгаан тогоо, зурагт зэрэг хэрэгслээ тогтмол хэрэглэдэг. Иймээс цахилгаан хэлбэлзсэн тохиолдолд дээрх төрлийн хэрэгсэл шатах магадлал өндөр байдаг аж. Эдгээр цахилгаан хэрэгсэл нь хаана үйлдвэрлэсэн, овор хэмжээ зэргээсээ хамаараад харилцан адилгүй үнэтэй байна. Тухайлбал, Хятад улсад үйлдвэрлэсэн зурагт 50-150 мянган төгрөг байхад "LG", "Panasonic" зэрэг брэндийн телевизорууд 300 мянган төгрөгөөс дээш байдаг. Иймд бид иргэдэд цахилгааны хэлбэлзлээс шалтгаалж хохирол амссан тохиолдолд хаана хандах, энэ талаар ямар журам байдаг тухай мэдээлэл хүргэхийг зорилоо.

Эхлээд тогны хэлбэлзэл болсон дүүргийн Хэрэглэгчдэд үйлчлэх төвийг зорьсон юм.

Баруун түгээх төв иргэдийн хохирлыг барагдуулах ёстой
(Баянгол дүүргийн Хэрэглэгчдэд үйлчлэх төвийн мэргэжилтэн н.Тунгалаг)

-Танай дүүргийн XVI хороонд хүчдэл ихэссэний улмаас айлуудын цахилгаан хэрэгсэл шатсан гэх гомдол манай сонины редакцид ирсэн. Танайд гомдол, санал ирсэн үү?
-Иргэд ирж өргөдлөө өгч байгаа. Одоогийн байдлаар дөрөв, таван өрхийн гомдол ирчихсэн байна. Өглөө хэдэн гомдол ирсэн.

-Энэ тохиолдолд хариуцлагыг нь хэн үүрэх вэ, Иргэдэд учирсан хохирлыг хэрхэн барагдуулдаг вэ?
-Тусгай комисс цахилгааны хүчдэл яагаад ихэссэн талаарх шалтгааныг тогтоосон. Манайд өнгөрсөн даваа гарагт 14.00 цагийн үед дуудлага ирсэн. Ингээд цагийи дараа очиж шалгалт хийсэн. Үүнд "Баруун түгээх төв" буруутай нь тогтоогдсон. Иймд тэд иргэдийн хохирлыг барагдуулахаар болсон.

-Юунаас болж хүчдэл огцом өссөн юм бол, ийм тохиолдол цөөнгүй гардаг гэсэн?
-Шитний боолт суларсан. Нойл нь холбогчоосоо хөндийрснөөс болсон гэж тогтоогдсон. Нэг үгээр хэлбэл, ачаалал нь ихэссэнээс кабельдаа гэмтэл гарсан гэсэн үг. Одоогоор 16 метрийн урттай шинэ кабелийн утсаар сольсон.

Хохирол барагдуулна гэсэн, гэхдээ хэзээ гэдгийг мэдэхгүй
Ямартай ч иргэдийн хохирлыг "Баруун түгээх төв" барагдуулах ёстой гэсэн хариултыг холбогдох газраас өглөө. Тэгвэл иргэд дээрх га-зар хандаж, хохирлоо барагдуулж байгаа эсэх талаар цахилгааны хүчдэл ихэссэн дүүргийн иргэдтэй уулзахыг зорилоо. XVI хорооны оршин суугч Б.Пүрэвдоржтой уулзаж, нөхцөл байдлыг тодруулсан юм.

-Хэдэн цагийн үед цахилгааны хүчдэл ихэссэн бэ?
-Өглөө 08.00-11.00 цагийн үед тог тасарсан юм. Тэгээд орой ирэхэд цахилгаан хэрэгсэл шатчихсан байсан.

-Тог тасрахын өмнө хүчдэл нь ихэссэн гэсэн?
-Тийм ээ. Тасархаас өмнө тог их хүчтэй ирээд унтарсан.

-Танай ямар цахилгаан бараа шатсан бэ?
-Хөргөгч, пийч, ахуйн хэрэгцээний цахилгаан хэрэгсэл бүгд шатсан. Тухайн үед залгаатай байсан учир шатчихсан.

-Нийт хичнээн төгрөгийн хохирол учирсан бол, тооцож үзсэн үү?
-Сайн мэдэхгүй байна. Хөргөгч л гэхэд Солонгос улсад үйлдвэрлэсэн. Бүгдийг нь тооцвол нэлээд өндөр тоо гарах байх.

-Танайхаас гадна хичнээн айл хохирсон бэ?
-Арав гаруй айл байх шүү.

-Холбогдох байгууллагууд нь ирж шалгаж үзсэн үү?
-Бид холбогдох газар нь хандсан. Гэхдээ манайхаар орж ирээгүй. Ойр хавийн айлуудаар орж шалгасан гэсэн.

-Хохирлыг хэзээ барагдуулна гэсэн бэ?
-Барагдуулна л гэж хэлсэн. Хэзээ гэдгийг тодорхой хэлээгүй.

-Гэмтэл нь хаанаа гарсныг мэдсэн үү, шалтгааныг нь мэдэж байж хэнд хандахаа мэднэ шүү дээ?
-Сайн мэдэхгүй байна. Ямар ч байсан хохирол барагдуулах байх. Өнөөдөр өргөдлөө аваачиж өгсөн.

-Өргөдлөөс өөр юу шаардаж байна вэ?
-Шатсан цахилгаан барааны зураг авахуулдаг гэж байсан.

-Зургаа авахуулсан уу?
-Үгүй. Ирж авдаг гэсэн. Утасны дугаар тэмдэглээд л явсан.

-Зарим хүн цахилгаан хэрэгслээ даатгуулсан тохиолдолд л хохирлыг барагдуулдаг гэж ойлгоод байна. Энэ талаар та ямар ойлголттой байна вэ?
-Мэдэхгүй байна. Манайх цахилгаан хэрэгслээ даатгуулаагүй шүү дээ. Ер нь цахилгаан бараагаа даатгуулдаг айл өрх их ховор байх.

-Ер нь та хохирлоо хэрхэн барагдуулах талаар дүрэм журам хэр судалсан бэ, энэ талаар мэдээлэл байна уу?
-За даа, мэдээлэл маруухан гэж болно. Өглөө ажилдаа гараад, орой л орж ирдэг болохоор тэр болгоныг судлаад, хараад суух цаг зав хомс байх юм.

Зөвхөн эрчим хүчний байгууллагыг буруутгаад байж болохгүй
Дээрх ярианаас ажиглахад иргэд цахилгаан бараа нь тогны хүчдэл ихэссэнээс болж шатсан тохиолдолд хэнд хандах, ямар бичиг баримт бүрдүүлэх талаар мэддэггүй бололтой.

Түүнчлэн, тухайн хорооны зарим иргэнээс энэ талаар тодруулахад ихэнх нь хэнд хандахаа сайн мэдэхгүй хэмээн хариулж байсан юм. Нөгөөтэйгүүр, дүүргийн хэрэглэгчид үйлчлэх төв болон холбогдох газрууд энэ талаар хангалттай мэдээлэл өгдөггүй байна. Энэ нь хэрэглэгчийн мэдлэггүйг далимдуулж хохирлыг нь барагдуулахгүй байх сонирхолтой байдаг юм биш биз гэх хардлагыг төрүүлж байв. Иймээс бид цахилгааны хүчдэл ихэссэний улмаас хохирол амссан тохиолдолд ямар дүрэм журам үйлчилдэг талаар Эрчим хүчний зохицуулах газраас тодруулахаар явлаа. Тус газрын мэргэжилтнээс дараах зүйлийг тодруулсан юм.

-Цахилгаан хэрэгслээ шатаалгасан айл өрх, албан байгууллага ямар байгууллагад хандах ёстой байдаг вэ?
-Эхлээд буруутай этгээдийг нь тогтооно. Ерөнхийдөө "Улаанбаатар цахилгаан түгээх сүлжээ" компанийн захиралтай уулзвал тодорхой хариулт авч чадна. Ер нь хэрэглэгчийн гомдлыг бүрэн шийдэх ёстой.

Хэрэв байцаагчийн буруугаас болж хэрэглэгч хохирлоо барагдуулж чадаагуй бол байцаагчийг торгох арга хэмжээ авна. Харин хэрэглэгч өөрийн буруугаас хохирол амссан бол тухайн хүн өөрөө хариуцна.

-Энэ талаар ямар журам байдаг вэ?
-Эрчим хүчний тухай хуулийн тавдугаар бүлгийн 30 дугаар зүйл, хэрэглэгчийн эрх, үүрэгт зааснаар "Эрчим хүчээр хангагч гэрээний үүргээ зохих ёсоор биелүүлээгүйгээс эрчим хүч дутуу нийлүүлсэн, гэрээнд заасан тоо хэмжээ, чанарын үзүүлэлт бүхий эрчим хүчээр хангаагүй бол эрчим хүчний төлбөрийг бүрэн буюу зарим хэсгийг төлөхөөс татгалзах, хохирлоо нөхөн төлүүлэхээр нэхэмжлэх" эрхтэй гэж байдаг.

Мөн заавал шугам сүлжээнээс гэлтгүй иргэдийн буруутай үйл ажиллагаа ч байдаг. Тухайлбал, трактораар газар шорооны ажил хийж байхдаа кабель гэмтээдэг. Үүнээс болж янз бүрийн гэмтэл, доголдол гарна. Тухайлбал, хэт богино долгион үүсч, цахилгаан огцом өсөх явдал байдаг. Иймээс бурууг зөвхөн эрчим хүчний байгууллагад өгч болохгүй. Тийм болохоор Нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын тусгай комисс ажиллаж буруутныг тогтоодог.

-Хууль, журмаа мэдэхгүй байгаа хэрэглэгчид мэдээлэл хаанаас авч болох вэ?
-Ханган нийлүүлэгч байгууллага, хэрэглэгч хоёрын дунд хийсэн цахилгааны гэрээний дэвтэр гэж байдаг. Түүн дээрээ бүгдийг нь нарийвчлаад заачихсан байгаа. Мөн www.era.energy.mn гэсэн вэб сайтаас харж болно. Энэ сайтад бүх хууль, журам нь дэлгэрэнгүй байдаг.

24 цагийн дотор өргөдлөө өгөх хэрэгтэй
Хэдийгээр цахилгааны гэрээний дэвтэрт бүх зүйлийг тодорхой бичсэн байдаг гэх боловч иргэдэд ийм дэвтэр байх нь ховор аж. Энэ талаар XVI хорооны оршин суугчид ярьж байсан юм. Түүнчлэн, тус дүүрэгт түрээсийн байр хөлсөлж амьдардаг өрх олон байдаг. Тэд түрээслэгчээрээ дамжуулан цахилгааны төлбөрийн тооцоогоо хийдэг тул дэвтэр байдаггүй аж. Эрчим хүчний зохицуулах газраас биднийг "Улаанбаатар цахилгаан түгээх сүлжээ" компанийн удирдлагуудтай уулзахыг зөвлөсөн тул тийшээ явлаа. Ингээд тус компанийн Хяналт, аюулгүй ажиллагааны хэлтсийн дарга Д.Доржсүрэнтэй уулзав.

-Хэрэглэгчид цахилгаан хэрэгслээрээ хохирчихоод хаана хандахаа мэдэхгүй байх тохиолдол олон байна. Энэ талаар тодорхой мэдээлэл өгөхгүй юу?
-Техникийн шаардлагаар, хөндлөнгийн ажил үйлчилгээг буруу хийснээс шалтгаалаад гэмтэл гардаг. Үүнээс үүдэлтэйгээр хэрэглэгчдийн цахилгаан хэрэгслүүд гэмтдэг. Иргэд хамгийн түрүүнд манай байгууллагад хандах ёстой. Дүүрэг бүрт хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв гэж бий. Уг байгууллагад хохирлынхоо хэмжээг бичээд, өргөдлөө 24 цагийн дотор өгөх хэрэгтэй. Тухайн байгууллага нь холбогдох газар өргөдлийг хүргэж өгнө. Өргөдлийг хүлээн авснаас хойш техникийн гэмтэл саатлаас болсон уу, эсвэл хэн нэгэн буруутай этгээд байгаа эсэхийг нь тогтооно. Тэгээд холбогдох нэгжүүд рүү нь өгдөг. Тухайлбал, манай байгууллагын буруугаас болж цахилгаан хэрэгсэл гэмтсэн бол тухайн харъяаллаас хамаараад Баруун, зүүн түгээх төв буюу техникийг хариуцсан газарт гомдлыг шилжүүлдэг. Жишээлбэл, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүрэгт дээрх хэрэг гарсан бол Зүүн түгээх төвд мэдэгддэг. Ингээд шалгаж үзээд манай байгууллагын буруугаас болсон байвал тухайн хүмүүстээ хам-тарч акт үйлддэг. Сүүлд нь өргөдлийн дагуу гэмтсэн хэрэгслийн жагсаалтыг үздэг. Жишээлбэл, хөргөгч шатсан байвал тухайн хөргөгчний ямар эд анги нь шатсан байна вэ гэдгийг оношилно. Тэгэхгүй хөргөгч шатлаа гэхэд нь шинэ хөргөгч авч өгнө гэсэн үг биш. Тухайн цахилгаан хэрэгсэл дотроо олон эд ангиудтай байгаа. Үүнийг нь нарийн мэргэжлийн комисс нь шалгадаг. Тэгээд тухайн шатсан эд ангийг нь сольж өгдөг.

Сүүлд Чингэлтэй дүүрэгт гарсан цахилгааны хүчдэл манайхтай огт холбоогүй. Хотын хөрөнгө оруулалтаар ажил гүйцэтгэж байсан компани шугам шилжүүлэхдээ цахилгаан эрчим хүч угсралтын ажлыг буруу хийс-нээс цахилгааны хүчдэл ихэссэн байна лээ. Хотын хөрөнгө оруулалтаар ажил гүйцэтгэж буй байгууллага нь эрчим хүчний хууль дүрмийн дагуу ажиллах ёстой. Тэнд группын болон мэргэжлийн мончер, инженер бүхий тусгай зөвшөөрөлтэй байгууллага үйл ажиллагаа явуулах ёстой.

Энэ байгууллагууд нь ажлаа "ба, бэ"-гүй мэдэж байх ёстой байдаг. Гэтэл эдгээр байгууллага нь хоёр галтай утсыг нэг нь нойль паз байна гэж андуурч залгаад хүчдэлийг ихэсгэсэн байсан. Тиймээс тухайн байгууллага хариуцлагаа үүрэх хэрэгтэй. Чингэлтэй дүүрэгт гарсан тогны хүчдэлийн улмаас 45 айл хохирсон байсан. Үүнийг нийслэлийн хөрөнгө оруулалтаар зарласан тендерт шалгарсан "Дэд өртөө" компани гүйцэтгэж байсан. Цахилгааны утсыг буруу нийлүүлснээс хүчдэл ихэссэн. Асуудал тодорхой байхад булзаж болохгүй.

-Цахилгаан хэрэгслийнхээ эд ангийг солиулж, засууллаа ч санаанд нь нийцэхгүй, дутуу дулимаг юм байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тохиолдолд яах вэ?
-Эд зүйлээ засуулсан ч сэтгэлд нь нийцэхгүй, дутуу засчихлаа гэж үзэж байгаа бог. Улсын болон нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын газарт хандаж болно. Гэхдээ хууль дүрмийнх нь дагуу тусгай комисс хамтарч ажиллаж байгаа болохоор дээрх бэрхшээл тэр бүр гараад байдаггүй.

-Иргэдийн дунд тухайн цахилгаан хэрэгсэл даатгал-гүй байвал хохирлыг барагдуулахгүй гэх ойлголт их байна. Энэ талаар тодруулахгүй юу?
-Тийм зүйл байхгүй. Би дээр дурьдсан, хэн буруутай этгээд нь төлнө. Түүнээс биш даатгалтай, даатгалгүй гэдгээр нь шалтаглаад төлөхгүй гэсэн юм байхгүй. Даатгал гэдэг бол хувь хүний эрхийн асуудал шүү дээ.

-Захын гэр хороололд тог их хэлбэлздэг. Үүнээс шалтгаалж эд материалаараа хохирох нь олон байна. Ер нь захын хорооллын айлуудын тог яагаад муу байдаг юм бол оо?
-Олон хүчин зүйлээс хамаарна. Нэгдүгээрт, нийслэлчүүдийн цахилгааны хэрэглээ өдөр ирэх бүр нэмэгдэж байна. Энэ нь шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотой. Орон нутгаас шилжин ирж суурьшиж байгаа иргэд цахилгаантай болно гэвэл бид хаах эрхгүй. Нөгөөтэйгүүр, хөдөө орон нутгаас шилжин ирсэн өрх буусан газрынхаа ойролцоох нэг айлын утаснаас тог авдаг. Үүнээс шалтгаалж цахилгааны дамжуулах хүч муудна шүү дээ. Энэ асуудалд төр засгийн зүгээс тодорхой хэмжээнд анхаарч байна. Нийслэлийн хөрөнгө оруулалтаар зарим асуудлыг шийдэж байна. Хамгийн сүүлд 80 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж, олон станц баригдлаа. Үүний хүчээр олон айл, өрхийн цахилгааны хүчдэл сайжирч байна. Гэхдээ шилжилт хөдөлгөөн байсан цагт дээрх бэрхшээл ундарсаар байх болно. Мөн төлбөрийн чадвар муутай айл, өрхүүд зөвшөөрөлгүйгээр тог хэрэглэдэг. Өөрөөр хэлбэл, тог хулгайлдаг. Энэ нь ч мөн нөлөөлж байна.

-Таны ярьж буйгаар тогны хүч муудаж буй нь шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотой юм байна. Гэхдээ нэг газар удаан суурьшиж байгаа айлын тогны хүч муу байдаг. Гэрлээ асаачихсан байхад лаа асаасан юм шиг байдаг. Мөн угаалгын машин, компьютероо асаахаар тог нь дийлдэггүй. Ийм бэрхшээлийг хэрхэн шийдвэрлэх вэ?
-Ийм тохиолдол байгаа. Манайд өргөдлөө гаргаж өгөх хэрэгтэй. Мөн тендерт шалгарсан байгууллагуудад тогны чанарын асуудал хамаарна.

-Хуульд ханган нийлүүлэх байгууллага нь бүтээгдэхүүнээ бүрэн өгөхгүй бол төлбөрөөс тодорхой хувийг хасна гэж заасан байдаг. Гэтэл тогны хүч муу байгаа өрхүүд цахилгааны төлбөрийг бүрэн төлж байна?
-Хэрэв гомдолтой иргэн байвал хандаж болно. Бид шуурхай шийдвэрлэж өгнө. Мөн шаардлагатай зөвлөгөөг ч биднээс аваарай.

Т.Дашмаа
УИХ-ын баасан гаригийн үдээс хойшхи нэгдсэн хуралдаанд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд "Агаарын бохирдлыг бууруулах талаар хэрэгжүүлж байгаа болон цаашид авах арга хэмжээний тухай" сэдвээр мэдээлэл хийв.

Агаарын бохирдол нь гэр хорооллын 169 мянган айл өрхийн хэрэглэж буй зуух (50.0%), дулааны цахилгаан станцууд (6.0%), 137 мянган авто тээврийн хэрэгсэл (20.0%) болон 1.4 мянган бага болон дунд оврын нам даралтын халаалтын зуух (10.0%), шороон зам, баригдаж буй барилга байгууламж зэрэг бусад эх үүсвэр (17 %) -ээс үүсч байгаа гэсэн судалгаа гарчээ.

Агаарын бохирдлыг бууруулах ажлын хүрээнд хүн амын эрүүл, аюулгүй орчинд ажиллаж, амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэхийн тулд "бохирдуулагч нь төлөх" зарчмыг хуульчлан тогтоосон. Харин хөрөнгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлэх, нийслэл хот руу чиглэсэн хүн амын шилжилт хөдөлгөөнийг сааруулах, цэвэр түлшний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор

Агаарын бохирдлын төлбөрийн тухай хуулийн төслийг шинээр боловсруулсан аж. Тиймээс уг асуудалтай холбогдуулан дэвшилтэт техник технологи нэвтрүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зорилгоор холбогдох хуулиудад нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцжээ.

Мөн агаарын бохирдлыг хянах, цэвэр орчныг бүрдүүлэх зорилгоор дулааны цахилгаан станц, автомашины утаанд тавигдах зохистой шаардлагын дээд хязгаарыг тогтоосон хэд хэдэн шинэ стандартыг батлан мөрдүүлсэн байна.

Мянганы сорилтын сангийн компакт гэрээний дагуу хэрэгжүүлж буй төмөр замын төсөлд зарцуулах тусламжийн хөрөнгийг өөр төсөлд шилжүүлэхээр Монгол Улсын Засгийн газраас АНУ, Мянганы сорилтын корпорацитай яриа хэлэлцээр хийсэн аж. Энэ дагуу хоёр цогц төслөөс тус сан нь Салхин эрчим хүчний парк байгуулах төслийг онцлон дэмжсэн байна. Харин уг төслийн саналыг өнгөрөгч сарын 17-ны өдөр хөрөнгө оруулагчдын хорооны уулзалтаар хэлэлцэн 47,2 сая ам.долларын санхүүжилтийг олгохоор шийдвэрлэжээ.

Улаанбаатарт 200 квт-аас дээш 180 уурын зуух байгаагаас 2007 оноос хойш төсвийн хөрөнгөөр 11 уурын зуухыг бүрэн шинэчилж, 11 зууханд урсгал засвар хийсэн. Мөн 2007 оноос хувийн хэвшлийн байгууллагууд өөрсдийн хөрөнгөөр 10 уурын зуухыг шинэчилснээс 2009 онд гурван зуухыг шинэчилжээ. Мөн нийслэлийн хөрөнгө оруулалтаар энэ онд зургаан зуух шинэчилж, 10 зууханд урсгал засвар хийж гүйцэтгэсэн байна.

Гэр, сууцны дулаан хадгалах чадварыг нэмэгдүүлэхэд нийцүүлэн "Гэрийн шинэ төрлийн дулаалга"-ыг нийслэлийн 700 гаруй айл өрхөд нийлүүллээ.

Хот доторх нийтийн зорчигч тээврийн үйлчилгээнд байгалийн шатдаг хий, цахилгаан эх үүсвэрээр ажилладаг авто тээврийн хэрэгсэл ашиглаж байх тухай асуудлыг зохицуулж 2012 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөхөөр бэлтгэл ажлыг хангаж байгаа аж.

Энэ оны улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар Умард дэд станцын трансформаторын өргөтгөлийн ажил хийгдэж Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангаас найман тэрбум төгрөгийн хөрөнгө гаргахаар төсвийн тодотголд тусгасан байжээ. Үүнээс хотын найман дүүрэгт 15 мянга гаруй айл өрхийн цахилгаан хүчдэлийн уналтыг сайжруулах, цахилгаан сүлжээнд холбох ажлыг хийж ажлын гүйцэтгэл 80 хувьтай байгааг Ерөнхий сайд онцлон хэлж байв.

Түүнчлэн "Улаанбаатарын гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх хөтөлбөр"-ийн нэгдүгээр үе шатанд баригдах инженерийн дэд бүтэц, барилгажилтын ажлыг эрчимжүүлэхээр БНХАУ-аас 300,0 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээл авсан. Үүнээс "Орон сууцны VII хороолол", "Монголын үндэсний олон нийтийн радио телевиз орчмын хороолол"-ын инженерийн шугам сүлжээнд 40,0 сая ам. долларыг, "Орон сууцны XIV хороолол", "Орон сууцны VII хороолол"-д орон сууц барих ажилд 60,0 сая ам. Долларыг тус тус зарцуулахаар шийдвэрлээд байна. Харин нийслэлийн агаарын бохирдлын байдалд бүрэн хэмжилт хийхийн тулд суурин харуулын цэгийн тоог нэмэгдүүлэх шаардлагатай гэж үзэж буй.

Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангаас агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээнд нийт 8,7 тэрбум төгрөгийг зарцуулахаар төлөвлөснөөс 2009 оны эцсийн байдлаар 6,6 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийсэн байна.

Ерөнхий сайд мэдээллийнхээ төгсгөлд Монгол Улсын Засгийн газраас агаарын бохирдлыг бууруулах талаар цаашид авч хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа арга хэмжээний тухай зарим зүйлийг тодруулсан. Тухайлбал, нийслэлийн агаарын бохирдлыг үүсгэж байгаа 60 гаруй хувь нь гэр хорооллын айл өрх юм. Тиймээс иргэдээс хамааралтай байгаа агаарын бохирдлыг цаашид зөвхөн төрийн байгууллагууд дангаараа ажиллах бус олон нийтийн байгууллага, аж ахуйн нэгжийн санаачлагыг өрнүүлэх, тэднийг урамшуулан дэмжих зөв зохистой арга хөшүүргийг буй болгон хэрэгжүүлэхээр ажиллах гэнэ.

Ийнхүү Ерөнхий сайдын мэдээлэлтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүн Н.Ганбямба, Г.Баярсайхан, Б.Бат-Эрдэнэ, З.Энхболд, А.Тлейхан, Ц.Цэнгэл, С.Оюун, Ц.Батбаяр, Д.Ганхуяг нарын гишүүд асуулт тавьж, Засгийн газрын холбогдох гишүүдээс хариулт авлаа.

О.Сэлэнгэ
Улаанбаатар хот жил бүр хог, утааны асуудлаа шийдэж чадалгүй амнаас ам дамжин яригдсаар байдаг билээ.

Тэгвэл Сонгинохайрхан дүүрэг хогны асуудлаа шийдэж чаджээ. Тус дүүргийн "Хог хаягдлын менежментийг сайжруулах" нь удирдах ажилтны зөвлөгөөн өчигдөр боллоо. Зөвлөгөөнд СХД-ийн Засаг даргын орлогч Р.Хадбаатар, тус дүүргийн 25 дугаар хорооны Засаг дарга Б.Мөнхцэцэг, СӨХ-ны гүйцэтгэх захирал П.Содномдорж зэрэг албаны хүмүүс оролцлоо.

Засаг даргын 2009 оны гуравдугаар сарын 20-ны өдрийн 50 тоот захирамжаар "Хоггүй хороо, цэвэр гудамж" аяны ажлын хэсэг байгуулагдан ажилласан байна. Тус аяныг эхлүүлэхэд гурван хороо хоггүй, 21 хорооны нутаг дэвсгэрт 127 хог хаягдлын цэг үүсээд байсан аж. Харин одоогоор 10 хорооны 13 цэг хогтой байгаа юм. Энэ нь хүн ам суурьшсан нийт нутаг дэвсгэрийн 80 орчим хувь нь хоггүй болсон гэсэн үг юм. 11 дүгээр хорооны хогыг зургаан сая төгрөгөөр цэвэрлэсэн ч хэд хоногийн дараа эргээд хог үүссэн байсан тул хог цэвэрлэх   нь   чухал биш, хог хаяулахгүй байх нь чухал гэж үзжээ.

Ингээд айл өрх, албан байгууллага бүртэй хог тээвэрлэх гэрээ байгуулж, орчныг цэвэр байлгах талбайг нарийн зурагжуулан, тээвэрлэх өдөр цагийг тодорхой зааж өгсөн хураамжийн дэвтэр хөтлүүлжээ. Мөн төлбөрөө төлөөгүй айлын хогийг нэг, хоёр удаа төлбөргүй авахад дараа сараас нь хогны төлбөрөө бүрэн хийдэг болсон байна. Нийтийн эзэмшлийн талбайг цэвэрлэхээр айл өрх бүрээс жилд нэг удаа 1000 төгрөгийн хураамж авч, хог хаяж болзошгүй газруудаар эргүүл хийх, цэвэрлэгээнд ажилласан сайн дурын иргэдээ цалинжуулсан нь үр дүнгээ өгсөн байна. Нийслэлийн хогны асуудлыг зөв менежментээр зохион байгуулж чадвал хогноос салах нь асуудал биш бололтой. Мөн нийслэлийн шилдэг СӨХ-оор Сонгинохайрхан дүүргийн "Москва" хорооллын "Кремль" СӨХ, шилдэг хороогоор тус дүүргийн 25 дугаар хороо шалгарсан байна.

Т.Дашмаа

Утааг бид, биднийг утаа идэж байна

2009 оны 12-р сарын 18 Нийтэлсэн БАТ
Зайтайхан газраас нийслэлийг єглєє харахад хєвєнтэй хар дээврээр бvгээчихсэн юм шиг хав хар. Хоолой хорсгоно. Нvднээс єєрийн эрхгvй нулимс цувна. Орой тийшээ бол уулын мананд тєєрчихсєн юм шиг, урдах газар бvдэг бадаг харагдана. Улаан хоолой дээр бәен бєєн юм тойглон тээглэнэ. Уушигаа урагдтал хєхvvлж ханиалгана. Нус нулимс бас л єєрийн эрхгvй савирна. Салхигvй зарим єдєр 32-ын тойрог 100 айл, Олон улсын худалдааны тєв, Дарь эх, Баянхошууны орчимд яваа тээврийн хэрэгслvvд зvсэрсэн бороонд яваа юм шиг утаан дотор гэрлээ асаачихсан давхилдана. Ємссєн хувцас утаа тортогны эсэнд идvvлж угаадаснаас гаргаад авчихсан юм шиг бvрсийнэ. Энэ ч яахав. Уушгины гурвансудас л тасарчихаад байгаа юм шиг зовооно. Энэ утаа, хорт хий, угаар юунаас болж жилээс жилд нэмэгдээд байна.

Хаанаас уугиад байна?
2000 онд нийслэлд 82.597 айл єрх гэр хороололд байсан. Єнєєдєр гэр хороололд 144.5 мянган єрх амьдарч аж тєрж сууна. Есєн жилийн дотор гэр хороололд 61.900 айл єрх шинээр нэмэгджээ. Ихэнх айл єрх євєл хавар нvvрсээр галаа бадрааж гэр байшингаа дулаацуулна. Нэг тонн нvvрс шатаахад 0.0039 тн угаарын хий, 0.0067 тонн хvхэрлэг хий, 0.0119 тонн азотын исэл болон хорт бодис ялгардаг. Жилдээ эдгээр айлууд 722.5 мянган тонн нvvрсийг хорт хий утаа болгон нийслэлээ утаагаар утаж байна. Дээшээ гарсан яндантай айлууд нийслэлдээ утаан дээвэр тавьж байхад доошоо яндантай машин техник ямар хорт бодис хєнєєл тарьж байгаад бас нэг тоо баримт тvшиж хэлье.

Юунаас саагиад байна вэ?
Єнєєдєр нийслэлд 110 гаруй мянган тээврийн хэрэгслэл замын хєдєлгєєнд оролцож байна. 2000 онд хотод 42.509 машин явж байсан. Харин энэ хугацаанд хоёр дахин их буюу 67500-иар нэмэгджээ. Зам нь ачаалалаа даахгvй хотолзоно. Зам хотолзоно уу байна уу бидэнд хамаа алга. Хамаатай юм бас байна. Эдгээр тээврийн хэрэгслээс ямар хэмжээний хорт бодис ялгарч байгааг баримт тvшье. 1 кг дизелийн тvлш /нягт 860г/ шатахад 80-100 гр хорт бодис ялгардаг. Vvнд угаарын хий 20-30 гр азотын исэл 20-40 г, нvvрс ус тєрєгч 4-10гр, хvхэрлэг хий 10-30 гр, альдегид 0.81гр, хєє 3-5 гр болон бусад бодис ялгардаг. Энэ бол эрдэмтдийн хийсэн судалгаа шинжилгээний дvн. Єдєрт хичнээн мянган тонн бензин, дизелийн тvлш, тос масло бидний дэргэд шатаж агаар мандат, хvрээлэн буй орчинд тархаж хор хєнєєл учруулж байна вэ? Дээрээс нь хичнээн олон нам даралтын уурын зуух, ДЦС-аас гарч буй хорт хий, утаа, угаар хєл тушиж, хоолой багалзуурдаж байна. Бодохоос аймшигтай. Химийн хvрээлэнгээс гаргасан судалгаагаар бол нийслэлд нэг хvнд дєрвєн тонн хорт хий утаа ногдож байна гэсэн. Нийслэлд євєл хаврын улиралд амьд явах баталгаа, алтан аяганаас ус уух хувь заяа жилээс жилд бvрхэг болж байна гэхэд хилсдэхгvй. Утаа униар хорт хий бодисыг багасгахаар тєр засгаас тэрбум тэрбумаар хєрєнгє мєнгє зарлагадсаар. Єнєєх бахь байдал улам дордсоор байна. Утаагvй тvлш vйлдвэрлэж хэрэглэгчийг хангана гэж хэд хэдэн компанийн эзэд тєрийн хэдэн тэрбум тєгрєгєєр тvрvvвчээ тvнтийлгэнэ.

Сайн тvлш vйлдвэрлэсэн, утааг багасна гэж єєрсдийгєє сонин телевизороор "рекламдана". "Сайн" тvлшийг хэрэглэгчид эхлээд авна. Тvvхий шавар тvлэх л дутав гэж дахиад vл авна. Тvvхий нvvрс л тvлш юм байна гэж єнєє авч сурсан нvvрсээ тvлнэ. Утаагvй тvлш vйлдвэрлэнэ гэж хэн гэгч ийм нэр томъёо єгч улсаас мєнгє "цохих" арга олдог байна аа. Арц аргалаас ч утаа уугидаг шvv дээ. Мєхєс миний бодлоор утааг багасгаж, Улаанбаатарыг тунгалаг болгож болно. Vvний тулд цахилгааны vнийг л буруулах. Утаагvй тvлш vйддвэрлэх, гэр хорооллынхны утааг багасгахаар єгєєд байгаа тэр их хєрєнгє мєнгийг цахилгааны хэрэглээнд зарцуулбал утаа тортог багасна. Аль эсвэл Улаанбаатарт єдєр тутам салхины хурдыг секундэд тогтмол 20 м-т барьж байх. "Салхины хурд барина" "утаагvй тvлшээр хангана" гэдэг нь єнєєдєр агаар нэг vг болоод байна. Та минь, давын ємнє гэр хорооллын хэрэглэгчдийн цахилгааны vнийг багасгаад єгвєл утаа угаар багасах магадлалтай. Тvvнээс биш Улаанбаатарыг утаагvй болгоно гэвэл vлгэр. Энэ хэвээрээ утаа
суугаад байвал хєєгеєр шуурах вий гэхээс айдас тєрж байна. Утааг бид, биднийг утаа идэж байна даа. Энэ бол єнєєдрийн айдас, ирээдvйн эмгэнэл.

Л.ДАШДОРЖ
Нийслэлийн гэр хорооллын хогийг 14-30 хоногт нэг удаа, орон сууцны хогийг єдєр тутам ачдаг. Гаднаа хогийн бункертэй орон сууцны хог хаягдлыг 7-14 хоногт ачдаг талаар албаны хvн мэдээлжээ. Євлийн улиралд гэр хорооллын хог хаягдлын дийлэнх буюу 60-70 хувийг vнс, нvvрсний нунтаг хог эзэлдэг байна. Нийслэлийн Захирагчийн ажлын албаны хог хаягдлын менежментийн хэлтсээс нэг хvн єдєрт 235-956 гр хог гаргадаг гэсэн тооцоо гаргажээ. Иймээс єдєрт нийслэлээс 300 машин хог ачдаг байна.

Ядуурал огцом буурч байгаа юм гэнэ ээ

2009 оны 12-р сарын 17 Нийтэлсэн БАТ
Улаанбаатар хотын өрхүүдийн ядуурлын төвшин эрс буурсан байна гэнэ. Өмнө нь буюу хагас жилийн өмнө нийслэлийн иргэдийн 57, 5 хувь нь ядуу байсан бол өнгөрсөн арваннэгдүгээр сарын байдлаар 14,3 хувиар буурч 43,2 хувь болсон юм гэнэ. Нээлттэй нийгэм хүрээлэнгээс хийсэн Хэрэглэгчдийн итгэлийн индексийн судалгаанд ийнхүү нийслэлчүүдийн ядуурлын төвшин эрс буурлаа гэж бахдалтайгаар мэдээлсэн байх юм. Нийслэлчүүд бид ядуурлаасаа суга үсэрч гараад амьдрал нь сайжраад бүр башийсан юм байх аа. Бүр доогуур боловсролтой болон гэр хорооллын өрхийн ядуурлын төвшин бараг 20 хувь судалгааны тайланд өгүүлснээр бол шүү дээ. Харин хүснэгтээс харах юм бол 18,1 хувь буурсан гэжээ буурсан байх юм. Бага боловсролтой болон гэр хорооллын өрхүүд илүү ядуу байдаг гэдэг манайд батлагдсан “сонгодог” онолоор ийн тусгаарлан үзэж байгаа хэрэг шүү дээ.

Гэсэн ч энэ мэдээллийг сонссон хүмүүс “Хаана байна, тэр буураад байгаа “ядуурал” нь…?” гэж гайхаширч байна. Амьдрал өдөр ирэх тусам доройтож байгааг харсаар байж ийм тоо сонсох нь нэн тохуурхалтай бөгөөд гомдмоор. Албан тасалгааны цонхоор л амьдрал сайхан харагддаг юм болов уу, мэдэхгүй. 

Засгийн газар бол мэдээж хэрэг өөрсдийгөө аль болох сайхан харагдуулахын тулд ядуурал багасч байна, ядуурлыг багасгана энэ тэр гэж улин донгодож байдаг болохоор ядуурлын төвшинг яг үнэнээр нь харуулсан судалгаа хийнэ гэж горьдохын хэрэггүй л дээ. Гэтэл манайдаа л харьцангуй хараат бус гэгдэх төрийн бус байгууллага харин ийн эргэлзээтэй гэмээр судалгааны дүн танилцуулсан нь бас гайхашрал төрүүлээд байгаа юм. Харин судалгааны багийнхан үүнийгээ судалгааны зорилго ядуурлын төвшнийг тодорхойлох биш бөгөөд нэгэнт хэрэглэгчийн талаар судалгаа явуулж байгаа болохоор ядуурлын төвшний асуулгыг далимд нь дайсан. Тэгээд ч нэг мянган хүн оролцсон түүвэр судалгаагаар ядуурлын төвшинг тогтоох боломжгүй гэж тайлбарлалаа. 

Гэхдээ энд бас өөр гайхалтай асуудал бий. Судалгааг хийхдээ амьжиргааны доод төвшинг 101 100 төгрөгөөр бус 94800 төгрөгөөр тооцож авсан аж. Хэрвээ яг одоогийн албан ёсны баталсан доод төвшин гэх 101 100 төгрөгөөр тооцсон бол ядуурал 62,2 хувьтай гарах байсан аж. Үүнийгээ Үндэсний статистикийн хорооноос амьжиргааны доод төвшинг өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард шинэчлэн тогтоосон байсан боловч албан ёсоор зарлаагүй байсан учраас тавдугаар сард хийсэн анхны судалгаандаа хуучин хэмжүүрийг ашигласан. Харин  хоёр дахь судалгаандаа шинэ “хэмжүүр”-ээ хэрэглэх гэтэл өмнөх судалгаатай харьцуулах боломжгүй болчих гээд байсан гэж тайлбарлажээ. Судалгааны тайланд тухайн өрхийн орлого өөрчлөгдөөгүй ч “хэмжүүр” нь өөрчлөгдөхөөр дөрөвдүгээр сард ядуу ангилалд ордоггүй байсан айл арваннэгдүгээр сард мөнөөх ангилал руугаа гулсаж орчих гээд байсан гэж тайлбарлажээ. Булзаж бултуулж байхаар шууд л ядуусын тоо хэт олон болчих гээд байсан гэсэн үг юм даг уу.

Үүнтэй зэрэгцээд өчигдөр Засгийн газрын хуралдаанаар хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг багасгах талаар асуудал яригдаж байна гэсэн сураг сонсогдов. Уг нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг ахиулж байсан уу гэхээс доошлуулж байсан тохиолдол тун цөөн. Үйлдвэрлэл, уул уурхайн хөгжлийн гарц дээр байна гээд байсан монголчуудын цалин хөлсний доод хэмжээг яагаад ийн буулгах болсон нь бас л тодорхойгүй. Ниргэсэн хойно нь хашгирав гэгчээр эдийн засгийн хямралтай байгаа учир гэсэн тайлбар дайж магадгүй байгаа юм гэсэн. Уг нь эдийн засаг сэргэх хандлагатай байна гэж зарим нь яриад буй. Мунхагийн ухаан хойноо гэдэг…

Гэвч ийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэмэх, хасах нь дээр өгүүлсэн амьжиргааны төвшний үзүүлэлтийг их багаар авч үзэхэд л ядуурлын төвшин 19 хувиар нааш цааш “хөдөлчихөж” байгаатай адилхан олон зүйлийн илэрхийлэл болдог. Хөдөлмөрийн хөлсний доод төвшин өөрчлөгдлөө гээд компаниуд учиргүй цалингаа багасгаад байдаггүй юм аа гэхэд аливаа торгууль, нөхвөр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг тэд дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү гэж “томьёологддог” гэдгийг мэдэх буй за. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэмэх, хасах гэдэг нь албан бус мэдээлэл учир түр орхиё.

Ингэхэд монголчуудын хэд нь ядуу хүнд нөхцөлд амьдарч байна. Хэнийг ядуу гэж нэрлээд байна вэ?

Яг ийм асуултад түс хариу өгөх мэдээлэл тун ховор. Ядуус олонтойгоосоо ичдэг юм байлгүй гүйцэтгэх засаглалынхан энэ талаар ам ангайх нь ховор. Уг нь Үндэсний статистикийн хорооныхон 2008 онд ядуурлын талаар судалгаа хийсэн л гэдэг. 

Албаны хөшүүн хэллэгээр бол ядуурлын төвшин гэдэг зүйлийг дагаад 30 орчим хувь гэсэн тоон дээр л эргэлдээд байдаг. Арав гаруй жилийн өмнө л ядуурлын төвшин 34 хувь гэж байсан. Эдүгээ хүртэл ядууралтай дайн зарлаад байлдаад л байсан байлдаад  байсан. Ядуурлаас нь аварч байгаа юм гээд л гадаадаас тусламж тэтгэлэг аваад л байсан аваад л байсан. Гэтэл мөнөөх хувь хэмжээ заасан тоо нь хэв хэвэндээ. Үнэн ч юм шиг, худлаа ч юм шиг ихэвчлэн нэг янзандаа л байдаг энэ тоогоор эрх баригчид тухайн “цаг үеийнхээ” байдалд тааруулаад яаж ч тоглож, өөрчилж чадна гэдэг нь ерөнхийдөө ойлгомжтой. Ядуурлын төвшинг тогтоодог аргачлал, дээр дурдсан шиг амьжиргааны доод төвшинг илэрхийлэх тоо зэргээ өөрчилж байгаад л хүссэн тоогоо гаргаад ирнэ. Аягүй бол бас нэг тоо гаргаж ирчихээд ядуурлыг устгаад дуусчихсан “баатрууд” болж ч магадгүй. Эсвэл ядуурал хэт ихэссэн тул зээл тусламж хүсэхээс өөр аргагүй гэж уйлан дуулахын тулд төвшнөө “үржүүлчихэж” ч магадгүй, тэд. Тийм ч учраас төрийн сангаас цалинждаг эрх баригчдын мэдэлд байдаг статистикийн хорооны гаргаж байгаа мэдээлэл хийгээд, эрх баригчдын хүсэл сонирхолд нийцүүлэхээр хийсэн судалгаанд итгэх хэрэггүй гэж тэрслэгчид олон байдаг юм билээ.

Дээр өгүүлснээр харьцангуй өөр “ашиг сонирхол” багатай байх магадлалтай Нээлттэй нийгэм хүрээлэнгийн гаргасан судалгаагаар нийслэлчүүдийн 43,2 хувь нь ядуу юм байна. Бүр цаашилбал дээр өгүүлсэн өнөөгийн албан ёсны амьжиргааны төвшнөөр судалгааг авсан ахул нийслэлчүүдийн 62,2 хувь нь үгээгүй ядуу байх нь. Бараг энэ нь амьдралд илүү ойр тоо байсан ч байж магадгүй. Үгүй юм аа гэхэд 43,2 хувь гэдэг тоо юуг илэрхийлж байна вэ? Амьдрал хамгийн боломжийн, үгээгүй ядуу хөдөөгийнхний дэргэд “дээдсүүд” амьдардаг нийслэлчүүдийн хоёр хүн тутмын нэг нь үгээгүй ядуу гэсэн үг. Аймаар тоо байгаа биз. 62,2 хувь хэмээх тоогоор баримжаа авья гэх юм бол бүр аймаар дүр зураг харагдах буй за. Уг нь хөгжингүй орнуудын ядуурлын хувь 10 хувь руу дөхөөд ирэхээр л аюулын харанга дэлддэг гэдэг. Гэтэл манайд…

Нүүрсний шуудайн стандарттай болохыг дэмжив

2009 оны 12-р сарын 15 Нийтэлсэн БАТ

"Нийгмийн толь" сониноос гэр хорооллын иргэдэд амин чухал асуудал болсон нүүрсний шуудайн талаар хөндөж, агаарын бохирдолтой холбоотой хэд хэдэн цуврал нийтлэл нийтэлсний дагуу өөрийн санал бодлоо нэмэрлэхийг хүслээ. Юуны өмнө нүүрсний шуудайг зохих стандарттай болгохыг дэмжиж байна.

Миний бодолтой олон хүн санал нийлж байгаа байх. Хуучин цагт албан байгууллагууд ажилчиддаа өвөл, зуны турш түлшээр хангадаг байсан. Зун дөрвөн куб мод, өвөл мөн тооны мод, дээр нь дөрвөн тонн нүүрс өгдөг байв. Тухайн үед 12 шуудай нүүрс нь нэг тонн хүрдэг байлаа. Сүүлдээ уутны хэмжээ бага зэрэг багасч 50 кг-ийн шуудайтай болсон юм. Харин иргэдийг албан байгууллагууд нь түлшээр хангахаа больсноос хойш нүүрсний шуудайн хэмжээ багассаар ирэв. Хувь хүмүүс нүүрс худалдаалж эхэлснээс хойш 25 кг-ийн шуудайнд зарах болсон.

Одоо энэ нь дэгсдүүлж хэлбэл 10 кг-ийн тор шиг болоод байна. Үүнийг дагаад ойрын жилүүдэд нүүрсний үнэ буурах бус улам нэмэгдсээр байгаа билээ. Ченж нар бид нүүрсний үнийг нэмээгүй хэмээн ярьдаг. Тэгвэл нүүрсний шуудайн жижгэрээд байгаа нь үнэ нэмснээс ялгаа юу байна аа. Залуу байхад 70 кг-ийн шуудай нүүрсийг тийм ч амархан аваад явчихдаггүй байв.

Одоо нас ахисан хэдий ч гэр хорооллоор зарагдаж буй шуудайтай нүүрсийг тортой юм авч яваа юм шиг л бариад алхах болж. Бүр хоёр гартаа нэг, нэг шуудай нүүрс бариад гэр рүүгээ хөнгөхөн алхчихаж байна. Нүүрсний үнэ бөөний цэг дээрээ ямар уурхайгаас олборлосноос хамаарч харилцан адилгүй үнэтэй байна.

Хамгийн хямд нь Бангануурынх аж. Шуудай нь 900-1000 төгрөг гэв. Нүүрс жижиглэнгээр худал-даалагдахад дээрх үнэ нэмэгдэнэ. Тэтгэврийн хэдэн төгрөгөөр амь амьдралаа залгуулж яваа бид чинь тэр болгоныг дийлж авахад хэцүү. Уут модоор нэг удаа л хоол, цай хийнэ. Модныхоо төрлөөс хамаарч үнэ нь бас өөр байна. 1000-1200 төгрөг байгаа юм. Шуудай нүүрсээ хуваагаад хоёр түлнэ.

Ёс эхэлж ид хүйтэрсэн үед гэрээ сайн халаахын тулд шуудай нүүрсийг нэг өдөр л түлчихнэ. Өдөр, шөнийн турш дөрвөн удаа нүүрс хийнэ гэвэл хоёр шуудай болж байгаа юм. Дээрээс нь шуудайтай нүүрсний гуравны нэг нь нунтаг хог байдаг.

Машинаар нь авбал бага зардал гарах боловч орлого багатай тэтгэврийн бид авч дийлэхгүй. Хэдэн сарын тэтгэврийн мөнгөө урьдчилж аваад машин нүүрс авлаа гэхэд хоол, ундаа юугаар авч, гэрэл цахилгааны мөнгөө хэрхэн төлөх вэ гэдэг асуудал үүснэ. Хогны мөнгөө өгөхгүй бол хороо хүлээж авахгүй. Гэрэл цахилгааны мөнгийг өгөлгүй удвал тог тасалчихна.

Зарим бололцоогүй иргэд нүүрс, мод худалдаж авч чадах-гүй. Арга буюу хаймар, хуванцар, хөөсөнцөр, хар цаас, гутал хувцас хүртэл түлнэ. Нэгэнт л улсаас түлшээр хангахгүй байгаа тул хувь хүн нүүрс зарж ашиг олох нь ойлгомжтой. Тэдэнд шуудайн тогтсон стандарт байх-гүй тул буруутгах арга байхгүй. Иймд аль альных нь эрх ашигт нийцсэн, хор хохиролгүй байх үүднээс шуудайн стандарттай болъё. Стандартыг мөрдүүлж, хэрэв зөрчсөн тохиолдолд торгож, нүүрс зарах эрхийг нь ч хаах хүртэл арга хэмжээ авч болох юм. Уурхайнууд зах зээлийн жамаар нүүрсний үнийг нэмэх саналтай байгаа.

Магадгүй ойрын хугацаанд нэмэгдэхийг үгүйсгэхгүй. Иймд төр засаг, хотын удирдлагууд нүүрсийг олон дамжлага дамжуулан үнийг нь хөөрөгдөж буй явдалд анхаарах шаардлагатай байна.

Үүнээс гадна жил бүр олон сая төгрөг гарган агаарын бохирдолтой тэмцдэг ч үр дүнд хүрэх-гүй байгаад анхаарах хэрэгтэй. Шалтгаан нь юунд байгааг тогтоох нь зүйтэй. Тортог, утаагүй түлш хэрэглэнэ. Цахилгаанаар халдаг халаагуур ашиглана гэлцдэг. Ингэж ой модоо хамгаална гэдэг боловч мөн л үр дүнд хүрэхгүй байна.

Шахмал түлш утаа гаргадаггүй гэдэг. Гэтэл тодорхой хэмжээний утаа гаргадаг юм шиг байгаа юм. Мөн авч хэрэглэхэд зардал өндөр байна. Нийслэлийн гэр хороололд амьдардаг ихэнх иргэн амьдралын боломж хангалуун бус тул үнэтэй түлш сонгох нь юу л бол. Түүнчлэн, зарим шахмал түлш нүүрс шиг илчтэй байж чаддаггүй. Тиймээс хүмүүс сурч дадсан нүүрсээ авч түлдэг. Утаа гаргадаггүй зуух нь аль хэр сайн юм. Хүмүүс нэг их сайшаан ярихгүй байна. Бид мэт нь дийлж авахгүй бололтой. Нэг хэсэг нь ядуу өрхүүдээр үнэгүй тараалаа л гэх юм. Ямар айлаар нь тараа-сан юм бол доо.

Би тэр зуухнаас өгч туслаач хэмээн хот, дүүрэг, хорооны удирдлагуудад хүсэлт гаргаж, өргөдөл өгөөд олдсонгүй. Би тамхи татдаггүй. Гэтэл гэрэлд харуулан, шинжилгээ хийлгэхэд уушгины бронхиттой гэнэ. Мөн сүрьеэгүй ч уушгинд хар толбууд байна гэх юм. Ханиад хүрэхээр цээж давчидаад байх нь хэцүү. Үүнийг би агаарын бохирдолтой холбоотой гэж боддог. Нийслэлийн ихэнх иргэн ийнхүү уушги, амьсгалын замын өвчтэй болсоор байна. Хямд үнэтэй, боломжийн хэмжээтэй, утаа тортог багатай түлшээр хангаж, цахилгаан бага иддэг халаагуур хэрэгтэй байна. Ингэж байж л ой мод, ард түмнийхээ эрүүл мэндийг хамгаална. Үүнийг төр засаг, хот, дүүргийн удирдлагууд онцгой анхаарч шийдвэрлэхийг би төдийгүй, Монголын ард түмэн ихэд хүсч байна.

Сонгинохайрхан дүүргийн иргэн А.Зундуйхүү

Нийслэлд хамгийн их тулгамдсан асуудлуудын нэг нь агаарын бохирдол. Агаарын бохирдол ямар сөрөг нөлөөтэй, үүнийг арилгах ямар арга байгаа талаар бид цуврал сурвалжлага, ярилцлага, нийтлэл явуулж байгаа билээ.

Энэ удаагийн дугаартаа Нийслэлийн агаарын чанарын албаны ахлах мэргэжилтэн Ц.Цолмонтой ярилцлаа.

-Агаарын чанарын алба байгуулагдсанаасаа хойш ямар чиг үүрэг гүйцэтгэж ирэв?
-2006 оны 10 дугаар сард Нийслэлийн Засаг даргын 444 дүгээр захирамжаар Нийслэлийн Байгаль хамгаалах газрын дэргэд Агаарын чанарын алба долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй анх байгуулагдсан. 2009 оны 1-р сард Монгол Улсын Засгийн газрын 68-р тогтоол, Нийслэлийн Засаг даргын 14-р тогтоолоор 14 хүний бүрэлдэхүүнтэй Засаг даргын хэрэгжүүлэгч агентлаг болж өргөжин үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Тус албаны үндсэн үүрэг, зорилт нь агаарын чанарыг тодорхойлох, хяналт, шинжилгээ хийх, холбогдох мэдээ гаргах, бохирдлыг бууруулах, багасгах болон агаар хамгаалах талаар төр, засаг, нийслэлийн удирдлагуудаас гаргасан бодлого шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, агаар хамгаалахтай холбогдсон дүрэм, журам, хөтөлбөр, стандартын төсөл боловсруулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэдэг.

-Байгуулагдсанаасаа хойш тоног төхөөрөмжийн хувьд хэр бэхжиж чадав?. Хэдэн суурин болон явуулын харуул ажиллаж байна вэ?
-Агаарын чанарын албаны чадавхийг бэхжүүлэх, хяналт-шинжилгээ, судалгааны нэгдсэн сүлжээг өргөжүүлэх, лабораторийн багаж, тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх ажлын хүрээнд Монгол улсыг хөгжүүлэх сангийн хөрөнгө оруулалт, тусламж гээд хэд хэдэн эх үүсвэрээс багаж, тоног төхөөрөмжүүд авч ашиглаж байна.

AQMS-9000 агаар орчинд мониторинг хийх хөдөлгөөнт автомат систем нэг, орчны агаарын тоосны шинжилгээний Dust Trak 8520 зөөврийн багаж хоёр, Яндангийн утаанд хэмжилт хийх Тесто 350 XL- 454 багаж хоёр, Авто тээврийн хэрэгслийн яндангийн утаанд шинжилгээ хийх FTY-100 зөөврийн багаж нэг, дизель хөдөлгүүртэй тээврийн хэрэгслийн яндангийн утааны тортогжилтийг хэмжих FGA - 4100 зөөврийн багаж нэг, Германы Техникийн Хамтын ажиллагааны нийгэмлэгээс манайд тусламжийн журмаар нийлүүлсэн, агаарын чанарын байнгын шинжилгээ хийх суурин автомат харуул дөрвийг авч ашиглаж байна.

-Нийслэлийн агаарт одоогийн байдлаар ямар ямар хэмжилт хийж байна вэ?
-Манай Агаарын чанарын албаны суурин харуулуудын агаарын чанарын мэдээнээс үзэхэд өвлийн улиралд агаарын бохирдлын хэмжээ автомашины хөдөлгөөний нягтрал ихсэх, гэр хорооллын айл өрхүүдийн түлш шатаахтай давхцан оройн 18 цагаас хойш эрчимтэй ихэсч байгаа нь тод ажиглагдаж байна. Ерөнхийдөө, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд, телевизийн сувгуудаар тухайн суурин харуул байрласан орчны агаарын чанарын мэдээг 24 цагийн дундаж байдлаар мэдээлж байгаа нь агаарын бохирдол чухам хэдий үед ямар хэмжээгээр ихэсч байгааг илэрхийлж чадахгүй. Энэ байдлыг тодруулах үүднээс 2009 оны 11 дүгээр сарын 16 -25-ны өдрүүдэд AQMS-9000 агаар орчинд мониторинг хийх хөдөлгөөнт автомат системийн тусламжтайгаар Нийслэлийн 6 дүүргүүдийн 35 хорооны гэр хороолол ихээр төвлөрсөн, автомашины хөдөлгөөний нягтрал ихтэй цэгүүд дээр агаарын чанарын хэмжилтийг хийж оройн 18 цагаас хойшх Улаанбаатар хотын агаарын чанарын төлөв байдалд хэмжилт хийсэн.

-Энэ хэмжилтээс Улаанбаатарт агаар хаана хаана хамгийн их бохирдолтой байгаа харагдаж байна?
-Хэмжилтийн дүнгээс үзэхэд нийслэлийн төвийн зургаан дүүргийн хороодуудын нутаг дэвсгэрт хийсэн агаарын чанарын хэмжилтийн дүнгээс үзэхэд үзүүлэлтүүд нь Монгол улсын MNS 4585 : 2007 стандарт буюу "Агаарын чанар, техникийн ерөнхий шаардлага" стандартын шаардлагыг хангахгүй байна. Хэмжилтийн дүнг зургаан дүүргийн дунджаас харахад CO-угаарын хий 1.64 дахин бага, NO2-азотын давхар исэл 1.9 дахин их, SO2-хүхэрлэг хий 6.62 дахин их, РМ10-том ширхэглэлт тоосонцор 4.42 дахин их байсан. Энэ хэмжилтийн дүнгээс харахад Баянзүрх дүүргийн Сансрын колонк, Дарь эх, Чингэлтэй дүүргийн 32-ийн тойрог гэх мэт цэгүүдээр бохирдол хамгийн их байлаа.

-Энэ жилийн хувьд агаарын бохирдлыг бууруулах талаар шийдэх юм уу үр дүнг нь үзэх хамгийн том арга хэмжээ юу вэ? "Утаагүй хороо” арга хэмжээг аль дүүрэг хорооны хэдэн айлд туршиж байгаа вэ? Энэ арга хэмжээнд хамрагдаж байгаа айлуудад юуг нь шийдэж өгч байгаа вэ? Одоогийн байдлаар эхний үр дүн мэдрэгдэж байна уу?
-2009 онд нийслэлийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэж буй төсөл арга хэмжээний хүрээнд үртсэн шахмал түлшний иж бүрэн цогцолбор үйлдвэр барих ажил хийгдэж байна.

Нийслэлийн Агаарын чанарын алба нь 2007 оноос эхлэн нүүрсэн болон үртсэн шахмал түлш үйлдвэрлэдэг аж ахуй нэгжтэй хамтран ажиллаж байгаа юм. 2007 онд шахмал түлшний стандарт батлагдаж энэ стандартад нийцсан шахмал түлшээр иргэдийг хангахаар ажиллаж байгаа билээ. Улаанбаатар хотод түлшний зориулалттай түүхий нүүрсний хэрэглээг хязгаарлах арга хэмжээг үе шаттайгаар авч хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд 2009-2010 оны өвөлжилтийн бэлтгэл ажлын хүрээнд зуны улиралд 2200 тн үртсэн шахмал түлш үйлдвэрлэж нөөцөлсөн.

2009 оны 9-р сараас "Утаагүй хороо" аяныг Баянгол дүүрэгтэй хамтран зохион байгуулаж байна. Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах 2-р бүс буюу хотын төв хэсэгт хамгийн ойр орших Баянгол дүүргийн 9,10,11,16-р хорооны нийт 10 мянган айл өрхөд түүхий нүүрсний оронд үртсэн шахмал түлш болон нүүрсэн шахмал түлшийг хэрэглүүлэх ажлыг зохион байгуулж одоогийн байдлаар 150 борлуулалтын цэгээр дамжуулан 1200 тн боловсруулсан түлш иргэдэд хүргээд байна. Энэ бүхний дүнд энэ онд түүхий нүүрсний хэрэглээг долоон хувиар буурууллаа.

-Газрын гүний дулааныг ашиглан цэцэрлэгийн халаалтыг шийдсэн гэсэн. Энэ талаар товч танилцуулаач. Хэрэв үр дүн нь сайн гарвал цаашид үргэлжүүлэн хэрэгжүүлэх бүрэн боломжтой юу? Хөрөнгө мөнгөний талаасаа ч, техник технологийн талаасаа ч...
-Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах асуудлыг шийдвэрлэх нэг гарц бол хүний эрүүл мэнд, хүрээлэн буй орчинд ээлтэй сэргээдэх эрчим хүчийг өргөн ашиглах явдал юм. Иймд газрын гүний дулааныг дулаан хангамжид нэвтрүүлэх төслийг Монголд анх удаа"Степпсолар" ХХК-тай гэрээ байгуулан Сонгино-Хайрхан дүүргийн "Сод" хүүхдийн цэцэрлэг т шинэ дэвшилтэт технологи, байгалийн сэргээгдэх эрчим хүч болох газрын гүний дулааныг ашиглан дулаан хангамжтай болгох төсөл амжилттай хэрэгжин 2009 оны 10 дугаар сарын 06-ны өдөр ашиглалтад оруулаад байна.

Газрын гүний дулааны цаашид үргэлжүүлэн хэрэгжүүлэх боломжийг бид судалж байгаа.

-Агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрийг бид зөвхөн гэр хороолол, автомашин, цахилгаан станц гэж боддог. Ер нь хэр олон хэр үүсвэр байна вэ?.
-Агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрүүд нь гэр хорооллын 145 мянган айл өрхийн хэрэглэж буй зуух 50, гурван дулааны цахилгаан станц зургаа, 137 мянган авто тээврийн хэрэгсэл 20, 1.4 мянган бага болон дунд оврын нам даралтын халаалтын зуух 10, бусад эх үүсвэр шороон зам, баригдаж буй барилга байгууламж гэх мэт үүсвэр 14 хувийг эзэлж байгаа тооцоо судалгааг гаргаад байна. Дулааны цахилгаан станцууд, нам даралтын зуухнууд, айл өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагууд жилдээ 5.9 орчим сая тонн түүхий нүүрс, 237195.8 шоо метр мод шатааж агаарт 260.0 мянган тонн хорт бодисыг цацаж байгаа нь хотын нэг оршин суугчид 317.8 кг хорт бодис ногдож байгаа гэсэн үг юм.

-Агаарын бохирдол хүний эрүүл мэндэд хамгийн их хохирол учруулж байгаа хор холбогдлын талаар хэлж өгөөч?
-Сүүлийн үед техник, технологийн дэвшил, нөөц баялгийн ашиглалт болон хүн ам өсөн нэмэгдэхийн хэрээр агаар мандалд үзүүлж буй хүний үйл ажиллагаатай холбоотой сөрөг хүчин зүйлүүд ихээхэн хэмжээгээр нэмэгдэж байна.

Дэлхийн хэмжээнд жилд 55 сая хүн нас барж байгаагийн таван хувь буюу гурван сая орчим нь агаарын бохирдлын улмаас нас бардаг бөгөөд жил бүр үүнд ойролцоогоор 1,4-6 сая ам доллар зарцуулдаг.

Дэлхийн хэмжээнд нийгмийн эрүүл мэндийн тулгамдаж буй арван асуудлын нэг нь хатуу түлшний хэрэглээнээс үүсэх сөрөг үр дагавар болоод байна.

Түүнчлэн бага насны хүүхдийн нас баралтын хамгийн түгээмэл тохиолдол нь амьсгалын дээд замын цочмог халдварт өвчин, хүн амын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байна. Yүний зэрэгцээ ургамал, амьтан хордох, хүн амын амьдрах орчин бохирдох, барилга байгууламжийн ашиглалтанд ч сөргөөр нөлөөлж байна. Хүйтний улиралд хүн амын дунд амьсгалын замын өвчлөл нэмэгдэх, ялангуяа хүүхдийн амьсгалын эрхтний өвчлөлд агаарыг бохирдуулагч хүчин зүйлийн үзүүлэх нөлөө 93.77 хувь, хүүхдийн бронхитын өвчлөлд агаарын бохирдол 90.91хувиар нөлөөлж байгааг судалгаагаар тогтоожээ.

Авто тээврийн хэрэгслийн хөдөлгүүрээс ялгаран гарч буй утаа нь хүний амьсгалах түвшинд ойр зайд буюу 0,2 м өндөрт цацагддаг бөгөөд түүний найрлагад 200 гаруй төрлийн хорт бодис байдаг нь хүн амын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг. Сүүлийн жилүүдэд Улаанбаатар хотын иргэдийн дунд харшлын гаралтай өвчлөл нэмэгдэж байгаа болон хавдраар өвчлөх тохиолдол өссөн нь агаарын бохирдолтой зохих хэмжээгээр холбоотой гэж судлаачид үзэж байна. Агаарын түгээмэл бохирдуулагчид Эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөлөх талаар энд дурдая л даа.

Хүхэрлэг хий (SO2) нь амьсгалын замын хамгаалах тогтолцоог алдагдуулах, ханиалгах, нүд хорсгох, цээж хөндүүрлэх шинж тэмдэг илрэх, багтраа болон уушгины архаг өвчлөл үүсгэдэг. Нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO) нь зүрхний шигдээс болон зүрхний бусад өвчлөл үүсгэх, багтраа өвчин үүсэхэд нөлөөлөх, хүчилтөрөгчийн солилцоог алдагдуулан эд эрхтэнд гэмтэл учруулах, дутуу төрөлтийг нэмэгдүүл эх, ажлын чадвар бууруулах хор нөлөөтэй. Азотын давхар исэл (NO2) болохоор нүд, уушги, арьс, салст бүрхэвч, амьсгалын замын эд, эрхтнүүдийг гэмтээх, уурсан хоолойн багтраа, уушгины хатгалгаа, томуу, томуу төст өвчин, зүрх, судасны өвчлөл үүсэхэд шууд нөлөөлөх, амьсгалын замын архаг өвчлөлийг нэмэгдүүлэх аюултай бол тоос нь уушги тоосжих өвчлөл үүсгэдэг байна. Хар тугалга (Pb) төв мэдрэлийн тогтолцооны эмгэг, цус багадалт, жирэмсэн эх, хүүхдэд сөргөөр нөлөөлж хүний биеийн ясанд удаан хугацаагаар хуримтлагддаг. Мөн хоолны дуршил буурах, бөөрний хавдар үүсгэх, дутуу төрөлт үүсгэх магадлалтай.

-Агаарын бохирдлыг бууруулах талаар ямар арга хэмжээ авч байна вэ?
-Нийслэлийн төр захиргааны байгууллагууд агаарын бохирдлыг багасгах найман гол арга замыг тодорхойлж тэдгээрийг хэрэгжүүлэх бодит ажлыг зохиож байна. Үүнд иргэдийн шилжилт хөдөлгөөнийг зохицуулж журамтай шилжилтийн тогтолцоо нэвтрүүлэх, гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх, түлшний бүтцийг өөрчлөх (хагас коксжсон болон бусад шахмал түлш хэрэглэх, түлшинд тохируулан түлш зуухны хослол бий болгох), нам даралтын уурын зуухны технологийн шинэчлэл хийх арга хэмжээ авч байна. Мөн гэр хорооллын айл өрхийн цахилгааны болон хийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх , нийгмийн халамжийн шугамаар олон тооны гэр олгож их хэмжээний түүхий нүүрс түгээх, утааг "дэмждэг" үйл ажиллагааг цаашид өөрчлөх, шинэ боловсронгуй механизм бий болгох, гэр хорооллын өрхийн эдийн засгийн байдлыг сайжруулах, хотын ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх, дүүргүүдэд бичил цэцэрлэг байгуулах, гэр хорооллын хашааг цэцэрлэгжүүлэх үйл ажиллагаа орж байна.

Ш.Эрдэнэчимэг

Хүний хэрэглээ барагдашгүй аж. Хөгжил урагшлах тусам хэрэглээ улам ихэснэ.

Хүний асар олон хэрэглээний нэг нь гялгар уут, хуванцар сав. Бид иймэрхүү сав баглааг нэг удаа хэрэглээд л хог руу хаядаг. Олон улсын судалгаагаар хүн гялгар уутыг ердөө 12 минут ашиглаад хог болгон хаядаг аж. Бүх төрлийн хуванцар сав, гялгар уут байгальд хамгийн хортой бүтээгдэхүүний нэг. Гялгар уут гэхэд хөрсөнд 50-400 жил хадгалагдан байгаль орчныг бохирдуулж байдаг. Түүнчлэн байгальд хор нөлөөгүй болох хугацаа нь 1000 жил ч үргэлжилдэг байна. Хэдийгээр хотод хогийг ихэнх газар өдөр бүр ачдаг болсон ч нийт хог хаягдлын 30 хувь нь ачиж цуглуулах явцад тухайн орчиндоо хаягддаг бол 5.4 хувь нь хогийн төвлөрсөн цэг рүү хүргэгдэх замдаа хаягддаг аж.

Хүн төрөлхтөн техник, технологийн дэвшлээр шат ахих тусам байгальд хор нөлөөлөл үзүүлэх зүйлсээс татгалзахыг эрмэлзэх болсон ч хэрэглээнээс болоод энэ эрмэлзлэлээ төдийлөн ажил хэрэг болгож чадахгүй байна. Гэвч ийм хэрэглээнээс татгалзахын сацуу хэрэглэсэн хог хаягдал гялгар уут, хуванцар саван хаягдлыг дахин боловсруулах замаар энэ төрлийн хогноосоо салах боломж бас байна. Тэр ч байтгуай полимер материалаар эмээл хийснээ үзэсгэлэнд тавьсан байсныг нэгэн багш үзэж, энэ тухайгаа “Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй” сэтгүүлд бичсэн байсан. Харин гялгар уут, хуванцар сав боловсруулан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг нэгэн жижиг үйлдвэр Дархан хотод үйл ажиллагаагаа эхлүүлээд таван жил болж байна. Ийм үйлдвэрийн үйл ажиллагааг зөв чиглүүлэн дэмжиж чадваас байгаль орчноо бохирдуулахаас сэргийлж, ой модоо хамгаалж, ядуурлыг бууруулахад тус нэмэр болж, импортыг орлуулсан бүтээгдэхүүнтэй болж болох боломж байна. Энэ талаар “Сан-Оргиу” ХХК-ийн захирал Г.Олонбаяртай ярилцлаа.

-Та зоотехникч мэргэжилтэй хүн гэсэн. Гэтэл шал өөр салбарт бизнес эрхлэх болж. Тэгэхээр "Сан-Оргиу" ХХК-ийг анх яагаад байгуулах болов?
-Би уг нь зоотехникч мэргэжилтэй хүн. Зах зээлд шилжих үед мал хувьчлагдаад бүх зоотехникч ажилгүй болсон. Тэгээд 1992 онд Увс аймгаас Дарханд шилжиж ирсэн. Тэрнээс хойш олон ажил хийсэн дээ. Зохиомол хээлтүүлгийн аж ахуй байгуулж үзсэн. Худалдаа наймаа ч хийж үзлээ. Тэгж байгаад 2004 оноос эхлээд хаягдал хоёрдагч түүхий эд авах цэг ажиллуулж эхэлсэн. Үүнээсээ улбаалаад хог хаягдлын дийлэнх нь хуванцар, гялгар уутыг дахин боловсруулах санаа төрж судалгаа хийгээд 2005 онд энэ компаниа байгуулсан. Сан гэдэг нь арвижихын нэр, Оргиу гэдэг нь манай нутгийн өвөлжөөний нэр.

- Хог хаягдлын дийлэнх нь гялгар уут байх шиг байдаг. Тэгэхээр түүхий эдийн хувьд хангалттай биз дээ?
-Түүхий эдийн зах зээлийн судалгаа хийсэн. Дархан 23 мянган өрхтэй. Нэг өрхөөс хамгийн багадаа сард 5 кг хаягдал хуванцар гардаг. Үүний нэг хэсэг нь гялгар уут, нөгөө хэсэг нь цөцгийн тос, кетчупний сав гэх мэт полимер сав баглаа боодлууд байдаг. Улаанбаатар 230-240 мянган өрхтэй гэдэг. Нэг айлаас 5 кг гэж бодоход сард 1000 орчим тонн ийм төрлийн хаягдал гарна гэсэн үг. Улсын хэмжээгээр 700 мянган өрх гэж бодоход 35 мянган тонн хаягдал гарч байдаг. Энэ хаягдал байгальд шингэдэггүй, бохирдол үүсгэж байдаг. Тэгээд л энэ их хаягдлыг байгальдаа хаяж бохирдуулж байхаар дахин боловсруулж үзье гэж бодоод янз бүрээр туршсаар байгаад аргыг нь олсон доо. Траншейны нүхний таг, сандал, хашааны шон бас банз орлуулсан бүтээгдэхүүн зэрэг зүйл хийж байна. Тэгээд ч байгаль орчинд ээлтэй болох нь харагдаж эхэлсэн.

-Зарим төрлийн гялгар уутыг хилээр нэвтрүүлэхгүй байхаар хууль баталсан. Тэгэхээр танай түүхий эд багасах уу?
-Дэлгүүрээс хүнсээ аваад явахдаа хийгээд явдаг уут, хүнсний бүтээгдэхүүн савладаг гялгар уут нийт хуванцар хог хаягдлын маш өчүүхэн, ердөө 0.5 хувийг эзэлдэг. Тэгэхээр энэ хогийг зайлуулах гэж нэг их хөрөнгө заралгүй, шийдэх боломжтой. Хэдийгээр хуванцар хог хаягдлыг багасгая гэж байгаа ч бүх юм гялгар уут, хуванцар саванд савлагдаж байна. Ширээ сандал, компьютер гээд өч төчнөөн зүйлүүд полимер гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийгдэж байгаа болохоор дэлхий нийтээр хэтэрхий их нэвтэрсэн. Тийм болохоор ойрын 100 жилдээ лав хуванцар хог хаягдал арилахгүй.

-Нэг сандал хийхэд ямар хэмжээний гялгар уут орох вэ?
-50 кг гялгар уут орж байна. Нэг гялгар уут 1 грамм гэж бодоход 50 мянган гялгар уут орно. Тэгэхээр асар их хогийг алга болгож байгаа биз.

-Анх үйлдвэрээ байгуулахдаа санхүүгийн асуудлаа яаж шийдэв?
-Банк санхүүгийн байгууллага, хувь хүнээс зээл аваад өчнөөн зүтгэлээ. Өнгөрсөн 5 жилд зөвхөн хүүнд 130 сая төгрөг төлсөн. 1100 гаруй тонн хаягдлын боловсруулж бүтээгдэхүүн болголоо. 330 сая төгрөг хог хаягдал худалдаж авсан. 700 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээ. 120 саяыг нь цалинд, 330 саяыг хог хаягдал түүдэг хүмүүст очсон. 460 гаруй төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийлээ. Хог хаягдал цэвэрлэх тээвэрлэх ачиж буулгах гэж асар их зардал гардаг. Энэ зардлыг бага ч гэсэн хэмнэлээ. Улс эх орондоо ашигтай юм хийж байна гэж бодож байна.

-Улс орондоо ашигтай гэснээс банз орлуулсан бүтээгдэхүүн танайх хийдэг гэсэн. Банзыг хуванцараар орлуулаад байвал модны хэмнэлт багагүй гаргаж болох нь ээ?
-Ой модны баялгийг их хэмжээгээр хэмнэж болно. Нэг тонн хуванцараар хийсэн банз мод орлуулсан бүтээгдэхүүн 1.5 шоо метрээс доошгүй цэвэр банз материалтай тэнцдэг. Ингээд бодохоор өнгөрсөн хугацаанд 1650 шоо метр банз хэмнэжээ.

-Түүхий эдээ хаанаас, яаж авдаг юм бэ?
-Дархандаа түүхий эдийн цэгүүд байгуулсан. Тэр цэгүүд цаашаа ажилгүй, орон гэргүй гэх мэт түүгээд өгдөг хүмүүстэй холбоотой. Улаанбаатараас хэд хэдэн үйлдвэрүүдийн хаягдлыг авна. Улаанчулуутын хогийн цэгийн дагуу бас түүхий эд цуглуулдаг хэсэг бий. Гэхдээ үйлдвэрлэлтийн цар хүрээ жижиг учраас жилдээ 250-300 тонн хаягдал л авч боловсруулдаг. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр ачдаг, цэвэрлэдэг буулгадаг зардлын нэг хэсгийг үүрч байна. Хог хаягдлын тэн хагас нь хуванцар бүтээгдэхүүн байдаг болохоор энэ үйлдвэрийг маань анхаараад боловсронгуй болгоход дэмжлэг үзүүлэх юм бол олон талын ач холбогдолтой байх болов уу.

Маш олон хүн хуванцар хаягдал тушааж хоногийн хоолтой золгож байгаа болохоор ядуурлыг бууруулахад ч нэмэр болно, байгаль орчид ээлтэй, хог хаягдлыг бууруулахад тустай, жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх бодлоготой тэнцэж байна. Дээр нь багахан хэмжээний ойн нөөцөө хэмнээд, мод орлуулан дахин дахин ашиглаад байж болно.

Түүхий эдээс цаасыг дахин боловсруулдаг болсон. Зарим барилгын материалыг буцаагаад ашиглаж байна. Шил, төмрийг мөн л эргүүлээд ашиглаж байна. Заавал хог боловсруулах том үйлдвэр байгуулалгүй, аймаг бүрт жижиг ийм үйлдвэртэй болчихвол импортоор авдаг зарим бүтээгдэхүүнийг ч орлуулдаг болно.

-Гялгар уутыг хайлуулж юм хийхэд агаар бохирдуулах зэргээр байгальд хортой зүйл гарахгүй юу?
-Манайх гялгар уутыг хайлуулж хийдэг. Гялгар уутыг хайлуулахад молекул бүтцэд нь өөрчлөлт гардаггүй учраас тийм хортой зүйл гардаггүй. Харин шатаахад л их хортой утаа агаарт цацагддаг.

-Түүхий эдээ ч, зах зээлээ ч бодсон Улаанбаатар руу нүүж ирвэл дээргүй юу? Энд тэнд салбар үйлдвэр бий юу?
-Дарханд амьдарч байгаа болохоор тэндээ энд тэндээс элдвийн тоног төхөөрөмж авч эвлүүлж янзлаад л хийсэн. Хөрөнгө мөнгөний бололцоо байвал Улаанбаатарт орж ирэх шаардлагатай байгаа л даа. Баянхонгор, Өвөрхангай, Архангай, Улаанбаатар усны байгууламж гэсэн 4 газар жижиг үйлдвэр байгуулж өгсөн. Авч явж байгаа хүнээсээ шалтгаалаад янз бүр л явж байна. Зарим нь сайн ажиллаж, зарим нь ч тэгсгээд зогссон.

-Яг ямар хуванцар бүтээгдэхүүнээр танайх бүтээгдэхүүн хийдэг вэ?
-Манай үйлдвэр зөвхөн гялгар уут, зөөлөн хуванцар боловсруулах технологитой байгаа. Ер нь 100 гаруй төрлийн хуванцар материал байна. Хайлах, даац, уян хатан чанар, галд тэсвэрлэх чадвар гэх мэтээрээ өөр өөр байдаг. Хамгийн их уршиг тарьж, хог хаягдал болоод байгаа ойр зуурын гялгар уутыг зөөлөн хуванцар савтай хамт боловсруулж байна. Гэхдээ бүх полимерийг боловсруулах асар их боломж бий.

-Шинэ техник, технологи нэвтрүүлэх талаар юу бодож, төлөвлөж явна даа?
-Янз бүрийн шийдэл олсон. Шинэ технологи, техник нэвтрүүлэх хэрэгтэй байна. Ингэж чадвал манай бүтээгдэхүүн эрс өөр болно. Эрэлт хэрэгцээ ч өндөр болно. Бидний бүтээгдэхүүн үйлдвэртээ авч байгаа зүйл бол нийт хог хаягдлын маш өчүүхэн хувийг эзэлдэг. Дэлхий нийтэд хуванцар материалын хэрэглээ асар их нэвтэрсэн. Оймсны уутнаас эхлээд хүнсний бүтээгдэхүүн тэр чигээрээ полимер материалаар хийсэн саванд савлагддаг. Машин техник, үйлдвэрлэлийн эд анги хүртэл хуванцар байна. Үүнээс бодохоор импортын хөрөнгийг ч хэмнэж байна. Бидний хувьд үйлдвэрээ гарцаагүй өргөжүүлэх шаардлагатай байна. Ганцхан санхүүгийн эх үүсвэр олдохгүй байна. Бидэнд наад зах нь 200-аад сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй.

-Зээл, төсөл хөтөлбөрт хамрагдахаар хөөцөлдөж үзэв үү? Энэ жил чинь жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих жил гээд харьцангуй их зээл өгөөд байх шиг байна. Энэ зээлээс авч чадаагүй юу?
-Барьцаа хөрөнгө муутай, хямрал гээд төсвийн байгууллагууд юм худалдаж авах нь багасаад, зээлээ хуваарийн дагуу төлж чадахгүй байна. Дээрээс нь банкууд зээл нэмж олгохгүй байгаа. Үүнээс болж үйлдвэрлэл маш их хумигдаж байна. Шинэ бүтээгдэхүүн, шинэ технологи, шинэ техник хэрэгтэй байна. Тэрний төлөө хөрөнгө оруулагч, зээл олгогч хайгаад л явж байна. Борлуулалт муу байгаагаас өмнөх зээлээ төлж чадаагүй болохоор жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих зээлээс авч чадсангүй. Урьд нь борлуулалт жилдээ 150-200 сая төгрөг хүрчихдэг байсан. Энэ жил дөрөвний нэгд нь ч хүрэхгүй байна.

-Байгаль орчинд ээлтэй ийм үйлдвэрийг дэмжих газар байгаа байлгүй дээ? Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах гэж байгаа. Тэнд танай бүтээгдэхүүн нэлээн хэрэгтэй болох юм биш үү?
-Дэлхийн зөн, Швейцарийн хөгжлийн агентлагийнхан манайхтай хамтарч ажиллаж байгаа. Байгуулсан жижиг үйлдвэрийг маань хөрөнгө оруулалтаар дэмжээд өгөх хэрэгтэй байна. Олон ч хүнтэй уулзсан. Нэг л болж өгөхгүй байна. Олон улсын байгууллага болохоор хувийн компанитай харьцдаггүй, Засгийн газар юм уу төрийн бус байгууллагатай хамтардаг гээд байдаг. Би сая УИХ-ын гишүүн, Ногоон намын дарга Д.Энхбат, Ш.Сайхансамбуу, Б.Бат-Эрдэнэ нартай уулзахаар ирсэн. Төсвийн хэлэлцүүлэг эхлээд завтай хүн алга, уулзаж чадсангүй. Өөрийнхөө тойргоос сонгогдсон гишүүдтэй уулзах гэсэн бас болж өгсөнгүй. Сонгогдсоноосоо хойш хоёр удаа уулзсан. Гэхдээ бас тоймтой шийд гараагүй л байна. Байгаль орчны сайдтай ярих хөөрөх юм их л байна. Баянгол дүүрэг дэх Мөрөөдлийн цэцэрлэгт хүрээлэнд хашаа хийхээр болж гэрээ байгуулсан байсан ч хөрөнгө мөнгө нь хүрэлцэхгүй болсон гээд больсон. Нийслэлийн засаг дарга Г.Мөнхбаяр, Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер Ч.Бат нартай уулзаж, асуудлаа танилцуулсан. Тэд дэмжиж байгаа. Одоохондоо бололцоо нь гарахгүй л байх шиг байна.

Хүний хөдөлмөр их ордог учир бид бүтээгдэхүүнээ хэт хямд борлуулах боломжгүй. Ядаж л хашааны шон авсан малчинд тариаланчдад дэмжлэг үзүүлэх ч юм уу ямар нэг хэлбэрээр дэмжиж болно шүү дээ. Байгаль орчноо хамгаалахад хамтарч ажиллаач ээ гэж дамжуулж хүсмээр байна.

-Татвараас чөлөөлөх гээд санхүүгийн талаар ямар нэг дэмжлэг үзүүлж байна уу?
-Тийм дэмжлэг үзүүлээгүй ээ. Манай байгууллага чинь түүхий эдээ хаанаас авдаг билээ. Сэлбэг хэрэгслээ болохоор зах дээрээс жижиг худалдаачдаас авдаг. Тэгэхээр тэдэнд ямар юмны падаан энэ тэр байхав дээ. Гэтэл манайх болохоор бүтээгдэхүүнээ худалдахдаа НӨАТ-тай борлуулдаг. Иймэрхүү байдал дээр харж үзээд, байгаль экологид ээлтэй, ядуурлыг бууруулахад тустай гэдэг талаас нь татвараар ч юм уу ямар нэг аргаар дэмжээд өгөөсэй л гэж бодож байна.

-"Тогтвортой амьжиргаа" зэрэг янз бүрийн хөтөлбөрүүд иймэрхүү санал санаачилгыг их дэмждэг шүү дээ? Өөр хөрөнгөтэй том компаниудад санал тавьж үзсэн үү?
-Тийм хөтөлбөрүүд болохоор 3-5 сая төгрөгийн санхүүжилт хийхээр байдаг. Гэтэл манайх үйлдвэрлэлээ өргөтгөх шинэ технологи оруулах талаар ярьж байгаа болохоор 100-аас дээш сая төгрөг хэрэгтэй байгаа. Эм Си Эс, Жаст группийнхэнтэй ярьсан. Бүтээгдэхүүн худалдаж авах замаар дэмжье гэж байгаа. Одоохондоо манайх тэдний шаардлага хангасан бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд техник технологийн боломжгүй байна. Тэд манай хүчин чадлаас давсан юм шаардаж байна. Манай компанитай хамтарч ажиллах, техник технологийг дээшлүүлэх санаа байвал бидэнтэй холбогдоорой гэж хэлмээр байна. Ер нь санхүүжилт байгаад техник, технологио сайжруулчих юм бол борлуулалтад айлтгүй шүү.

-Ажлын байр харин нэлээдийг бий болгосон байх аа?
-Түүхий эд цуглуулах шатандаа 200 гаруй хүний ажлын байр бий болгосон. 27 орчим хүний ажлын тогтмол байр бий.

Ш.Эрдэнэчимэг

Нийслэлийн төлөвлөлтийг боловсруулж байна

2009 оны 12-р сарын 15 Нийтэлсэн БАТ

Барилга, хот байгуулалт, төлөвлөлтийн газар "Нийслэл 2009-2015" хот байгуулалтын төсөл боловсруулж байна. Ирэх таван жилд 75 мянган айлын орон сууц, бизнес үйлчилгээний төв, 75 гаруй сурагч хичээллэх сургууль, 18900 хүүхдийн цэцэрлэг, өдөрт 11 мянга гаруй хүн үзэх өрхийн эмнэлэг, амбулатори, 945 ортой эмнэлэг барих зорилт тавьжээ. Мөн жижиг, дунд үйлдвэрлэл, үйлчилгээний барилга байгууламж, орчны иж бүрэн тохижилт бүхий орон сууцны хороолол, хотхон барьж байгуулахаар төлөвлөсөн аж. Уг зорилтын хүрээнд хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөөний танилцуулга багтаасан дээрх төслийг боловсруулж байгаа аж. Монгол-Японы Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд ЖАЙКА-аас "Улаанбаатар хотын ерөнхий төлөвлөгөө, хот байгуулалтын хөтөлбөр"-ийн судалгааг хийсэн. Уг хөтөлбөрт хэд хэдэн зүйл онцолсон байна. Өөрөөр хэлбэл, хотыг зүй зохистой төлөвлөж, гаргасан алдаануудаа залруулахад дээрх зөвлөмж чухал зэрэгтэй аж. Тухайлбал, хотын төвийн нягтралыг сайжруулж, орон сууц барихыг зөвлөсөн байна. Мөн хотын гаднах нөөц талбайд орон сууцны хороолол, хотхон барьж байгуулах хэрэгтэй аж. Түүнчлэн, ашиглалтын шаардлага хангахгүй байгаа хуучин барилгуудыг буулган өөр сууц барих нь зүйтэй аж. Нийслэлийг чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөн сүүлийн 10 гаруй жилийн хугацаанд эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь хотын газар нутаг, дэд бүтэц, нийгэм ахуйн салбаруудад ачаалал өгөх болжээ. Иймд нийслэлийг тэлэх, гэр хорооллыг барилгажуулах зайлшгүй шаардлага үүссэн байна. Нөгөөтэйгүүр, хөдөө орон нутгаас шилжин ирж суурьшигчдын 37.0 хувь нь амьдралын доод түвшинд хамаарагддаг аж. Мөн 72.7 хувь нь Улаанбаатар хотын зах хэсгээр, төлөвлөгдөөгүй нутаг дэвсгэрт зөвшөөрөлгүй суурьших болжээ. Сүүлийн таван жилд л гэхэд хотын гэр хороолол дахь хашааны тоо 35.3 мянга буюу 65.0 хувиар, өрхийн тоо 70.2 мянга буюу 55.0 хувиар тус тус нэмэгдсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, гэр хорооллын эзлэх хэмжээ, тэнд оршин суугчдын тоо хоёр дахин өссөн гэсэн үг. Үүнээс шалтгаалж хотын агаар, хөрс, усны бохирдол өндөр хэмжээнд хүрэх болжээ. Г.Батзориг

Улаанбаатар хот руу чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөн сүүлийн 10 гаруй жилд эрчимтэй явагдаж, өнгөрсөн оны эцсийн байдлаар нийслэлд 1 067.5 мянган хүн ам оршин суух болсноор хотын газар нутаг, дэд бүтэц, нийгэм ахуйн салбаруудад ачаалал өгөх болсон. Хөдөө орон нутгаас шилжин ирж суурьшигчдын 37 хувь нь амьдралын доод түвшингийнх бөгөөд 72.7 хувь нь Улаанбаатар хотын төлөвлөгдөөгүй нутаг дэвсгэрт зөвшөөрөлгүйгээр амьдарч байна. Нийслэл хотын хэмжээнд 2008 оны байдлаар нийт 234.7 мянган өрх айл оршин сууж байгаагаас гэр хороололд 142.2 мянган өрх буюу 60.6 хувь, орон сууцны хороололд 92.5 мянга буюу 39.4 хувь нь амьдарч байна. Сүүлийн таван жилд хотын гэр хороолол дахь хашааны тоо 35.3 мянга буюу 65.0 хувиар, өрхийн тоо 70.2 мянга буюу 55.0 хувиар тус тус нэмэгдэж гэр хорооллын эзлэх хэмжээ, тэнд оршин суугчдын тоо хоёр дахин өссөн нь Улаанбаатар хотын агаар, хөрс, усны бохирдлын гол эх үүсвэр нь болж байна. Тиймээс “Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх хөтөлбөр”-ийн хүрээнд хотын инженерийн хангамжийг сайжруулах, нэмэгдүүлэх ажил хийснээр сүүлийн дөрвөн жилд нийслэл хотын хэмжээнд 30 гаруй мянган айлын орон сууцны барилга барьсан байна. Ажлын байрны нөхцлийг сайжруулсан үйлдвэрлэл, үйлчилгээний барилга, нийгмийн халамжийн үйлчилгээний барилга байгууламж дотоод, гадаадын хувийн хэвшлийн байгууллагууд, төсвийн хөрөнгө оруулалтаар бариад байна. Ж.ГЭГЭЭ

Ахуйн хог хаягдлыг баялаг болгоход суралцъя

2009 оны 12-р сарын 14 Нийтэлсэн БАТ
-Бид хэчнээн жил хогоо булах вэ, булсаар л байх уу-

Хүн бид байгалийнхаа хишиг буянаар ивээгдэн амьдардаг мөртлөө тэр гайхамшигт үнэ цэнийг үнэлж хамгаалах ухаан дутмаг, амь зуух нөөц боломжуудаа бүрэн ашиглахгүй хог хаягдал хэмээн үзэн яддаг нь арвич хямагч, ажил хэрэгч бус байдалд дассаныг бидний хүрээлэн буй орчинд байгаа хог хаягдлын далай батлаад байна. Үүнд манай эрүүл мэндийн яам, эрүүл ахуйн үүргээ умартаж, холбогдох эрдэм шинжилгээний байгууллагууд үүргээ биелүүлж анхаарал тавихгүй байгаа нь тэдний хариуцлага ямар байгааг илэрхийлж байна.

Би энд бидний үйл ажиллагааны илүүдэл хог хаягдлын түүхий эдийг дахин боловсруулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах замаар нийгмийн шинэ баялаг бүтээх зайлшгүй шаардлага тулгамдаад байгааг сануулах гэсэн юм. Хог хаягдлын стандартыг хэрэгжүүлж чанарыг дээшлүүлэн үнэлгээжүүлж эргэлтэд оруулан өөрийгөө хөгжүүлж улс орныхоо хөгжилд тус болох л бидний зорилт болоод байна. Экологийн элдэв эрсдэлээс эх орноо хамгаалахад экологийн хөгжлийн шинэ системийг төр санаачлан байгуулж, орон нутгийн бие даасан байдлыг хангах учиртай. Монголчууд бид ядуурлаас гарахын тулд иргэн бүр чин сэтгэлээрээ нийгэмд зөв хөдөлмөрлөх эрх зүйн боломжийг хангах үүрэг төрийн нуруун дээр байгаа, үүнийхээ төлөө ажилладаг гэж ойлгодог.

Жишээлбэл: хог хаягдал хэмээх асар их нөөц баялгаа 100 хувь газарт булахын тулд асар их зардал гаргаж байна. "Хог хаягдлыг менежментийг сайжруулах төсөл"-ийн үр дүнд ахуйн хогийг баялаг болгож болдгийг олж харлаа. Уг төслийг монголын үндэсний "Ногоон" хөдөлгөөн боловсруулж, "Мобиком" корпораци ивээн тэтгэсэн юм. Ахуйн хог хаягдлыг ангилан ялгаж, алтнаас үнэтэй түүхэн баялаг мөн гэдгийг нээн харуулахад сэтгэл итгэл гарган тусалж чадсан "Мобиком" корпорацийн удирдах зөвлөлийн хамт олонд баярлаж байгаагаа илэрхийлье. Мөн БЗД-ийн ЗДТГ, 14-р хорооны удирдлага хамт олон, хог хаягдлын сан, Нийслэлийн захирагчийн ажлын алба байгууллагуудын идэвхтэй оролцоо дэмжлэг туслалцаатайгаар уг төсөл амжилттай хэрэгжсэнийг илэрхийлж төсөл хэрэгжүүлэгч монголын "Ногоон" хөдөлгөөний хамт олонд баяр хүргэе!

Эх орондоо амар мэнд амьдарч яваагийн мялаалга болгон экологийн хураамж төлдөг шинэ тогтолцоог буй болгох хэрэгтэй болж байна. Энэ өглөг хураамж бий болсноор гарах үр дүн:

1. Улс үндэстнээрээ эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах баталгааг хангах
2. Байгаль эхийн үнэлэмж нэмэгдэж, экологийн бүрэн бүтэн байдлын хөгжлийг хангах, шинэ шинэ аж ахуйн нэгжүүд байгуулагдаж орон нутаг өөрийгөө хөгжүүлэх эдийн засгийн шинэ тогтолцоо бий болно.
3. Байгаль, хүн, малын хаягдал түүхий эдийг тавааржуулж, нийгмийн олон талт эрэлт хэрэгцээг хангах зорилгоор МАА, зам барилгын салбаруудын материаллаг баазыг бэхжүүлэх бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бэлэн технологиудыг тоног төхөөрөмжийн хамтаар орон нутгуудыг хангаж ажилгүйдлыг цаг алдалгүй шийдэх тогтолцоонд орох
4. Хаягдал түүхий эдээр байгальд ээлтэй бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа хүний үнэлэмжийг төр нь дэмжиж чаддаг байвал хүн эх байгальтайгаа хамтран хөгжих шүтэлцээг хангаж, экологийн аюулгүй байдал хангагдана.
5. Байгаль, хүн, мал гурвын зохицон амьдрах шүтэлцээг хангах уламжлалт технологиудыг хөгжингүй орнуудын орчин үеийн технологитой хослуулан хөгжүүлэх

Монголчууд бид амьжиргааны түр аргацаасан муу тогтолцооноос чанартай зөв тогтолцоо руу яаралтай шилжих хэрэгтэй. Тухайлбал: Хүний хэрэгцээний өртөг шингэсэн хог хаягдал түүхий эдийг жилээс жилд зуу зуун сая тонноор нь эх байгаль дээрээ дарж булж байдгаа төр засаг, ард түмэндээ сануулж байх хэрэгтэй. Хог хаягдлыг бага зардлаар мөнгө болгох менежмент хийх хэрэгтэй. Хийж эхэлмээр энэ мэт ажлуудыг юунд хойш тавина вэ. Бид хэчнээн жил хогоо булах вэ, булсаар л байх уу.

БЗД 14-р хороо иргэн "Эко" ажилчин Д.Дарамренчин

Т.Наран: Шууд унах ангалын ирмэгт ирлээ

2009 оны 12-р сарын 14 Нийтэлсэн БАТ

Нүүрсний үнийн өсөлт иргэдийн амьжиргаатай холбогдон яригддаг. Нөгөө талд үнэ нэмэхээр санал тавьсан уурхайнуудын байдал хүнд байна. Энэ талаар Монгол нүүрс ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Т.Нарантай ярилцлаа.

-Нүүрсний уурхайнуудын өнөөгийн байдал хүндхэн байгаа тухай их яригдах юм. Өр, авлага ч их үүссэн бололтой?
-Цахилгаан, дулаан үйлдвэрлэдэг төрийн өмчит станцуудад нүүрс нийлүүлдэг уурхайнуудын байдал хүнд байгаа. Жилээс жилд улам уруудсаар ирлээ. "Үүнээс цааш явах газар үгүй" гэдэг шиг одоо үүнээс цааш уруудах замгүй болж, шууд л унах ангалын ирмэг дээр ирээд байна. Мөнгө, санхүүгийн гачаалд урт удаан хугацаагаар орж, тэр нь уурхайнуудыг техник, технологийн, хүний нөөцийн болон нийгмийн гээд бүх л талаар доройтуулж байна.

-Ийм байдалд хүрэхэд нөлөөлсөн гол шалтгаан нь үнийг барьсантай холбоотой байх?
-Эрчим хүч үйлдвэрлэхэд ашиглах нүүрсний дотоодын зах зээл төрийн мэдэлд байдаг. Өөрөөр хэлбэл, цахилгаан, дулааны станцууд юм. Эдгээрт хэрэглэдэг нүүрсний үнийг төрөөс тогтоодог. Төр энэ эрхээ эдлэхдээ зөвхөн хэрэглэгч талын эрх ашгийг дангаар хамгаалсан өрөөсгөл бодлого барьж нүүрсний үнийг олон жилийн турш өөрийн өртгөөс нь доогуур тогтоож ирсэн. Үүнээс болоод нийлүүлэгчдийн алдагдал хуримтлагдсаар дааж давшгүй болсон. Нүүрсний үнийг алдагдалтай тогтоогоод зогсохгүй авч хэрэглэсэн нүүрснийхээ үнийг ч төр өгөхгүй байсаар маш их өрийн сүлжээ бий болгосон. Нүүрсний уурхайнуудад станцад, станцуудад түгээх сүлжээ, түгээгчдэд хэрэглэгчид гэх мэтээр өрийн гинжин хэлхээ үүссэн. Тэр нь газар авсаар одоо эрчим хүчний системээ бүхэлд нь боомилж алахдаа тулаад байна. Бодлогогүй төрийн балгаар манай улсын эрчим хүчний систем тэр чигээрээ дампуурч байна.

-Өрийн хэмжээ их үү?
-Хэлэхээс ч төвөгшөөмөөр дөө. Одоогийн байдлаар цахилгаан станцуудаас Багануур 14 тэрбум, Шивээ-Овоо долоон тэрбум, Шарын гол хоёр тэрбум орчим төгрөгийн авлагатай байгаа. Ойрын өдрүүдэд төлчихсөн гэж сонсогдсонгүй, өссөөр л байгаа байх.

-Энэ байдлыг Засгийн газар, холбогдох яам, албан тушаалтнууд мэддэг. Засаж залруулах гарц байхгүй юу?
-Мэдэлгүй яахав. Засаж залруулахгүй бол улс орон, ард иргэдэд ихээхэн хор хохиролтой гэдгийг ч бүгд мэдэж байгаа. Гэхдээ хийхийг хүсдэггүй, бас яаж хийх учраа сайн олдоггүй л байхгүй юу.

-Яагаад?
-Бараг 1990-ээд оны дундаас хойшх үе үеийн Засгийн газар, эрх мэдэлтнүүд эдийн засгийн асуудлыг улс төрийн явцуу сонирхолдоо нийцүүлэх гэж оролдсоор ирсэн. Бас хувийнхаа эрх ашгийг улс орныхоос дээгүүр тавьж ирсний балаг нь энэ.

Нүүрсний үнийг бодитоор тогтоох юм бол жилээс жилд бага багаар өснө. Учир нь уурхайн зардал уурхайн гүнзгийрэлт, тэлэлттэй холбоотойгоор зардал ямагт өсч байдаг. Яг зах зээлийнхээ жамаар явбал нүүрсний үнэ өсөхөөр цахилгаан, дулааны үнэ өсөх болно. Үнэ өсөхөөр иргэд уурлаж бухимдана. Тэгэхээр тэр нам, тэр хүн засгийн эрхэнд гарахад саад бэрхшээлтэй тулгарна. Эсвэл сонгогдож чадахгүй. Ердөө ийм л ядруу тооцоо бодоод дээрх ажлыг хийлгүй ирсэн. Одоо ч хүсэхгүй байгаа нь харагдаж л байна. УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл саяхан зурагтаар ийм байх нь зөв, улс төрөөс ангид байлгах аргагүй гэсэн утгатай юм яриад л байна лээ.

-Нүүрсний үнийг чөлөөлөх юм уу өсгөвөл ард иргэдэд хүндхэн тусах байх?
-Ер нь бол хуучин социалист хэв загвараасаа салж зах зээлийн шинэ нийгэмд орохын тулд хүн болгоноос тодорхой хэмжээний хүчин чармайлт, эрсдэл, ачаа даах чадвар шаардагдах ёстой. Энэ ертөнцөд үнэгүй юм гэж байдаггүй. Юм болгон өөрийн гэсэн тодорхой үнэтэй. Тэр үнийг нь төлж байж л түүнийг хэрэглэж, ашгийг нь хүртдэг учиртай. Өнөөдөр үнийг нь төлөхгүй байлаа ч ирээдүйд ямар нэг хэлбэрээр нөхөн төлөх л болно. Зугтах арга байхгүй. Тухай бүрт нь төлөхгүй орхиод байвал дараа бөөнөөр нь төлөхөд улам л хүнд, хэцүү байх болно. Нүүрс, цахилгаан, дулааны үнэ ч мөн адил. Гэхдээ өнөөдөр яриад байгаа шиг заавал үнэ нэмж иргэдийн нуруун дээр ачааг дангаар нь үүрүүлэхгүйгээр асуудлыг шийдэх боломжтой хувилбарууд хангалттай бий. Жишээ нь, цахилгаан станцаас 30 төгрөгийн үнэтэй гарч буй нэг киловатт цахилгаан эцсийн хэрэглэгчдэд очихдоо яагаад хоёр дахин өндөр үнэтэй болж буйг тогтоох хэрэгтэй байна шүү дээ. Бусдын үйлдвэрлэсэн юмыг дамлан зарж байж үнийг яагаад өсгөж байгааг тогтоох хэрэгтэй. Тэнд гаргадаг үлэмж их үргүй зардлыг та бид төлж суугаа ч юм билүү. Иймэрхүү тооцоо судалгаа хийх, эрчим хүчний үнийг хямдруулах арга хувилбаруудыг бодож боловсруулах, судлах, хэрэгжүүлэх талаар төр засаг юу ч хийхгүй байна шүү дээ. Юу ч хийхгүй байгаагаа ард иргэдээ өрөвдөн хайрласантай холбож тайлбарлаад, тэгж ойлгуулах гээд байх юм. Яг үнэндээ жирийн иргэнээ бодоод байгаа юм ч бага.

Харин өөрсдийгөө л хамгийн түрүүнд бодож байгаа гэвэл хилсдэхгүй байх. Гэр хорооллын жирийн нэг айл өвлийг өнгөрөөх гэж цахилгаан, дулаандаа хэдэн төгрөг төлдөг билээ. Тэдний ихэнх нь ямархуу ахуй амьдралтай, орлоготой билээ. Гэтэл хямд нүүрс, хамгийн хямд цахилгаан, дулааныг хэн хэрэглэж байгаа билээ. Хотын төв, Улаанбаатарын хамгийн тохилог дүүрэг, газруудыг эзэгнэн суудаг өндөр албан тушаалтнууд, хууль ёсоор болон хууль бусаар хөрөнгө мөнгө хураан цуглуулагчид гэр хороололд амьдардаг тэтгэврийн хөгшдөөс хамаагүй хямд цахилгаан, дулаан хэрэглэж байна. Тэгээд томоохон хурлын заал шиг хэд хэдэн өрөө тасалгаа бүхий харшуудад залран тансаглаж суудгийг та бид мэднэ шүү дээ. Нэг кв.м талбайг халаахад зориулж гэр хорооллын нэг айл, нэг эрх ямбатан хоёрын төлдөг үнэ ямар их зөрүүтэй байдгийг зориуд сонирхоорой. Тэгэхээр хямд нүүрс, хямд дулаан, цахилгаантай байх нь зөвхөн ядарсан ард иргэдээ бодсон хэрэг гэдэг бол эргэлзээтэй.

-Байгаль орчны яамнаас "Цэвэр агаарын сан" байгуулсан. Агаарыг бохирдуулж байгаа гол эх үүсвэрүүдээс мөнгө татаж ажил хийх тухай ярьсан. Ингэхээр уурхайн байдал улам хүндрэх байх даа?
-Нөгөө л төрийн албаныхны маань сэтгэлгээ ямар их ядууг харуулж буй хэрэг. Хоёр жилийн өмнө билүү дээ, яндангаас татвар авах нь зөв юм байна гэж нэг хэсэг шуугиж байгаад ашгүй дуугүй болсон чинь одоо хот руу түүхий нүүрс нийлүүлэгчдээс татвар авч, тэгснээрээ хотын агаарын бохирдлыг арилгах юм гэнэ. Гэр хорооллын айлуудын авдаг нүүрсний үнэ л тэр хэрээр нэмэгдэнэ шүү дээ. Хоёр уут нүүрсээр шөнийг өнгөрөөдөг байсан нэг ядарсан хөгшин түүнийгээ авч дийлэхээ болиод ганц уут нүүрс авдаг болно. Хөлдөж үхэлтэй биш нөгөө нэг уут нүүрснийхээ оронд машины дугуй, хуучин гутал гээд шатааж болох л юм байвал түлнэ биз дээ. Тэгэхээр агаарын бохирдол буурах юм уу.

-Нүүрс олборлогчдод татвар ногдуулж агаарын бохирдлыг бууруулж чадахгүй бол өөр ямар арга байж болох вэ?
-Хамгийн наад зах нь нүүрсийг угааж хот руу оруулах талаар юм бодох хэрэгтэй байна. Нүүрс угаадаг олон янзын арга технологит байдаг юм шиг байна лээ. Бид нэг их гүнзгий боловсруулалт ярихаасаа өмнө зүгээр л нүүрсийг элдэв шороо, тортог, үл шатах нунтгаас нь салгаад түлдэг болвол дор хаяж л хот руу орж ирэх нүүрсний хэмжээ багасна, түүнээс гарах үнс, хог хаягдал буурна. Үнэ нь бага зэрэг өсөх байх. Гэхдээ угаасны дараа нүүрсний чанар сайжирч хэрэглэх хэмжээ багасах болохоор эцсийн дүндээ өмнөхөөс нэг их илүү зардал хэрэглэгчээс гарахгүй болов уу гэж би хувьдаа боддог.

-Болж бүтэхгүй зүйл байгаа ч ололттой ямар тал байна вэ?
-Бахархмаар, баярламаар юм бишгүй бий. Аль хэдийн ашиглалтын хугацаа нь дуусаад хэзээ ч эвдэрч зогсоход бэлэн болчихоод байгаа бүх техник тоног төхөөрөмжүүдээ цэвэр өөрсдийн ур ухаан, хичээл зүтгэлээрээ ажиллуулж, технологийн шинэчлэл хийх ямар ч мөнгө хөрөнгөгүй, хийж бүтээснийхээ хаана нь ч хүрэхгүй цалин хангамжтай хэрнээ бүхий л нөөц боломжоо шавхан уурхайгаа авч яваа Багануур, Шивээ-Овоо, Адуунчулуун, Шарын голынхны сэтгэл зүтгэлээр бахархахгүй байх аргагүй. Мөн манай нүүрсний салбарт дэлхийн жишигт нийцсэн уул уурхайн томоохон төслүүд Тавантолгойн ордыг түшиглэн түрүүчээсээ хэрэгжиж эхэлж байна.

-"Энержи ресурс" компани БНХАУ-ру у төмөр зам тавьж нүүрс экспортлох гэж байгаа талаар олон янзын үзэл бодол байх шиг байна. Таны хувьд?
-Монгол Улс уул уурхайгаа түшиж хөл дээрээ босох гэж байгаа бол олон улсын зах зээлд гарч, өрсөлдөж, өөрийн орон зайгаа олох шаардлагатай. Ингэхийн тулд их мөнгө хий мөрөөдөөд суулгүй бодитой ажлыг шуурхай хийх хэрэгтэй. Олон сайхан төслийн тухай хоосон яригчдаас "Энержи ресурс"-ын ялгаатай нь энэ чиглэлд бодитой ажил хийж байгаа явдал. Олон улсын нүүрсний борлуулалтын зах зээл рүү гарах цорын ганц боломж бол далайн боомт руу гарах юм. Тэр тусмаа Хятад, Зүүн Өмнөд Ази руу гарах хэрэгтэй. Тэр зах зээл рүү, тэр бизнесийн орон зай руу дэлхий нийтээрээ зүтгэж байна. Дэргэд нь байгаа бид бүү хэл хэдэн арван мянган километрийн цаанаас гарц хайн тийш зүтгэцгээж байна.

"Энержи ресурс"-ынхан хоёр жил түүхий нүүрс экспортлоод гурав дахь жилээсээ баяжуулж гаргах гээд үйлдвэрээ барьж эхэлж байна. Та биднийг Сайншандад аж үйлдвэрийн парк барьж жаргах тухай үлгэр зохиож, түүндээ зарим нь итгэн манарч суух хооронд Өмнөговийн Цогтцэций суманд аль хэдийн уул уурхайн томоохон цогцолбор баригдаж эхлээд, тэнд манай залуус хэдэн зуугаараа өдөр шөнөгүй ханцуй шамлан хөдөлмөрлөж байна. Гашуун Сухайтаар зам тавихаар ганцхан Хятад руу гардаг, Сайншандаар болохоор дэлхий рүү гардаг юм уу. Хятадыг тойроод Номхон далай, бас маш олон улс гүрнүүд байдаг.

-"Энержи ресурс"-ын ажил улсын бодлогод нийцэхгүй байгаа юм биш үү?
-Манай төр хэзээ тийм бодлоготой болчихоо вэ. Төрийн өндөр албан тушаалтнууд, улс төр эдийн засгийн бүлэглэлүүдийн амбиц, ашиг сонирхол л төрийн нэр барьж илэрдэг болохоос манай төрд Гашуун Сухайтаар нарийн төмөр зам барьж хэзээ ч болохгүй. Харин Сайншандаар Хятад руу гарвал тусгаар тогтнолд тустай гэсэн бодлого байхгүй байх аа. Арайхийж уул уурхайн ганц төсөл эхэлмэгц тэрийг унагах гэж ингэж улайрч байх хэнд ямар хэрэгтэй юм бэ. Үнэхээр л тэр эх орон, тусгаар тогтнолдоо хайртай юм бол дор дороо юм хийж бүтээе л дээ.

О.Урантогос

Нүүрсний үнэ ялимгүй буурчээ

2009 оны 12-р сарын 14 Нийтэлсэн БАТ
Нийслэлийн гэр хороололд 170 мянга орчим өрх амьдардаг гэсэн тооцоо байдаг. Нэг өрх жилд дөрвөн тонн нүүрсний хэрэглээтэй гэж тооцвол тэдгээр айлд 700 гаруй мянган тонн нүүрс шаардагдана. Гэтэл гэр хорооллын айл өрхийн 67 хувь нь жилд 2.5 тонноос бага нүүрс хэрэглэдэг ажээ. Энэ нь амьжиргааны түвшин доогуур айл өрх жилд нүүрснийхээ хэрэглээнд 100 мянган төгрөг, түүнээс доош зардал гаргадаг гэсэн үг юм. Гэтэл нүүрсний үнэ нэмэх, түүнийг дагаад зарим бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөх нь иргэдэд дарамт болж байна. Мөн нүүрсний ченжүүд тонн тутамд үнэ нэмж зардаг нь жинхэнэ дарамт учруулж байна. Нэн ядуу өрхүүд нүүрс авч чадахгүйн улмаас дугуй, хуванцар, хог хаягдал түлдэг нь агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлэх нэг үндэс болдог аж. Гэхдээ өнгөрсөн жилийг бодвол нүүрсний үнэ бага зэрэг хямдарсан байна. Жижиглэнгээр худалдаалах нүүрсний үнэд багахан хэмжээний өөрчлөлт орсон. Харин тонноор авбал нэлээдгүй хямдарсан байна. Тухайлбал "Цайз", "Хангай" захуудад нүүрсний үнэ таван тонн тутамд 20-30 мянган төгрөгөөр буурчээ. Портер машины тэвш нүүрсийг 100-130 мянган төгрөгөөр худалдаалж байсан бол энэ сард үнэ харьцангуй буусан байна. Гэхдээ хаанахын нүүрс гэдгээсээ шалтгаалж буй юм. Одоогоор Налайх, Багануурын нүүрс тонн нь 70-85 мянга, хамгийн чанартай үнэтэйд тооцогдох Алагтолгойн нүүрс 90-100 мянган төгрөг байна. Харин "Зил-130" машин нүүрс 280-300 мянга болж хямдарчээ. Ийм машины тэвшинд таван тонн нүүрс багтдаг бөгөөд 330 мянган төгрөгийн ханштай байсан юм. Шуудай нүүрсний үнэ ганц хоёр зуун төгрөгөөр л буурсан байлаа. Нүүрсний үнэ ийн буух болсон шалтгаан нэг талаас цаг агаарын дулааралттай холбоотой гэнэ. О.Урантогос

Хүн л юм чинь хөдөөгийнхөн

2009 оны 12-р сарын 10 Нийтэлсэн БАТ

Нийслэлийн Ерөнхий төлөвлөгөөнд тусгагдсанаар 2020 он гэхэд Улаанбаатар хотод 1 сая 250.0 мянга орчим хүн оршин суухаар тооцсон. Одоогоос арван жилийн дараа гэсэн үг л дээ. Гэтэл хоёр жил хагасын өмнө сая дахь иргэнээ хүлээн авсан нийслэлийн хүн ам өнөөдөр аль хэдийн нэг сая гурван зуун мянгад хүрээд байгаа. Хотын удирд­лагуудын хийсэн хуудуутай төлөвлөгөө ингэж 10 жилийн өмнө биеллээ оллоо.

Хотын ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу хотын барилгажсан хэсэгт дахин төлөвлөлт хийх, нягтралыг сайжруулж, орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэх, гол гол гудамжны  барилгажилт, архитектур төлөвлөлтийн шийдэл гаргах, хотын захын ашиглагдаагүй газрыг барилгажуулах, дэд бүтцийн хангамжийн эх үүсвэрийг шийдвэрлэх, нийтийн болон жижиг орон сууцны хороолол байгуулах, гэр хорооллыг дэд бүтэц бүхий жижиг орон сууцны хороолол болгох гээд олон зүйл бурж буй ч хугацаанаасаа өмнө хүрсэн хүн амын өсөлт үүнд сөргөөр нөлөөлж байна. Урагшгүй ноёдыг тасалгаандаа зураг зурж суух зуур хөдөөнөөс ирсэн нүүдэлчид хаа дуртай газраа хашаа хатгаж байна. Ингээд өчигдөр зурсан зургаа зургаа өнөөдөр баллуурдах ажил хотынхонд гарна. Ахиж зураад, дахиад баллуурдана. Тэгэхийн оронд толгойгоо өндийлгөөд нэг харчихдаг болоосой.

Нийслэлийн Статистикийн газраас гаргасан судалгааг түшихэд хөдөө орон нутгаас Улаанбаатар хотод шилжин ирэгсийн 37.0 хувь нь ядуу байгаа нь анхаарал татах асуудал. Шилжин ирэгсдийн 72.7 хувь нь Улаанбаатар хотын захын хэсэг, Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй зэрэг дүүргийн төлөвлөгдөөгүй бүсэд зөвшөөрөлгүй суурьшдаг гэнэ. Хот руу чиглэсэн энэ их шилжилт хөдөлгөөн, хүн амын хэт төвлөрлөөс шалтгаалан хүрээлэн буй орчин болоод хүн амын амьжиргааны чанартай холбоотой олон олон асуудлууд хуримтлагдсаар байгааг сэтгэх зовних хүн олон. 

Улаанбаатар хотын ядуурлын түвшин хотын төвийн болон захын дүүр­гүүдийн оршин суугчдын хооронд ялгаатай байсаар байна. Хотын захын болон алслагдсан дүүрэг, хороодод ажилгүйдэл, ядуур­лын түвшин харьцан­гуй өндөр. Гэр хороололд оршин суугчдын эдийн засгийн чадавхи орон сууцныхнаас доогуур буюу 45.0 хувь нь ядуу байхад байшин хороололд суугч­дын 15.0 хувь нь ядуу амьдарч байна. Сүхбаатар дүүргийн нийт өрхийн 18.9 хувь ядуу байхад Налайх дүүрэгт үүнээс хоёр дахин өндөр байна.

Хөдөө, орон нутагт байдал үүнээс ч хэцүүх. Тэнд Засаг даргын Тамгын газрын 20-30 албан хаагчид, сургууль, цэцэрлэгийн багш, сумын эмч тэргүүт­нээс өөр орлоготой хүн байхгүй. Улсын төсвийн талаас илүү хувийг эзэлдэг орон нутгийн төсөв энэ хэдхэн хүний амьдралыг залгуулахад зарцуулагдаж байна гэж хэлж болно.

Худлаа гэвэл улсын төсвийн орлого зарлагын тооцоог харъя л даа. 2008 оны төсвийн гүйцэтгэлээр Дорноговь 1 тэрбум 213,1 сая, Өмнөговь 4 тэрбум 835,8 сая, Сэлэнгэ 2 тэрбум 503,1 сая, нийслэл 9 тэрбум 132,2 сая, Орхон 25 тэрбум 140 сая улсын төсөвт төвлөрүүлэх аж. Харин бусад нь буюу үлдсэн 17 аймаг нь төсөвт нэг ч төгрөгийн орлого өгдөггүй. Өгөх нь битгий хэл байнгын татаас авсаар олон жилийг ардаа үдэж байна. Уул уур­хайн ганц нэг ордтой, дэд бүтэц гайгүй хөгжсөн аймгууд л төсөвт мөнгө оруулж байгаа.

Харин улсын нэгдсэн төсвийн хуваарилалт үүнээс шал эсрэгээрээ. Хамгийн их мөнгө улсын төсөвт төвлөрүүлсэн аймаг, нэг ч төгрөг төлөөгүй айм­гийн төсөвтэй яг ижил байх жишээтэй. Товчхондоо нэг нь ажиллаж нөгөө нь хөлсийг нь авдаг утгагүй тогтолцоо энэ оронд үйлчилж байна. Сум суурин болгоныг тэр­бум тэрбумаар санхүү­жүүлж, гэрэл цахилгаантай болгох цэцэн мэргэн төлөвлөгөөг ч манайхан жил дараалан хэрэгжүүлж бай­гаа. Нийслэлээс 1000, 2000 км зайтай алслагдсан сумд руу яст мэлхий шиг дөхөх эрчим хүч очиж ядсаар байтал хөдөөгийнхөн хөлтэй нь хөлхөөд, хөлгүй нь мөлхөөд хот хүрээг шавчихаад байгаа нь энэ. Харин дарга нар нутаг усандаа нэг их хайртай хүн болж жүжиглэн эзэнгүй баг, иргэнгүй сум, өвчтөнгүй эмнэлэг, сурагчгүй сур­гуулийг цахилгаанжуулах гэж зүтгэсээр.

Даац нь хэтэрч хэзээ мөдгүй зад тавихад бэлэн болсон эвдэрхий тэвш адил нийслэл, 100 мянга давсан хүн амтай  ганц хоёр аймгийг эс тооцвол өөр төвлөрсөн то­моо­хон хот суурин манайд алга. Төвлөрөл байхгүй газарт амьдрал ч алга. Бизнесийн орчин нөхцөл, зах зээл гэх мэт тухай бол яриад ч хэрэггүй. Гэтэл хөгжлийн ямар ч ирээдүйгүй хөдөөгийн энэ олон сум сууринг луу цахилгаан­жуулж, барилга байшин барьж, эмнэлэг сургууль байгуулж, тэртэй тэргүй хүрэлцэхгүй байгаа төсвөө тараан цацаж байгаа нь хөдөөгийн хүн амын амьдралыг улам дор­дуулж, үхэж өгдөггүй, сэхэж чаддаггүй нийгмийн хэсэг бүлгийг бий болгож байна. Сум суурингууд руу гэрэл цахилгаан тавиад л амьдрал дээшилчихдэг бол дээшлэ­хээр их хөрөнгийг өнгөрсөн найман жилд зарсан байна. Гэтэл амьд­рал өөдлөх биш уруудах тал руугаа улам явж байгаа нь төрийн бодлого зах зээлийн жам ёсноос гадуур явж байна гэсэн үг. Жам ёсны энэ шилжилт хөдөлгөөнийг жам ёсных нь дагуу эмчилэх нь орон нутагт төвлөрлийг бий болгож, аймаг сумдаа нэгтгэх явдал.

Анх зах зээлд шилжсэн цагаас л засаг захиргааны нэгжийн энэ үрэлгэн,  бутархай байдлыг засъя залъя, бүсчилсэн хөгжил, төвлөрсөн хот суурингуудаа дэмжье  гэж ярьж эхэлсэн ч айж бэргэсээр өдийг хүрсэн нь энэ. Үүнийх нь үр дүнд өнгөрсөн 20 жилийн дотор дэндүү хол тасарсан хөдөө, хотын иргэншил хоорондоо дайсагнан, хөдөөгийнхөн нь хотынхноо, хотынхон нь хөдөөгийнхнийг үзэн ядах байдалд хүрчихээд байна. Хүн л юм чинь хөдөөгийнхөн хот орон газар амьдарч, хүний үздэгийг үзэж, эдлэ­лийг хүснэ. Харин хотынхон арай гэж бий болгосон энэ иргэншлээ хаа газраас ирсэн хэнд ч юм буртаг­луулаад, утаа тортог, хир буртагт нь дарагдаад суухыг хүсэхгүй. Үүнийг шийдэх ганц арга нь орон нутагт төвлөрсөн хот суурингийн тогтолцоог бий болгох, хот хөдөөгийн хөгжлийг ижил төвшинд аваачих явдал.


Л.НарантӨгс 

Барилгын компаниуд орон сууцныхаа метр квадратыг 650 мянган төгрөгөөр борлуулахгүй байгаад төрийн албан хаагчид ихээхэн дурамжхан хандаж байна.

Уг нь Засгийн газрын тогтоолд 650 мянган төгрөг, түүнээс доош үнээр борлуулах талаар заасан. Иймд иргэд боломжийн үнээр орон сууцтай болох нь гэсэн хүлээлттэй байсан юм. Харамсалтай нь дээрх шийдвэрийг биелүүлж байгаа газар алга. Бүр Монголын барилгын үндэсний ассоциациас өчигдөр зарласан хурал дээр барилгын компанийн төлөөлөл болон холбогдох удирдлагууд 650 мянган төгрөгт овоохой л олдоно хэмээн мэдэгдэв.

Тэдний хэлж буйгаар 650 мянган төгрөгөөр борлуулагдаж байгаа орон сууцнууд чанаргүй бололтой. Үзэсгэлэнд оролцож буй компаниуд чадах ядахаараа орон сууцны метр квадратын үнийг буулгасан гэв. Тухайлбал, өмнө нь 950 мянган төгрөгөөр борлуулж байсан бол 850 болгожээ, Ингэж буулгах нь маш хүнд байснаас гадна ихээхэн эрсдэл үүрч байгааг гэдгийг дахин дахин хэлж байна лээ. Үүнээс гадна төр засаг ард түмэнд сайн хүн болж харагдахын тулд орон сууцны үнийг буулгана гэсэн элдэв амлалт өгөхөө болих хэрэгтэй гэдгийг сануулсан.

Ямар ч байсан хямралын хүнд хэцүү цагт Засгийн газраас салбараа дэмжүүлэхээр 180 тэрбум төгрөгийн бонд гаргуулахаар болчхоод одоо орон сууцны үнэ буурахгүй хэмээн мэдэгдэж эхэллээ. Мөн 650 мянган төгрөгийг хаана хаанаа буруу ойлгосон гэв. Засгийн газрын тогтоолд орон сууцны метр квадратыг 650 мянга, түүнээс бага үнээр тооцох талаар заасан.

Тухайн үед Сангийн яамнаас барилгын компаниуд хөтөлбөрт хамрагдахыг хүсвэл орон сууцны метр квадратын үнээ 650 мянган төгрөгт багтаах хэрэгтэй. Бид хүчлэхгүй гэдгийг хэлж байсан. Тэгвэл ассоциацийнхны тайлбарлаж буйгаар 650 мянган төгрөг нь зээлжих эрх аж. Өөрөөр хэлбэл, төрийн албан хаагч хэдэн төгрөгийн цалин авдаг, үүнийг хэдэн хувийг сар бүр орон сууцныхаа зээлд өгөх боломжтой вэ гэдгийг судалж үзээд дээр хүнийг тогтоосон гэнэ. Хэрэв дээрх үнээс өндөр тогтоох юм бол зээлээ төлж чадахгүй аж. Иймд 650 мянган төгрөгийг орон сууцны метр квадратын үнэ гэж ойлголгүй, харин таны цалингийн хэмжээнд тааруулж Засгийн газраас олгож буй зээлийн хэмжээ хэмээн ойлгохыг зөвлөв. Энэ бүхнээс үүдээд Засгийн газрын ойлгомжгүй тогтоолыг барилгын компаниуд засаж тайлбарлаж буй мэт. Анх орон сууцны метр квадратыг 650 мянган төгрөг гэж тооцохдоо салбар хариуцсан яамны судалгааг үндэслэж тогтоосон гэдгийг мэдэгдэж байсан. Харин үүнийг барилгынхан эсэргүүцэж байгаа нь яам буруу тооцоо хийсэн, эсвэл бусад олон зардлыг тооцоогүй гэж үзэхэд хүргэж байна. Орон сууцны үнийн энэ мэт ойлгомжгүй байдал нь олон жил үргэлжилж байна. Өмнө нь эрдэмтэн, судлаачид орон сууцны метр квадратын үнэ 590 мянган төгрөг байх боломжтой гэж байв. Тухайн үед үүнийг бас л эсэргүүцэж байсан. Одоо болохоор яамнаас гаргасан дүн мөн л буруу болж таарлаа. Иймд орон сууцны жишиг үнийг нэг мөр болгох шаардлагатай нь харагдаж байна. Нэг талд иргэд сууцны үнэ буурна хэмээн хүлээгээд байдаг. Гэтэл нөгөө талд барилгынхан буурах ямар ч боломжгүй хэмээн мэдэгддэг.

Хурлын үеэр барилгын компанийн төлөөллөөс "иргэд одоогийн ханшаар орон сууц худалдан авах чадваргүй юм биш үү. Энэ талаар судалгаа хийсэн үү" хэмээн асуусан. Хариуд нь судалгааг төр хийх ёстой, мөн иргэд байр худалдаж авах чадваргүй байлаа гээд яах ч аргагүй гэдгийг хэлж байлаа.

Г.Батзориг

’Тєрийн албан хаагчид иргэдийг орон сууцаар хангах тухай’’ Засгийн газрын 2009 оны аравдугаар сарын 14-ний єдєр 321 дvгээр тогтоол гарч 180 тэрбум тєгрєгийн бонд гарган уг арга хэмжээг санхvvжvvлэхээр шийдвэрлэсэн билээ. Уг тогтоолын нэгдvгээр зvйлд ‘’Барилгын салбарт vvсээд байгаа санхvvгийн хvндрэлийг шийдвэрлэх’’, мєн гуравдугаар зvйлд ‘’Засгийн газрын бондыг арилжааны банкуудаар дамжуулан зєвхєн орон сууцны урт хугацаат зээлийн зориулалтаар иргэдэд олгох vйл ажиллагааг зохион байгуулна’’ гэж заасан байдаг. Энэхvv арга хэмжээний эхлэл болгож Монголын барилгын vндэсний ассоциаци нь ОССК-тай хамтран ‘’Орон сууц 4000’’ vзэсгэлэн биржийг Баянмонгол хороололд энэ сарын 2-12-ны єдрvvдэд зохион байгуулж дуусах шатандаа ороод байгаа.

Гэвч энэхvv vзэсгэлэн биржээр зочилсон иргэд сэтгэл дундуур байгаа юм. Учир нь, тєрєєс баримталж байгаа бодлого иргэдэд орон сууцны нэг ам метр талбайг 650 ам доллар байхаар тооцоолоод байгаа. Харин тухайн vзэсгэлэн биржид оролцож байгаа барилгын компаниудын vнийн саналын доод хэмжээ нь ам метр нь 750 ам доллар байсан. Энэ нь иргэдийн дунд ихээхэн бухимдал vvсгээд байгаа юм. Харин єнєєдєр Монголын барилгын vндэсний ассоциациас энэ талаар мэдээлэл хийсэн юм. ус ассоциацийн гvйцэтгэх захирал Д.Цэндийн хэлж буйгаар аль болох иргэдийнхээ боломжийг харгалзан барилгын компаниудтай ам метрийнхээ vнийг бууруулах талаар ярилцаж байгаа гэнэ. Мєн зээлийн хvvг бууруулах, хугацааг нь уртасгах талаар ч судалж, бололцоо ямар байгаа талаар хэлэлцэж байгаа гэдгээ илэрхийлсэн юм. Хамгийн гол нь vнэ бууруулах тал дээр дан ганц ассоциаци биш нийгэм бvхэлдээ тэмцэх хэрэгтэй гэнэ.

Засаг захиргааны зохиомол хуваарийн золиос

2009 оны 12-р сарын 09 Нийтэлсэн БАТ

Монголд гурван хүн тутмын нэг (30%), хөдөөд хоёр хүний нэг нь (50%) ядуу гэсэн статистик үзүүлэлтэд сүүлийн хориод жил өөрчлөлт орсонгүй ээ. Ядуугийн шалтгааныг “ухаантнууд” янз бүрээр л тодорхойлж, эцэстээ энэ нь өөрсдийнх нь залхуу хойргоос болж байна гэсэн дүгнэлтэд санал нэгдэцгээсэн байх юм.

Тэдгээр ухаантнуудад хэлэхэд монголчууд залхуу биш байлаа ч хийх ажил байхгүй, ажил байлаа ч тэр нь ашиггүй, тийм ч учраас та бүхний дүгнэж буйчлан залхуу, бас ядуу байгаа хэрэг. Нийслэлийг эс тооцвол ямар ч зах зээл байхгүй учраас баргийн ажил, үйлчилгээ, бизнес хөгжих, орлогын эх үүсвэр болох найдваргүй энэ улс оронд иргэд нь ядуу байхаас ч яах вэ.

Уудам, том газар нутагт цөөн хүн амтай хэрнээ тэднийхээ талыг хөдөөгийн 300 гаруй сум, мянга гаруй багт тараагаад цацчихаар хаана нь төвлөрөл, зах зээл бий болох юм бэ?

Хотжилтын онолоор бол дорж хаяж 40 мянган хүн төвлөрсөн газар л талх барих, гутал загнах, гуанз ажиллуулахад ашиг олох, нэг үгээр бол зах зээл үүсэх боломжтой аж. Тэгвэл өнөөдөр аймгийн төвүүд нь ч 40 мянгад хүрэхгүй хүн амтай Монголд хэн юу хийж, хэрхэн мөнгө олж, хүн шиг амьдрах нь хэтэрхий ойлгомжгүй байна.

Өнгөрсөн хориод жилд гадаад, дотоодын сайн санааны болоод төслийн байгууллагуудын зээл, тусламжаар хөдөөгийн иргэдэд зориулан өрхийн орлогыг дэмжих, ажлын байр бий болгох бишгүй олон төсөл, хөтөлбөрийг төр засаг, төрийн бус байгууллагуудаас хэрэгжүүлсээр ирсэн ч үр дүн нь элсэнд ус цацсан аятай оргүй замхарлаа. Хөдөөд ажлын байр, өрхийн үйлдвэрлэл үүссэн ч юмгүй, хот л хөл, толгойгоо олохоо байтлаа хүн амдаа дарагдчихав. Төсөл, хөтөлбөр биш төвлөрөл, зах зээлийн хууль асуудыг ийн шийдсэн хэрэг.

Уг нь аль эртнээс хөдөө рүү цацах хөрөнгө оруулалтаа нийслэл рүү татаж, цорын ганц том зах зээл болох Улаанбаатартаа хөдөөгийнхнийг угтах бэлтгэл хийсэн бол нийслэлийн асуудал өнөөдрийнх шиг хүндэрч ужиграхгүй байлаа.

Нэг үгээр бол өнөөдрийн тархай, бутархай засаг захиргааны нэгжээ эртхэн өөрчилж зориглосон бол нийслэлээс дутахгүй томоохон зах зээл, төвлөрөл нэгээр тогтохгүй бий болж, эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн дүр төрх өнөөдрийнхөөс арай л гэрэл, гэгээтэй байх байв.

Зах зээл, жам ёсоор биш зохиомлоор бий болгосон өнөөдрийн засаг захиргааны бүтэц монголчуудын гурван хүний нэгийг хоосруулж, хөдөөгийнхэн нэртэй хөөрхийлэлтэй “иргэншлийг” бий болгосон юм. Өмнөх тогтолцооны үед гадаад, дотоодод их, дээд сургууль төгсч ирсэн залуу боловсон хүчнүүдийг хүн шиг амьдрах мөрөөдөлтэй нь хамт хөдөөд цөлж, өөрийн хүслээр нүүн суурьших эрхийг нь хасч байж хүчээр бий болгосон засаг захиргааны нэгж, суурингууд өнөөдөр ямар байдалтай байгааг бүгд гадарлана. (Эзэндээ аж ахуй болж чадахгүй, үржил шим муутай малаа дагаж мал болсон бүүр хөдөөгийнхний тухай энд ярих ч хэрэггүй.)

Чөлөөт зах зээлийн нийгэмд шилжихээс өмнө тэдгээр суурингууд үйлдвэр аж ахуйн ямар нэг зориулалт, чиглэлтэй байсан бол тэдгээр нь шилжилтийн дараахан  үгүй болсноос оршин суугчид нь юуны тулд яах гэж тэнд амьдарч, суурьшсанаа өнөөдөр ойлгодоггүй юм. Гахай шиг газрын үндэс малтаж, төмс шиг шороонд өсч үржих гэж тэнд ирж суурьшсан аятай амьдарцгааж байгаа Сэлэнгэ аймгийн нэгэн тосгоны амьдрал, оршин суугчдынх нь бүдгэрсэн сэтгэлийн гал үүнийг танд хэлээд өгнө. Урд нь тэнд цэргийн анги, мод боловсруулах үйлдвэр ажиллаж, түүнийг даган хүмүүс суурьшиж байжээ. Суурьшиж байжээ ч юу байхав, суурьшуулж байв. Өнөөдөр мод боловсруулах үйлдвэр, цэргийн ангийн аль аль нь үгүй болсон ч үе дамжин хүмүүс амьдарсаар. Тэнд цагтаа хөрөө рам тачигнаж, өглөө, оройн тоонд цэргүүд жагсаалын дуу хангинуулж байсан гэхээргүй. Тэр бүхнийг уг нь “ардчилал” гарч ирээд арчаад хаячихсан юм биш, үнээр үнэнийг хэлж болдоггүй хуучин эдийн засгийн тогтолцоотойгоо хамт дампуурсан хэрэг. Бодвол боловсруулж байсан мод нь өөрийн өртгөөсөө хямдаар зарагддаг байсан биз... Иймэрхүү хий хоосон, үл гүйцэлдэх социалист төлөвлөгөөний үр дүнд бий болсон ашиггүй аж ахуй, үйлдвэрийн газрууд энд тэнд баригдаж, тэр бүрт суурин үүсгэж, хүмүүсийг хүчээр суурьшуулж, засаг захиргааны зохиомол нэгж бий болгосон өнгөрсөн зууны алдааг өнөөдөр бид засахгүйгээр Монголд юу ч өөрчлөгдөхгүй.

Мянган баялаг байгаад ч хөдөлмөрийн насны хүн амаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулахгүйгээр, төвлөрөл зах зээл үүсгэж, түүнийг дагасан ажлын байр, ашиг орлогыг бий болгохгүйгээр Монгол Улс, монгол хүн хөгжихгүй. Хүмүүс нь ядуу чигтээ, нүд сэтгэл нь харанхуй хэвээрээ үлдэнэ.

Харин засаг захиргааны өнөөгийн тархай бутархай нэгж 76 гишүүнд л ашигтай байх. Жалга бүрийн 10 мянган иргэнийг төлөөлөн төрийн эрхэнд гарах нь тэдэнд хэрэгтэй. Тийм ч учраас тэд тэрбум, тэрбум төгрөгийг тойрогтоо төсөвлөж, өөрсдөө бол хэзээ ч амьдрахгүй хөдөөгийн жаахан суманд хүн хаяад нүүж ч болохгүй, хоргодоод амьдарч ч чадахгүй хоёрын хооронд “гоё юмнууд” барихаар болчихлоо. Тэр мөнгөөр эмнэлэг, сургууль, дотуур байрыг оодож гоёно. Болж өгвөл ганц нэг шинэ байшин барина. Уг нь муу ч юм юу байхав. Гэхдээ тэр бүхэн нь тэнд хүмүүс аятайхан хүн шиг амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлж чадахгүй шүү дээ.

Амьдарч буй нөхцөлөөсөө болоод бүгдээрээ шахам шүдний хорхойтой, бөөрний өрөвсөлтэй болсон сумынхан чухам юугаар амь залгуулдаг гэж бодож байна гишүүд ээ?

Харьцангуй амьжиргаа сайтай, газар нутаг нь үржил шимтэй гэдэг Сэлэнгэ аймгийн дээрх жижигхэн тосгонд л гэхэд оршин суугчид нь бүгдээрээ хууль бус аргаар амьжиргаагаа залгуулдаг. Засаг дарга нь иргэдтэйгээ зэрэгцээд хууль бус зүйл хийдэг гэж хэлж чадахгүй ч хууль бус үйлдлийг хорьж цагддаггүй нь харин үнэний ортой. Иргэд хууль бусаар мод огтолно, ан хийнэ, алт ухна. Засаг захиргаа нүдээ анина. Ингэхгүй гээд иргэдэд амьжиргаа залгуулах эх үүсвэр харагдахгүй байхад тэднийг өлбөрч үхэг гээд хууль, дүрэм харж, хотоос мэргэжлийн хяналт, мэдээллийн хэрэгсэл дуудаж дөвчигнөх хэрэг үү. Уулын мод, усны эхээс илүү тэнд байгаа хэдэн хүнийг өлбөрч үхэхээс хамгаалах нь Засаг даргын хувьд хамгаас чухал биз дээ? “Хэн гуайнх хүүхдүүдээ сургууль, соёлыг нь төгсгөөд хоолонд нь хүргэчихлээ. Одоо хөрөө, рамыг нь одоо хураая даа” гэж ярьж яваа Засаг даргыг хууль ёс сахиулсангүй гэж буруутгахаасаа өмнө хүнлэг байгаад нь баярлах ёстой. Яагаад гэвэл энэ бүхэнд Засаг дарга биш засаг захиргааны оновчгүй бүтэц л буруутай юм. 

З.БОРГИЛМАА

Улаанбаатар хот хамгийн их тулгамдсан асуудал болох агаарын бохирдлыг бууруулах талаар гадаадын тусламжийн байгууллагатай хамтран ажиллаж, цогц бодлого боловсруулахаар боллоо.

Нийслэлийн Засаг даргын орлогч Д.Ганболд Японы олон улсын Жайка байгууллагатай Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр  хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан байна.

Хүн амын талаас илүү хувь нь амьдарч байгаа Улаанбаатар хот агаарын бохирдлын хэмжээгээрээ дэлхийд дээгүүрт бичигддэг. Дотоод нөөц боломжоо ашиглан багагүй ажил зохиож байгаа ч гадаадын улс орон, тусламжийн байгуулагуудын туслалцааг ч авах шаардлагатай байгаа юм.  

Нийслэлийн агаарын бохирдлын 90 гаруй хувийг гэр хорооллын  утаа эзэлдэг гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд гэр хорооллын айл өрхүүдийн нүүрсний галлагаа, зохицуулалтгүй шилжилт хөдөлгөөн, оршин суугчдын ядуурал нь гол шалтгаан болдог байна. Иймд Нийслэлээс иргэдийн шилжилт хөдөлгөөнийг зохицуулах, гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх, түлшний бүтцийг өөрчлөх, нам даралтын уурын зуухнуудад технологийн шинэчлэл хийх, стардартаас өндөр хэмжээнд утаа ялгаруулж байгаа тээврийн хэрэгслийг замын хөдөлгөөнд оролцуулахгүй байх зэрэг арга хэмжээ авч байгаа.

Гадаадын улс орнуудын туршлагаас харахад агаарын бохирдлоос салахад доод тал нь 5-10 жил шаардагддаг агаад Жайкатай хамтран ажиллаж, иж бүрэн судалгаа хийснээр Улаанбаатар хот ч гэсэн мөн ийм хугацааны дараа утааны асуудлаа шийдвэрлэсэн байх боломжтой гэж талууд үзэж байна хэмээн Нийслэлийн хэвлэлийн албанаас мэдээллээ.

М.Жаргал
-ОССК-аас зохион байгуулж байгаа үзэсгэлэнд орон сууцны нэг мeтр  квадрат талбайг 650 мянган төгрөгөөр  байтугай 700 мянгаар үнэлсэн барилгын компани нэг ширхэг ч  алга. Засгийн газрын тогтоол хуурамч байв уу, эсвэл Засгийн газрынхаа тогтоолыг үл тоомсорлов уу-  

Төрийн албан хаагчид баярлан гомдов. Баярласандаа алга таших нь холгүй суусан тэд гомдсондоо нулимс дусааж магадгүй байна. Засгийн газраас  төрийн албан хаагчид, иргэдийг урт хугацаагаар орон сууцтай болгоно хэмээн амалсан амлалт, гаргасан тогтоол нь  молиго байжээ. Молигодуулжээ гэдгээ иргэд сая л ухаарсан бололтой.  “Орон сууц-4000” үзэсгэлэн яармагт оролцож байгаа барилгын  компаниудын санал болгож буй байрны үнийг сонссон  иргэд  бараг л “шоконд” орсон  гэх. Өнгөрсөн зунаас хойш ярьсан өнөөх хямдхан орон сууц нь хааччихваа, хэн дундуур нь  будлиан тариад булхай хийгээд байна вэ гэсэн асуултыг олон хүн тавьж байна. Учир нь “Орон сууц-4000” үзэсгэлэнгээс  орлого багатай албан хаагч байтугай, олигтойхон бэлтэй нь  дийлээд авчих орон сууц тун ховорхон байна.  “4000 айлын орон сууц” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд  Орон сууцны санхүүжилтийн корпорациас  зохион байгуулж байгаа уг үзэсгэлэнд орон сууцны нэг мeтр  квадрат талбайг 650 мянган төгрөгөөр  байтугай 700 мянгаар үнэлсэн барилгын компани нэг ширхэг ч  алга. Засгийн газрын тогтоол хуурамч байв уу, эсвэл Засгийн газрынхаа тогтоолыг үл тоомсорлов уу.  “Макс центр” гэхэд орон сууцныхаа нэг мeтр квадратыг 1200 ам.доллар , “Дако” 900 ам.доллар, “Flowers town” 1200 ам.доллараар тоожцээ. Түүнчлэн “Цогттулга”  компани нэг сая 200 мянган  төгрөг  “Увт инвест”  нэг сая 150 төгрөг , “Индустр”  нэг сая 150 мянга төгрөгөөр орон сууцныхаа ам мeтрийг үнэлж буйгаа иргэдэд дуулгаад байна.

Төв банкаас  гаргасан Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт валютаар үйлчлэхийг хориглосон хуулийг ч зөрчиж  байгаа барилгынхан Монгол Улсын хууль, Засгийн газрын тогтоолоос  ч дээгүүр эрх мэдэлтэй гэдэг нь илт. Ийм өндөр үнэтэй барилгуудыг иргэдэд шахах байсан бол элдэв тогтоол гаргаж иргэдийг баярлуулан гомдоох шаардлага байсан ч юм уу, бүү мэд. Халуун зунаас л эхлэн бөөн сурталчилгаа, хэл ам, хүлээлт дагуулсан “4000 айлын орон сууц” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд  төрийн албан хаагч болон иргэдийг урьдчилгаа авахгүйгээр урт хугацааны зээлээр хямдхан орон сууцаар хангах шийдвэр гаргаж, Сангийн яамнаас 180 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг барилгын салбар хийхээр болсноос хойш багагүй хугацаа өнгөрлөө. Өөрөөр хэлбэл өнгөрсөн аравдугаар сарын 14-нд гарсан Засгийн газрын тогтоолоос хойш хоёр сар болжээ. Эрх баригчдын  гаргасан шийдвэр нь хэрэгжиж, иргэд нь орон сууцандаа орчих л хугацаа. Гэвч 4000 айлын орон сууц дэд хөтөлбөр хэрэгжиж ч эхлээгүй байна. Засгийн газрын тогтоолоос эсрэгээр ажиллаж байгаа Зам тээвэр барилга, хот байгуулалтын яам, Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци хэний талд, юуны төлөө үйлчлээд байгаад гайхашрах, эргэлзэх шалтгаан тун олон байгаа юм. Зам тээвэр барилга, хот байгуулалтын яамныхан  барилгын компаниудтай үгсэн хуйвалдаж, өндөр үнэтэй орон сууцыг шахах ажиллагааг тун ч  дадамгай, овжин гэгч гүйцэтгэж байна.  Засгийн газраас тогтоосон нөхцөлөөр бол зээлд хамрагдсан төрийн албан хаагчийн орон сууцны vнэ 40 сая төгрөгт багтах ёстой. Тэгвэл Монголын үндэсний барилгын  ассоциацийнхны хэлж буйгаар бол төрийн албан хаагчид, иргэд төрөөс 40 сая төгрөг зээлээд дээрээс нь цөөнгүй саяыг нэмэх шаардлагатай гэнэ. Төрд нэг өр, түмэнд хоёр өртэй байж л байртай болохгүй юм бол барилгынхны хэлсэн үнээр орон сууцтай, орон оронтой болно хэмээн саналтгүй юм байна.  

Аравдугаар сарын 14-ны өдөр гарсан Засгийн газрын тогтоолыг үсэгчилж, үгчилбэл, барьж дуусган улсын комисст хүлээлгэн өгсөн арилжааны банкны зээлийн барьцаанд байгаа орон сууцны мeтр талбайн үнийг   нийслэлд 650 мянган төгрөгөөс хямд байх зарчим баримтлахыг  Сангийн яам, Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын яам, Орон сууцны корпораци, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газарт даалгажээ.  Харин үүрэг хүлээсэн “цэргүүд” үүнээс өөр байр суурьтай байгаа юм. Тиймдээ ч 650 мянган төгрөг бол “зээлжих эрх” шүү хэмээн шинэ нэр томьёо зохиож, түүндээ өөрсдөө бүр итгэчихсэн бололтой.  Засгийн газраас барилгын үндэсний компаниудаа болон иргэд, төрийн албан хаагчдаа дэмжих зорилгоор 180 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийж буйгаа зарласан.  Гэтэл барилгын компаниудад  650 мянган төгрөг бага санагджээ. Ёстой л гуймтгай мөртлөө голомтгой гэдэг шиг. Орон сууцны санхүүжилтийн корпорацийн захирал Ж.Алдаржавхлангийн ярьж буйгаар бол Засгийн газраар дээрх дэд хөтөлбөрийг дахин хэлэлцүүлэхээр болоод байгаа гэнэ. Нэгдүгээр 650 мянган төгрөг “зээлжих эрх” үү, эсвэл орон сууцны ам.мeтрийг үнэлсэн бодит үнэлгээ юу гэдгийг эцэслэхээс гадна яамдуудад хуваарилах квотын тоог нь тогтоох юм байна. “Бид Засгийн газрын тогтоолоо барина” хэмээн ярьж байгаа ч тогтоолынхоо эсрэг үйл ажиллагаа, үзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулж буйг нь хэрхэн тайлбарлаж, яаж ойлгохоо мэдэхгүй байна. Ямар ч байсан Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци бизнeсийн байгууллага биш. Гэтэл биe биe рүүгээ хардлагын үг шидэлж суусан Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци, Монголын үндэсний барилгын  ассоциацийнхан хоорондоо гэнэтхэн л найзархаж, үнийн хувьд үгсэн тохирох болсон. Тиймдээ ч “зээлжих эрх” гэдэг шинэ нэр томьёгоор иргэдийг мөлжиж, ихээхэн мөнгөн дээр ажиллах “квот”-оо аль хэдийнэ тогтчихсон гэх хардлага төрүүлж байгаа юм. Үнэхээр Засгийн газрын тогтоол бодит үнээс доогуур байна уу, эсвэл барилгынхны үнэлгээ бодит амьдралаас хол тасрав уу гэдгийг олж мэдээд, олонд мэдээлж өгнө үү, Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах газрынхаан. “4000 айлын орон сууц” дэд хөтөлбөр сэрчихээгүй л бол сайхан зүүд байлаа. Сэрүүнээрээ мөрөөдсөн төрийн албан хаагчид хөөрхийлөлтэй eэ.

Ж.Нямсүрэн

Та өөрийн орон сууцтай болох боломжтой юу?

2009 оны 12-р сарын 08 Нийтэлсэн БАТ

Хэрэв Та орон сууц худалдаж авах зайлшгүй шаардлагатай гэдэгтээ үнэхээр бүрэн итгэлтэй болсон бол одоо ямар орон сууц худалдан авч чадах вэ гэдгээ тооцох хэрэгтэй болно.

Гэхдээ Та гоё тансаг, тохилог орон сууцтай боловч бусад шаардлагатай хэрэгцээндээ ганц төгрөг ч зарцуулах боломжгүй амьдрахыг хүсэхгүй нь мэдээж. Таны, хувьд сарынхаа зарлагыг зөв зохицуулж, орон сууцныхаа зээлийн сарын төлбөрийг цаг хугацаанд нь төлж мэдээж байраа алдахгүй байх нь гол асуудал тань байх болно.

Одоогийн зардлаа тооцож үзэх

Шинээр орон сууц худалдан авагчдын дийлэнх нь орон сууцны зардлаа /сар бүрийн орон сууцны зээлийн төлбөр, нүүх, засвар тохижилт хийх болон даатгалын г.м./ тооцож үзээд өмнө нь төлж байсан түрээсийн зардлаас нь нэлээд их болох нь гэж боддог. Хэрвээ танд үнэхээр тийм санагдаж байгаа бол өнөөдөр гарч байгаагаасаа илүү зардлыг орон сууцанд зориулан гаргах боломжтой юу? Танд бүх зардлаа төлсний дараа ямар нэгэн хэмжээний мөнгө үлддэг үү? Хэрэв үгүй бол та үнэхээр орон сууц худалдан авах эсэхээ дахин тунгаан бодож, орон сууц худалдан авахаасаа өмнө зарим зардлаа хэмнэж, худалдан авдаг зүйлээ өөрчлөх хэрэгтэй.

Хэрэв та зардлаа хэзээ ч төлөвлөж байгаагүй бол долоо хоног болон сардаа хэчнээн хэмжээний мөнгө зарцуулдаг талаар тодорхой ойлголтгүй байж болох юм. Тийм бол зардлаа төлөвлөж эхлэх хэрэгтэй. Гэхдээ таны зарим зардал тухайлбал, татвар, өдөр тутмын жижиг зардал, машины зардал г.м. нь тогтмол байгаа. Зарим зардал нь өөрийн тань үзэмжээр хийгддэг буюу хэр зэрэг мөнгө зарцуулахыг ойролцоогоор мэдэж байдаг зардлууд байдаг. Тухайлбал, хувцас, эд зүйл худалдан авах, үзвэр үзэх г.м. Та өөрийн орон сууцтай болохоор нэгэнт шийдсэн бол одооноос эхлээд сар бүр, зардал тус бүрээсээ тодорхой хэмжээний мөнгийг хэмнэн орон сууц худалдаж авахад зориулсан хуримтлалыг бий болгох хэрэгтэй. Ингэж чадвал та өөрийн орон сууцтай болох боломжтой болно. Хэрэв та зээл авсны дараа гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэхгүй, сар бүрийн төлбөрөө цаг хугацаанд нь төлж чадахгүй байх юм бол өөрийн орон сууцтай болж чадахгүй нь ойлгомжтой.

Орон сууц худалдан авахад гарах зардал

Орон сууц худалдан авахад хоёр төрлийн зардал гардаг. Эхний зардал нь орон сууц худалдан авахын тулд өөрөөс гаргах хөрөнгийн зэрэгцээ зээлийн хувийн хэргийг бүрдүүлэхтэй холбогдон гарах зардал байна. Дараагийн зардал нь орон сууц худалдан авсны дараа тогтмол төлөх зардлууд болох зээлийн сар бүрийн төлбөр, орон сууцны ашиглалтын зардал буюу дулаан, цахилгаан, холбоо, цэвэр, бохир усны г.м төлбөр байна.

Эхний зардал

Урьдчилгаа төлбөр. Орон сууц худалдан авах гэж буй иргэд гол төлөв банк, санхүүгийн байгууллагын зээлд найддаг. Гэвч орон сууцны зээлийн бүтээгдэхүүний хувьд тодорхой хувийг өөрийн хөрөнгөөс гаргах тохиролцоо хийхийг банк, санхүүгийн байгууллагууд шаарддаг. Нэгэнт та орон сууцандаа тодорхой хэмжээний хөрөнгө оруулсан тохиолдолд   санхүүгийн байдал тань хэдийгээр доройтлоо ч гэлээ орон сууцаа та зүгээр л хаяад яваад өгөхгүй нь ойлгомжтой. Ийм ч учраас зээл олгож буй банк, санхүүгийн байгууллагууд зээлээ эргэн төлүүлэх илүү баталгаатай байлгахын тулд таныг өөрийн хөрөнгөө мөн оруулсан байхыг шаарддаг юм.

Зээл олгогч гол төлөв орон сууцны үнийн дүнгийн 30-аас доошгүй хувийг зээлдэгчээс гаргуулахыг илүүд үздэг. Жишээлбэл, 30 сая төгрөгийн үнэтэй орон сууц худалдан авах тохиолдолд зээлдэгч 9 сая төгрөгийг нь өөрөөс гаргах хуримтлалтай байх ёстой.

Эхний үеийн зардал. Орон сууц худалдан авахад гаргах өөрийн хөрөнгө буюу урьдчилгаа төлбөрөөс гадна бусад хэд хэдэн төрлийн зардал гарна. Үүнд банк, санхүүгийн байгууллага таны зээлийн материалыг хүлээн авч хянах зардлаа авахаас гадна банкнаас шаардах төрөл бүрийн лавлагаа авах, зээлийн шимтгэл төлөх, үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ шилжүүлэх, орон сууцны зээлийн болон барьцааны гэрээг нотариатаар батлуулах, зарим тохиолдолд даатгал хийлгэх зэрэгт тодорхой зардлууд гарна.

Нүүх, тохижих зардал. Та шинээр худалдан авсан орон сууцандаа нүүж орох болон түүнийгээ тохижуулахад зайлшгүй гарах зардлыг мөн тооцоолсон байх ёстой. Хэрэв та хуучин орон сууц худалдан авсан бол яаралтай хийх засварт шаардагдах хангалттай хэмжээний, мөнгийг авч үлдсэн байвал зохино. Мөн цахилгаан зуух, хөргөгч зэрэг зарим эд хогшил шинээр худалдан авах шаардлага ч гарч болох юм. Энд юу гэж хэлэх гэсэн юм бэ гэвэл зөвхөн орон сууц худалдан авахад бүх мөнгөө зарцуулалгүй нүүх, орон сууцаа тохижуулах, шинээр эд хогшил худалдан авахад хүрэлцэхүйц хэмжээний мөнгийг авч үлдсэн байх ёстойг сануулж байгаа юм.

Орон сууц худалдан авсны дараах зардал

Хэрэв та орон сууц түрээслэгч бол таны орон сууцны үндсэн зардал тань сар бүрийн түрээсийн төлбөр л байна. Зарим тохиолдолд түрээсийн төлбөр дээр нэмж хэрэглэсэн ус, цахилгаан, холбооны зардлыг төлдөг. Харин та өөрийн орон сууцтай болсон нөхцөлд орон сууцны зардалд сар бүрийн зээлийн төлбөр, цахилгаан, дулаан, цэвэр; бохир ус, холбоо, телевиз, хог, СӨХ-ийн төлбөр / хэрэв банк шаардсан бол жилийн даатгалын төлбөр/ зэрэг орно.

Зээлийн сарын төлбөр. Зээлийн сарын төлбөр нь ижил хэмжээтэй байдаг бөгөөд түүнд нь зээлийн үндсэн өрийн тодорхой хэсэг /таны зээлсэн мөнгө/ болон зээлийн хүү /зээл ашигласны төлбөр/-ийн төлбөр багтдаг. Таны зээлийн сарын төлбөр нь нийт авсан зээлийн хэмжээ, зээлийн хүү, зээл эргэн төлөх хугацаа, тогтмол эсвэл хувьсах хүүгийн алийг нь хэрэглэж байгаагаас хамааран өөр өөр байна.

Тухайлбал, тогтмол хүүтэй зээлийн төлбөрийн хувьд:




Хүснэгтээс, зээлийн хэмжээ болон хүү өсөх тусам зээлдэгчийн төлөх сар бүрийн төлбөр нэмэгдэж байгааг харж болно. Та зээлийн сарын төлбөрийг хэрхэн тооцож буйг сонирхож байж магадгүй. Энэ нь зээл төлөх хугацаа дуусах /сар бүр ижил хэмжээний төлбөр хийсээр 10 жилийн дараа ч юм уу 15 жилийн дараа/-д таны авсан үндсэн зээлийн өр болон зээл олгосон байгууллагын авах ёстой хүүгийн төлбөр бүхэлдээ төлөгдөж дуусна гэсэн үг юм. Үүний дараа орон сууц тань бүрэн таны мэдлийн өмч болж, түүнийгээ захиран зарцуулах асуудал тань чөлөөтэй болно.

Орон сууцны зээлийн сарын төлбөрөө тооцож үзээрэй

Хэрэв та хэчнээн хэмжээний зээл авах шаардлагатайгаа /орон сууц худалдан авах үнээс урьдчилгаа төлбөрт өөрөөс гаргах хэсгийг хасаад/



Засгийн газраас бага, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцаар хангах, хүнд байдалд орсон барилгын салбарыг дэмжих зорилгоор "4000 орон сууц" хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа.

Хөтөлбөрийн хүрээнд орон сууцны үзэсгэлэн нээгдэж, иргэд байраа сонгох боломжтой болсон юм. Харамсалтай нь Засгийн газраас метр квадратын үнийг 650 мянган төгрөгөөр тогтоож байсан нь биеллээ олсонгүй. Энэ нь иргэдэд орон сууц зээлээр авахад ихээхэн хүндрэл учруулах бололтой. Өөрөөр хэлбэл, арилжааны банкны зээлээр орон сууц авсантай ижил түвшинд дөхөж очих нь. "4000 орон сууц" хөтөлбөрөөс байртай болоход танд хэдэн төгрөг байх хэрэгтэй талаар тооцоо хийе.

Хөтөлбөрийн хүрээнд байртай болох хүсэлтэй иргэд ихэвчлэн хоёр өрөө орон сууц сонирхож байна. Нэг өрөө байр олон ам бүлтэй айлд жижигдэнэ. Гурван өрөө гэхлээр үнийг нь дийлэхэд төвөгтэй. Хоёр өрөө байрны метр квадрат 38-45 байна. Тэгвэл дунджаар 40 метр квадрат хэмээн тооцож авъя. Орон сууцны метр квадратын үнэ 1.1 сая төгрөг гэж бодъё. Ингээд тооцохоор хоёр өрөө байр ойролцоогоор 44 сая төгрөг болж байна. Засгийн газар 650 мянган төгрөгт зээл өгнө хэмээсэн. Тэгэхлээр та 26 сая төгрөгт зээл авах боломжтой аж. Гэхдээ уг үнийн 10 хувьд урьдчилгаа төлөх ёстой. Энэ нь 2.6 сая төгрөг болж байна. Үүн дээр та 40 сая төгрөгөөс үлдсэн 18 төгрөгийг нэмнэ. Учир нь таны сонгосон байрны метр квадратын үнэ 650 мянган төгрөгөөс илүү гарсан тохиолдолд зөрүүг нь шууд төлөх ёстой. Үүгээр тооцоход 18 сая төгрөг шууд төлөх болж байгаа юм. Урьдчилгаа 2.6 саяаа нэмбэл 20.6 сая төгрөг хэрэгтэй болох аж. Өөрөөр хэлбэл, та хоёр өрөө байртай болохын тулд дээрх хэмжээний бэлэн мөнгөтэй байх хэрэгтэй. Энэ нь орон сууцны үнийн бараг 50 хувьтай тэнцэж байна. Тэгвэл арилжааны банкууд иргэдэд орон сууцны зээл олгохдоо 30-50 хувийн урьдчилгаа төлбөр авч байгааг сануулахад илүүц биз. Тэгэхлээр урьдчилгаа төлбөрийн хувьд "4000 орон сууц хөтөлбөр", арилжааны банкны зээлд хамрагдах хоёрын хооронд ялгаа алга.

Засгийн газар танд ердөө л 25.4 сая төгрөгөө 10 жилийн хугацаанд жилийн 10 орчим хувийн хүүтэйгээр эргүүлэн төлөх боломж олгож байгаа аж. Арилжааны банкуудын хувьд дээрх хүү нь жилийн 21 орчим хувь байна. Сүүлийн үед инфляци тогтворжиж байгаатай холбоотойгоор зээлийн хүү бага зэрэг буурч, 20 руу дөхөж байгаа. Тэгэхлээр хүүг бууруулсан гэдгээрээ хөтөлбөрийн гол ач холбогдол нь чиглэгдэж байна.

Анх 650 мянган төгрөг гэх жишиг үнийг тогтоохдоо салбарын яамны судалгааг үндэслэж буйгаа мэдээлж байсан. Өөрөөр хэлбэл, зах зээлийн ханшаар тооцож үзэхэд нэг метр квадратыг дээрх үнээр борлуулах боломжтой аж. Хамгийн гол нь хямралын үед барилгын салбарыг аврахад хэн хэн нь эрсдэл хүлээж, орон сууцаа дээрх үнээр борлуулна хэмээн ойлгогдож байсан. Харамсалтай нь барилгын компаниуд хичнээн туйлдаа хүрсэн ч дээрх үнээр борлуулах хүсэлгүй байна. Энэ нь тэд яамны тооцсон дүнгээс өөр зарлага гаргасан хэмээн үзэхэд хүргэж буй. Тухайлбал газар худалдан авахад яамнаас тооцсон дүнгээс илүү зарлага гаргасан байж болох. Магадгүй элдэв зөвшөөрөл авах зэрэгт авлига явдаг гэх яриа бий. Үүнээс гадна компаниуд иргэд дээрх үнэтэй орон сууцыг худалдан авах санхүүгийн чадавхтай хэмээн үзэж байгаа бололтой.

Г.Батзориг

-Агаарын бохирдлыг бууруулах төсвийн мөнгө ач тусаа өгсөнгүй-

Утаан дундаа сааралтах Улаанбаатарын өвөл болдгоороо болж, уушгины өвчлөл залуужих хандлагатай, улаан хоолойн өрөвсөлтэй хүмүүсийн тоо үргэлж дээшээ заалттай өдрүүд үргэлжилсээр. Амтай болгон л агаарын бохирдол хэмээн үглэж, асуудал шийдэж мөнгө хуваариладаг дарга нар 20-30 сая ам.долларын өртөгтөй утаагүй түлш, яндангүй зуух хийсэн тухай “ардын аман зохиол”-оо хүүрнэсээр. УИХ-аас баталж байгаа утаанд зарцуулах мөнгөний тоо өсөхийн хэрээр нийслэлийн агаарын бохирдол улам ихэсч, нүд аргуулан сэтгэл эмзэглүүлэхийн учир юу вэ? 2006 онд хийсэн нэгэн судалгаанаас узюл, агаарын бохирдлоос шалтгаалан өвдөж нас барсан хүний тоо Монголд 7000 хол гарсан байх юм. Агаарын чанараар нь авч үзвэл агаарын найрлаган дахь хорт хий, тоосонцорын хэмжээ нь 17 сая хүн амтай Бээжингийнхтэй дүйж байгаа аж.

Уг нь бид хотын агаар юунаас болж бохирдоод байгааг сайн мэднэ. Нийт хүн амынх нь хагасаас илүү нь амьдарч байгаа гэр хорооллын хоёр буман яндангаас гарч буй дутуу шатсан нүүрс, эсвэл түлшгүй нэгний орлуулж шатаах дугуйны резин, машины ашигласан тосонд шингээсэн тоосго сэлт. Энэ бол хамгийн эхний шалтгаан. Удаах шалтгаан нь унаж, ашиглахыг нь Солонгос, Японд хориглочихсон, 150 гаруй мянган “тэтгэврийн насны” автомашин.

Хамгийн том, хамгийн үр дагавар ихтэй шалтгаан болох гурав дахь хүчин зүйл нь төлөвлөсөн, хийсэн дүртэй, нураасан, хумсалсан засаглал, тал тал тийш тарамдсан төсвийн хөрөнгө, түүнийг нь тодорхой бодлогоор бус дур зоргоороо өөр өөр зүйлд хуваарилж, зарцуулж буй албан тушаалтнууд.

УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны өчигдрийн хуралдаан яг энэ асуудлыг тойрч хэлэлцлээ. Тэд “Агаарын бохирдлыг багасгах талаар хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, төсвийн хөрөнгийн зарцуулалт болон төсөл хөтөлбөрүүдийн хэрэгжилт”-ийн байдлыг шалгасан ажлын хэсгийн дүгнэлтийг сонсож, хэлэлцсэн юм. Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас агаарын бохирдлыг багасгах талаар авч хэрэгжүүлж буй ажлын үр дүнг шалгах ажлын хэсгийн ахлагчаар УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх-Очир ажилласан юм байна. Ажлын хэсэг энэ оны долдугаар сараас эхлэн ажиллаж, шалгасныхаа дүнг байнгын хороонд танилцуулсан нь энэ.

Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор хэрэгжүүлсэн төсөл, хөтөлбөрүүдэд 2006,2007 онд улсын төсвөөс 500.0 сая төгрөг, Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангаас 1683.0 сая төгрөг, 2008 онд мөн сангаас 2061.9 сая төгрөг, орон нутгийн төсвөөс 155.0 сая төгрөг тус тус зарцуулсан тоо байна. Энэ нь нийт дүнгээр 2006-2008 онд 4.9 тэрбум төгрөг болж байгаа юм. Харин 2009 онд орон нутгийн төсвөөс 2774.9 сая төгрөг төсөвлөөд 1379.6 сая төгрөгийн санхүүжилт хийгджээ.

Гэвч УИХ-ын ажлын хэсгийнхэн Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын агаарын бохирдолттой тэмцсэн ажлыг туйлын хангалтгүй хэмээн дүгнэсэн юм. Хотын агаарыг бохирдуулж буй нөхцөл, байдлыг багасгах талаар хийсэн ажлууд үр дүнгүй шахам өнгөрсөн төдийгүй төсвийн хөрөнгийг мөн л үр ашиггүй зарцуулсан нь ажлын хэсгийн танилцуулж буй тоо баримтаас харагдаж байв.

Агаар бохирдуулахад гол нөлөө үзүүлдэг зуух, түлшний асуудлыг ч төгс шийдэж чадаагүй аж. Ганц нэг шахмал түлшний үйлдвэрлэлийг дэмжиж, хувийн хэвшлээр дамжуулан хэдэн зуух оруулж ирснийг эс тооцвол авсан арга хэмжээ нь үр дүнгүй, хангалтгүйн зэрэгцээ төсвийн хөрөнгийг оновчгүй, зүй бусаар зарцуулсан тухай шүүмжлэл өрнөлөө. Ганцхан жишээ дурдахад агаарын бохирдлыг бууруулахаар төлөвлөсөн мөнгөнөөс тролейбусны компанид хуваарилсан, трансформатор зассан гэх мэтээр өөр зүйлд зарцуулсан нь Төсвийн хууль зөрчиж байгаа тул холбогдох албан тушаалтанд хариуцлага тооцох ёстой хэмээн УИХ-ын гишүүн З.Энхболд үзэж байна.

2006-2009 онд Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулна хэмээн нийтдээ 8.7 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн ч 2009 оны 11 сарын байдлаар 6.2 тэрбумыг энэ мэтээр олон тийш тарамдуулж, салхинд хийсгэсэн гэдгийг байнгын хорооны гишүүд шүүмжилж “УИХ-аас баталсан утаанд зарцуулах мөнгө зорилгодоо хүрсэнгүй” хэмээн санал нэгтэй дүгнэлээ.

Цаашид энэ асуудлаар УИХ-ын дэргэд түр хороо байгуулж, Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны статусыг дээшлүүлэх, мэдэгдэхүйц үр дүнтэй ажил зохион байгуулахад яг хэдий хэр хэмжээний санхүүжилт шаардлагатай тачаар тодорхой судалгаа хийх, төлөвлөсөн мөнгийг олон газарт тарааж цацаж хэрэглэх биш, асуудлыг цогцоор нь авч үзэн санхүүгийн нэг урсгалаар гаргадаг байхаар өөрчлөх зэргийг даруй зохион байгуулахаар болов. Хорт утаатай тэмцэх төрийн түшээдийн ажил утаа шигээ замхарчихгүй байгаасай гэж иргэд хүсэн хүлээсээр байна.

Э.Адъяасүрэн
Энэ жил нийслэлд 266 барилга шинээр сvндэрлэжээ. Vvнээс улсын комиссын шалгуур даваагvй нь 122. Ирэх жилээс барилгын компаниуд дутуу барилгаа гvйцээж, дутагдал зєрчлєє арилгах биз. Гэхдээ тэдэнд наана нь хийж амжуулах ёстой олон даваа байна. Єнєєдрийн байдлаар нийслэлд барилгын ажил нь гvйцсэн хэдий авч хvн амьдарч болохгvй гэсэн vнэлгээтэй 14 орон сууц бий. Дээрх барилгын компаниуд барилгадаа иргэдийг оруулсаар л байна. Зарим иргэд байрандаа ороод хоёр жил болчихсон гэх юм. Ирэх жил тэгэхээр орон сууцандаа ороод гурван жил болно гэсэн vг. Барилгын тухай хуулинд орон сууцны баталгаат хугацаа гурван жил гэж заасан. Тэгэхээр улсын комиссын шалгуурыг давсан ч даваагvй ч гурван жилийн дараа барилга ан цав гарч цуурч эхэлбэл компаниуд ямар нэг хариуцлага хvлээхгvй болж таарах нь. Арай ч дээ монголчуудын ихэнх нь хvний нутагт хєлсєє дуслуулан хар бор ажил хийж байж олсон мєнгєє хулхи барилгад єгєєд алдах гэж vv. Тиймээс борооны дараах мєєг шиг олширч, євєл зунгvй баригдаж байгаа барилгуудыг чанартай чанаргvйгээр нь цэгцэлж иргэдийг хохироохгvй байх тал дээр анхаарлаа хандуулах цаг нь ирж.

Vvний тулд анхан шатнаас л тэмцэх хэрэгтэй юм шиг санагдсан. Тэр нь барилгын компаниудад тусгай зєвшєєрєл єгєхдєє анхнаас нь няхуур нямбай ултай суурьтай хандаач гэсэн vг. Барилгын тусгай зєвшєєрлийг зєвхєн Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын яамнаас олгодог. Тус яам зоосны нvхээр харж тусгай зєвшєєрєл олгосоор 1600 орчим, компани барилга барих эрхтэй болжээ. Гэтэл мэргэжлийн хvний vгээр бол 1600 тусгай зєвшєєрєлтэй компанийн 400 нь мэргэжлийн тєвшинд vйл ажиллагаа явуулах чадамжтай гэж байгаа. Бусад 1200 тусгай зєвшєрєл авсан компани нь мэргэжлийн биш ер нь л хариу нь олдохгvй оньсого шиг таашгvй зvйл болж хувираад байгаа юм. Ерєнхийдєє ийм компаниудын захирлууд гадны хєрєнгє оруулагч байдаг. Харь орны барилгын бус мэргэжилтэй иргэд монголд ирж компани байгуулах нь жирийн vзэгдэл болсон. Эхэндээ инженерvvдэд єндєр цалин єгч ажилд аваад шаварчин єрлєгчин зэргийг бол хямд єртєгєєр ажиллуулна. Ингээд л нэг зуны дотор тав, ес гээд хэд л бол хэдэн давхар орон сууц маналзаад л босоод ирнэ шvv дээ. За тэгээд танил тал харж мєнгє цаасаар аргалж байгаад чанаргvй байрыг улсын комисст хvлээлгэн єгдєг гэх. Чанаргvй барилга барьсан ч иргэдийн мєнгийг нэгэнт авч халаасаа дvvргэсэн болохоор нутаг буцна. Хилийн дээс алхаад сураггvй болсон тэднийг мэргэжлийн хяналт, улсын комиссынхон бvv хэл цагдаагийнхан ч олж баривчилна гэж байх уу даа. Улсын комисст мэргэжлийн хяналт, онцгой байдал, барилга хот байгуулалтын газар, салбарын яам, ус, цахилгаан дулаан хариуцсан компани зэрэг 12 байгууллагын тєлєєлєл ордог. Нийтдээ 18 хvн ажилладаг юм билээ.

Яаж ч бодсон 18 хvн жилдээ хэдэн зуугаараа баригдаж байгаа орон сууцны барилгуудад хяналт тавьж хvрэхгvй. Мэргэжлийн хяналтын газрын барилгын 12 байцаагчийг нэмээд ч барилгын чанарыг шалгах ажил гvйцэгдэхгvй. Социализмын vед таван давхар барилгыг хоёр жил барьж баталгаат хугацаагаа арван жилээр єгдєг байсан гэсэн. Одоо vед юун хоёр жил, жилийн дотор л арван давхар барилгыг ядаж цєхєх юмгvй барьж байна. Арай л дэндvv. Тvрvvнд хэлснээр баталгаат хугацаа нь гуравхан жил. Гурван жил дотор хана нь цуурч, за ер нь барилгатай холбоотой бvхий л зєрчил бодитой нь нотлогдвол тєлбєргvйгээр засуулж болдог юм билээ. Иргэд нэг хэсэг нь мэдэхгvйгээсээ болж хохироод нєгєє хэсэг нь мэдсээр байж чанаргvй барилгад орж хохироод байх юм. Иргэдийг байранд орохоос ємнє Улсын комисс тухайн байрыг хvлээж авсан дvгнэлтээ гаргасан байх учиртай. Шалгалтад бvдэрсэн бол хvлээж авахгvй бєгєєд иргэдэд анхааруулга єгнє. Харин иргэд нэгэнт мєнгєє тєлсєн, євєл орох оронгvй болчихоод байна гэсээр vгэнд оролгvй чанаргvй барилгад ордог ажээ. Тvvнчлэн энэ намар МХЕГ-аас барилгуудын компаниудад шалгалт хийж 1142 зєрчил илрvvлсэн байна. Улмаар Улсын комисс хvлээж аваагvй хэр нь иргэд оршин суугаа 14 байрны судалгааг гаргасан байна.

Эдгээр барилгын ажлыг захиалсан, гvйцэтгэсэн бараа материалаа нийлvvлсэн компаниудад арга хэмжээ авч, албан шаардлага хvргvvлжээ. Улмаар зєрчлєє арилгаж, орон сууцыг иргэдэд зохих ёсоор хvлээлгэн єгєєгvй тохиолдолд байрны ус цахилгаан дулааныг таслах хvртэлх арга хэмжээ авах юм байна. Дээрх 14 компани орон сууц барьсныхаа дараа зураг тєслєє гаргасан, газар хєдлєлтийн vед аюулгvй байдлыг хангаж бэхэлгээ хийгээгvй, ханын шавардлагаа хийхдээ цемент бага хийж зуурсан зэрэг зєрчилтэй юм байна. Эдгээр компанийн барилгыг нураах эрхзvйн орчин нь байхгvй хуулийн заалт зvйл ч байдаггvй. Ямартаа ч мэргэжлийн хяналтын газраас удаа дараа чанаргvй барилга бариад байгаа Хар дизайн, Икс ди Эд компаниудын тусгай зєвшєєрлийг цуцлуулах саналыг гаргажээ. Тусгай зєвшєєрлийг нь цуцлах саналыг аль долдугаар сард гарган ЗТБХБЯ-нд хvргvvлсэн ч єнєєг хvртэл ямар ч шийдгvй байгаа нь ойлгомжгvй юм.

Тvvнчлэн барилгын компаниудад ажиллаж байгаа 60 мянган хvний 40 мянга орчим нь мэргэжлийн бус хvмvvс байдаг гэсэн судалгаа гарчээ. Тиймээс хуурамч бичиг баримт, чанаргvй , мэргэжилгvй боловсон хvчний хууль бус vйл ажиллагаан дор цэцэглэн хєгжиж байгаа барилгын салбарыг зохих байгууллагууд нь анхааралдаа авах цаг иржээ.

Шохоорхохоос бус байр шууд авах нь цөөн байна

2009 оны 12-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ

Ихэнх орон сууц 650 мянган төгрөгөөс дээш үнэтэй байв
Засгийн газраас барилгын салбарыг дэмжих, төрийн албан хаагч, бага, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцаар хангах зорилгоор "4000 орон сууц" хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээр болсон. Хөтөлбөрийн хүрээнд Засгийн газар 180 тэрбум төгрөгийн бонд гаргаж, Орон сууц санхүүжилтийн корпорациар дамжуулан барилгын компаниудыг санхүүжүүлэх юм. Ингэхдээ тухайн компанийн барилга дуусч, улсын комисс хүлээн авсан байх шаардлагатай. Мөн арилжааны банкны зээлийн барьцаанд байх ёстой. Хөтөлбөрийн хүрээнд зохион байгуулж буй "Орон сууц-4000" үзэсгэлэнгийн нээлт өчигдөр Баянмонгол хорооллын үзэсгэлэнгийн танхимд боллоо.

Иргэд үзэсгэлэнд оролцож буй 60 гаруй компанийн орон сууцнаас сонголтоо хийж, тодорхой шалгуур хангасны үндсэн дээр хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Орон сууцтай болохыг хүссэн иргэн олон байгаа нь анзаарагдсан. Үзэсгэлэнд ирсэн хүмүүс барилгын компанийн танилцуулгатай хичээнгүйлэн танилцаж, олон зүйл лавлаж байсан. Мөн Орон сууц санхүүжилтийн корпорацийн мэргэжилтнүүдээс хөтөлбөрт хэрхэн хамрагдах талаар тодруулж, зарим нь ойлголт сайн авахын тулд жишээн дээр тайлбарлуулж байв. Гэвч иргэд орон сууц шохоорхохоос бус хөтөлбөрт шууд хамрагдах хүсэлтэй нь цөөн байх шиг санагдсан. Ихэнх нь "Засгийн газраас бага, дунд орлоготой иргэдэд дэмжлэг" үзүүлж байгаа ч орон сууцнууд үнэтэй байна. Нийслэлд хөтөлбөрт хамрагдах хэцүү бололтой" хэмээн ярьж байсан юм. Иргэд ийн урам хугарах болсон нь хэд хэдэн шалтгаантай байв.

Юуны өмнө Засгийн газрын 321 дүгээр тогтоолын хоёрт "Орон сууцны метр квадратын үнийг 650 мянган төгрөгөөс хямд /нийслэлд/ байх зарчим баримтлах..." гэж заасан. Уг жишиг үнийг Зам, тээвэр барилга, хот байгуулалтын яамнаас гаргасан тооцоог үндэслэж авсан тухай мэдээлж байсан. Өөрөөр хэлбэл, зах зээлийн үнээр өртөг зардлыг тооцож, стандарт хангасан орон сууцыг дээрх үнээр барих боломжтой аж. Тухайн үед үүнийг барилгын компаниуд ихээхэн эсэргүүцэж байсан. Бид орон сууцаа метр квадратыг нь 650 мянган төгрөгөөр борлуулж алдагдал хүлээхгүй гэж үзэж байв. Үүний хариуд төр засгийн зүгээс хөтөлбөрт хамрагдах эсэх нь барилгын компаниудын дур, хамрагдахыг хүсвэл орон сууцаа метр квадратыг нь 650 мянган төгрөгөөр борлуулах хэрэгтэй хэмээн мэдэгдэж байсан. Тэгээд ч хөтөлбөрийн гол зорилго нь бага, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцаар хангах явдал байв. Иймд иргэд үзэсгэлэнд борлуулагдаж буй орон сууцны метр квадратын үнэ 650 төгрөгөөс хэтрэхгүй болов уу хэмээн тооцоолж байсан. Харамсалтай нь хөдөө орон нутагт байгаа орон сууцыг эс тооцвол компаниуд барилгаа 650 мянган төгрөгөөс дээш үнээр борлуулж байлаа. Ойролцоогоор нэг сая орчим төгрөгийн үнэтэй байв. Гэхдээ энэ нь өндөр зэрэглэлийнх бус жирийн орон сууцнууд юм. Үүнээс гадна хөтөлбөр бага, дунд орлоготой иргэдэд чиглэж байгаа гэх ч дээд зэрэглэлийн, өндөр үнэтэй сууцнууд ч цөөнгүй байсан. Мэдээж үүнийг төрийн албан хаагчид цалингаараа авч чадахгүй. Тэгэхээр хөтөлбөр иргэдийг орон сууцаар хангахаас илүү барилгын компаниудыг илт дэмжсэн нь харагдаж байсан. Тэдгээр нь манай улсын урдаа барьдаг барилгын компаниуд байв. Нөгөөтэйгүүр, өндөр орлоготой иргэдэд чиглэгдэж байсныг нь хэлэх нь зүйтэй. Өөрөөр хэлбэл, 650 мянган төгрөг гэдэг цаасан дээр буулгасан, ямар ч хэрэгцээгүй тоо бололтой.

Хэрэв иргэний сонгосон орон сууцны метр квадрат нь 650 мянган төгрөгөөс дээш үнэтэй байвал зөрүү мөнгийг тухайн барилгын компанид шууд төлж хөтөлбөрт хамрагдах гэнэ. Жишээ нь, сонгосон байр нь нэг сая төгрөг байвал зөрүү 350 мянган төгрөгийн шууд төлж, үлдсэн хэсгийг төрөөс зээлж авах юм. Үнэхээр орон сууцыг 650 мянган төгрөгт борлуулах ямар ч боломж алга уу гэвэл тийм биш бололтой. Учир нь нийслэлд дээрх үнээр борлуулж буй хэд хэдэн компани байснаас гадна хөдөө орон нутгийн орон сууцнууд бүр 500 гаруй мянган төгрөгийн үнэтэй байв. Тэд ийн борлуулж болоод байхад бусад нь яагаад буулгахгүй байна вэ.

Засгийн газрын 321 дүгээр тогтоолд "Барьж дуусган улсын комисст хүлээлгэн өгсөн, арилжааны банкны зээлийн барьцаанд байгаа орон сууц..." гэж заасан. Гэтэл үзэсгэлэнд оролцож буй орон сууцнуудын гүйцэтгэл 90 гаруй хувьтай цөөнгүй тохиолдол байв.

Зөрүү төлбөрийг шууд төлөх ёстой
Хөтөлбөрт хэрхэн хамрагдах боломжтой талаарх мэдээлэл хүргэе. Эхлээд та хөтөлбөрт хамрагдаж буй компаниас орон сууцаа сонгоно. Үүний дараа төрийн байгууллагуудад тогтоосон квотод багтах ёстой. Жишээ нь, танай байгууллагаас 10 хүнийг хөтөлбөрт хамруулах ёстой гэвэл та үүнд нь багтах ёстой юм. Төсвийн ерөнхийлөн захирагчаас ирүүлсэн нэрсийн жагсаалтад орсон төрийн албан хаагчдыг зээлийн судалгаанд хамруулна. Ингээд судалгааны мэдээлэл дээр үндэслэн эцсийн шийдвэрийг Орон сууц санхүүжилтийн корпораци гаргах юм. Түүнчлэн, таны сонгосон орон сууцны метр квадрат 650 мянган төгрөгөөс дээш байвал зөрүүг шууд төлөх ёстойг мартаж болохгүй.

Зээлийн ерөнхий нөхцөл
-Зээлийн хэмжээ: 40 сая хүртэл төгрөг
-Зээлийн хүү: Татан төвлөрүүлсэн эх үүсвэрийн хүү, хугацаанаас шалтгаалан Сангийн яам тогтооно /энэ нь жилийн 10 хувь/
-Урьдчилгаа: Орон сууцны үнийн 10 хувиас доошгүй байна

Зээлийн шалгуур
-Төрийн байгууллагад гурваас доошгүй жил ажилласан байх
-Зээл хүсэгч нь хугацаанаас өмнө тэтгэвэрт гарах тохиолдолд урьдчилгаа төлбөрийг нэмэгдүүлэн тохируулга хийх боломжтой байх
-Зээл хүсэгч нь Зээлийн ерөнхий нөхцөлийн нэгд заасан зээлийн хэмжээг бүрэн ашиглах тохиолдолд зээлд хамрагдах өрхийн хоёр гишүүний сарын дундаж цалин 650 мянган төгрөгөөс дээш байх

Бүрдүүлэх материалын жагсаалт
-Төрийн албан хаагчийн зээлийн өргөдөл, анкет
-Иргэний бичиг баримтыг нотариатаар баталгаажуулсан хуулбар /хамтран зээлдэгч, өрхийн насанд хүрсэн бүх гишүүний/
-Гэрлэлтийн баталгааны нотариатаар баталгаажуулсан хуулбар
-Ажлын газрын тодорхойлолт /орлого олж байгаа өрхийн бусад гишүүнд адил хамаарна. Тодорхойлолтод ажил, албан тушаал, ажиллаж буй хугацаа, цалингийн хэмжээг тусгасан байх/
-Нийгмийн даатгалын дэвтрийн нотариатаар баталгаажуулсан, Нийгмийн даатгалын байгууллагаар бүрэн баталгаажуулсан хуулбар /өрхийн орлоготой бүх гишүүний/
-Өрхийн бусад орлого тодорхойлох баримтууд /гэр бүлийн бусад гишүүдийн бизнесийн, түрээсийн, ажил үйлчилгээний гэх мэт/
-Орон сууц худалдах, худалдан авах гэрээний нотариатаар баталгаажуулсан хуулбар
-Үл хөдлөх эд хөрөнгийн лавлагаа

Г.Батзориг

"Баянмонгол" хороолол ойрын єдрvvдэд олны хєлд дарагдах нь. Учир нь, орон сууцны зээлд хамрагдахыг хvссэн иргэдэд зориулсан "Орон сууц-4000" vзэсгэлэн тус хорооллын vзэсгэлэнгийн танхимд єчигдєр нээлтээ хийсэн нь ийн олны урсгалыг ийш чиглvvлэхэд хvргэжээ. Тєрийн албан хаагчдыг орон сууцаар хангах хєтєлбєрийн хvрээнд зохион байгуулсан тус vзэсгэлэнд 60 гаруй аж ахуйн нэгж, арилжааны таван банк оролцон орон сууц, зээлтэй холбоотой мэдээ, мэдээллийг нь єгч байлаа. Барилгын компаниудыг орон сууцных нь байрлалаас хамааран дvvрэг дvvргээр байрлуулсан нь иргэдэд дєхєм болжээ.

650 мянгаар vнэлсэн барилга олдсонгvй

Иргэдийн сонирхож буй гол зvйл нь орон сууцны талбайн vнэ. Засгийн газрын тогтоолоор энэ зээлд хамрагдах орон сууцны ам.метр талбайн vнийг 650 мянган тєгрєг байхаар тогтоосон. Харамсалтай нь, энэ
удаагийн vзэсгэлэнгээс ийм vнэтэй байр хайгаад олсонгvй. Хотоос зайдуухан Бэлхэд байрлалтай "Town house" компани орон сууцныхаа талбайн ам. метрийг 699 мянган тєгрєгєєр vнэлжээ. Хамгийн доод ханш бол энэ. Дашрамд хэлэхэд, Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр бvх тєрлийн тєлбєр тооцоог vндэсний мєнгєн тэмдэгт тєгрєгєєр хийх ёстой. Гэвч тус vзэсгэлэнд оролцож буй ихэнх барилгын компаниуд ам.доллараар тооцоогоо гаргажээ. "Макс центр" 1200, "Дако" 900, "Flowers town" 1200 ам доллар гэх мэтээр тоожцээ. Тєгрєгєєр vнэлсэн нь ч ялгаагvй єндєр ханштай. "Цогттулга" сая 200, "Увт инвест" сая 150, "Индустр" сая 150 мянга зэргээр сая тєгрєгєєс дээш хєвєрсєн нь дийлэнх. Vнэндээ ам.метр талбайг 650 мянган тєгрєгєєр vнэлсэн байрнаас сонголт хийхээр ирсэн иргэд vvнд дургvйцэж буй нь илт байлаа. Уг нь барилгын салбар дахь гацааг арилгахаар 180 тэрбум тєгрєгийн бондыг арилжаалах замаар тєрийн албан хаагчид болон иргэдэд олгох орон сууцны урт хугацаат зээлийн эх vvсвэрийг бvрдvvлэх Засгийн газрын шийдвэр гарсан. Гэтэл барилгын компаниудад энэ босго vнэ таалагдаагvй бололтой.

Засгийн газраас тогтоосон нєхцєлєєр бол зээлд хамрагдсан тєрийн албан хаагчийн орон сууцны vнэ 40 сая тєгрєгт багтах ёстой. Гэхдээ vнийн 10 хувийг урьдчилж тєлнє. Харин талбайн vнэ vvнээс дээш гарвал зєрvv мєнгийг тухайн иргэн хувиасаа тєлєх ёстой. Гэтэл уг vзэсгэлэн тєрийн албан хаагч байтугай тvрийвч зузаан хvнд ч хэтийдсэн аж. Тиймээс ч "Урьдчилгаа мєнгєє хуримтлуулж ядаж буй бидэнд барилгын компаниудын заасан мєнгєєр зєрvv тєлнє гэвэл орон сууцтай болох хvсэл минь мєрєєдєл хэвээр байх бололтой" гэх иргэн цєєнгvй таарсан юм.

Ашиглалтад орсон байр байна уу
Ингэж асуух иргэд ч таарлаа. Уг нь ЗТБХБ сайд Х.Баттулга vзэсгэлэнгийн vеэр,
-Улсын комисс хvлээж авсан, авч амжаагvй ч дууссан орон сууц vзэсгэлэнд оролцоно гэж заасан. Гэхдээ 80, 90 хувийн гvйцэтгэлтэй байр байхыг vгvйсгэхгvй хэмээн єгvvлж байсан. Гэвч vзэсгэлэнд оролцож буй барилгын компаниудын дийлэнх орон сууц ашиглалтад ороогvй, орох хугацаа нь болоогvй барилгууд байв. Нєгєєтэйгvvр vзэсгэлэнг тєрийн албан хаагчид, жирийн иргэдийг орон сууцтай болоход дэм болох vvднээс зохион байгуулж буй. Гэвч ачир дээр ийм байрыг эндээс олоход хэцvv байсныг нуух юун. Яагаад гэвэл, ихэнх орон сууц хоёр єрєє гэх ч талбайн хэмжээ том. Хэмжээг дагаад vнэ нь ч єндєр аж.

Баянгол дvvргийн иргэн Н.Эрдэнэбат:
-Жирийн иргэн орон сууцтай болох боломж байхгvй юм биш vv. Банкуудын мэдээллийг ч сонирхлоо. Тэдэнд иргэдэд зээл олгох нь гол биш харин 180 тэрбум тєгрєг рvv зvтгэж буй хvмvvс юм уу даа гэж бодлоо. Яагаад гэвэл, зээлийн сарын хvv доод тал нь 1.6 гэж байна. Шулуухан хэлэхэд мєнгє хvvлэлт байна. Тэгээд ч энд орон сууцныхаа ам.метр талбайг 650 мянган тєгрєгєєр vнэлсэн байр ног ч алга. Мєн 10 хувийг нь урьдчилж авах барилгын компани ч алга. Бvгд л эхлээд 30 хувиа тєл гэх юм. Энэ бvгдээс харахад ард тvмнийг хуурсан шоу юм биш vv гэж л хэлмээр байна. Тєрийн албан хаагчдад 0.9, харин жирийн иргэн надад 1.6 хувийн хvvтэй зээл єгнє гэх юм. Энэ хоёрын зєрvvг тооцоод vз дээ. Ингээд бодохоор энгийн хvн байр авах бололцоо алга.

Сvхбаатар дvvргийн нэгдvгээр хорооны иргэн Д.Дашжамц:
-Vзэсгэлэнд орон сууцныхаа ам.метр талбайг 650 мянган тєгрєгєєр vнэлсэн барилгын компани байхгvй юм биш vv. ЗТБХБ-ын сайд Х.Баттулга 650 нь банкнаас санхvvжvvлэх мєнгє. Зєрvvг хувь хvн єєрєє тєлнє гэсэн. Ер нь энэ 650 мянга гэдгийн учрыг нэг л ойлгохгvй явна. Яахав, байрны хувьд бvгд л сайхан. Vзэсгэлэн ч боломжийн. Гэхдээ бvх банк зєвхєн ийм компаниудын орон сууцыг авсан тохиолдолд зээл олгоно гэх юм. Уг нь тэдний хvсэлтээр биш бид єєрсдєє сонголт хийх ёстой биз дээ. Шахааны ийм байр ямар болохыг хэлж мэдэхгvй байна.

"Mogul town" ХХК-ийн маркетенгийн менежер Б.Баясгалан:
-Орон сууцныхаа ам.метр талбайг 650 мянган тєгрєгєєр зарж байгаа барилгын компани алга хэмээн иргэд шуvмжилж байна. Иргэд Засгийн газраас тогтоосон нєхцєлєєр талбайн vнэ 650 мянган тєгрєгєєс дээш гарвал зєрvv мєнгийг тухайн иргэн хувиасаа тєлєх ёстой гэдгийг ойлгоогvй бололтой. Гэхдээ иргэдийн буруу vvнд байхгvй. Гол нь vзэсгэлэнг зохион байгуулагчид энэ талын мэдээллийг иргэдэд vнэн, зєвєєр єгєх ёстой байсан. Нєгєєтэйгvvр дээрх vнийг ямар тооцооллоор гаргаж ирснийг барилгын компаниуд мэдэхгvй байна. Єнєєдєр манайд газар ямар vнэтэй билээ. Хотын тєв, дvvргээсээ хамаараад vнэлгээ янз бvр. Барилгын бараа материал ч ялгаагvй. Гэтэл иргэд барилгын компаниуд ашиг олох гэж ингэж єндєр vнэлж байна гээд ойлгоод байх шиг.

"Ачлал терейд" компанийн менежер Ц.Хvрэлбаатар.

-Бид мєнгєє гаргаж авах гэж л ийм vнэ тогтоосон. Тvvнээс 650 мянган тєгрєгєєр борлуулах орон сууц барьсан бол бараа, материал нь єєр байна шvv дээ. Муу л гэсэн уг. Сангийн яам ямар тооцоон дээр ийм vнэлгээ гаргасныг хэлж мэдэхгvй.

Ж.СVРЭН
дугаар 239
“Орон сууц-4000” үзэсгэлэн Баянмонгол хороололд өчигдөр нээлтээ хийлээ. Нээлтийн ёслолд УИХ-ын гишүүн Ц.Батбаяр, Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, Орон сууцны корпорацийн гүйцэтгэх захирал Ж.Алдаржавхлан нар оролцсон юм. Энэ удаагийн үзэсгэлэнд  нийслэлд  үйл ажиллагаа явуулдаг 60 гаруй аж ахуйн нэгж, арилжааны таван  банк, орон сууц зуучлалын гурван компани оролцож байна. Их барилгаар овоглосон 1600 гаруй компани улсын хэмжээнд бүртгэлтэй байдгийн 400 орчим нь идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж улсын төсөвт татвараа төлж байдаг гэсэн статистикийг мэргэжлийн байгууллагууд гаргажээ. Эдгээрийн ердөө 60 гаруй нь л үзэсгэлэнд оролцож байлаа. Үүнийг салбарын сайд нь энэхүү үзэсгэлэнд зөвхөн баригдаж дууссан, дуусаагүй ч гүйцэтгэл нь 90-ээс дээш хувьтай яваа компаниудыг онцлон оруулснаар тодотгон тайлбарласан юм. Анх төрийн албан хаагчаар овоглон гарч ирсэн 4000 орон сууцны үзэсгэлэнг орон сууцны  хороолол дунд  анх удаа зохион байгуулсан нь төвлөрлийг сааруулах сайн талтай боловч сонирхогчдын хувьд унааны хүндрэл гарч байгаа нь анзаарагдаж байлаа. Гаднах орчны хувьд гайхал төрүүлэхүйц сайхан тохижуулсан Баянмонгол хорооллыг зорин очигсдын олонх нь өөрийн гэсэн унаатай хүмүүс байсны дээр үзэсгэлэнгийн гадна талд эгнүүлэн байрлуулсан хүчирхэг төмөр хүлгүүд олны нүдийг эрхгүй соронздож байлаа. Эдгээр “Хаммер”, “Хонда фит” маркийн цоо шинэ машинууд бол орон сууц худалдан авсан хамгийн азтай худалдан авагчид очих ажээ.Будаг нь ханхалсан шинэхэн машинаас гадна сая төгрөгийн шатахуун,орон сууцны үнийн хөнгөлөлт гэхчилэн олон сайхан амлалтаар худалдан авагчдын хорхойг хүргэсэн үзэсгэлэнгийн танхим  чамин тансаг орд харшийн танилцуулга, тараах материал, скизээр дүүрэн байлаа. Харин үзэгчдийн хөл их ч орон сууц худалдан авахаар сэтгэл шулуудан шийдвэр гаргасан хүн тааралдсангүй. Үүнийг үзэсгэлэн дөнгөж уржигдар эхэлсэн юм даа гэж цайруулж болох ч орон сууцны үнэ ханш харьцангуй өндөр байгаа нь хамгийн гол шалтгаан байлаа. Эхлээд 650 мянган төгрөгт багтаан орон сууц олгоно хэмээн мэргэжлийн байгууллагууд, яамныхан хүртэл мэдээлж байсан. Гэвч одоо 650 мянга бол зээлжих эрх болон хувирчээ.Энэхүү зээлжих эрхэд багтаан орон сууцаа үнэлсэн хэд хэдэн компани бий гэж ОССК-ийн гүйцэтгэх захирал Ж.Алдаржавхлан өгүүлсэн боловч сурвалжлагч нар тэдгээр компанийг нь хайгаад олж уулзаж чадсангүй. Хотын төвд, нэг, хоёрдугаар зэрэглэлд баригдсан барилгын ам метр талбайн хөлс 900 доллараас огт буухгүй байгаагийн дээр алслагдсан дүүргийнх боловч тохилог гэсэн  тодотголтой орон сууцны нэгж талбайн үнэ сая төгрөг орчим байлаа.

Төрийн албан хаагчдын орон сууцны зээлийн хэмжээ 40 сая төгрөг хүртэл байх ба орон сууцны үнийн дүнгийн 10 хувьтай тэнцэх хэмжээний хөрөнгийг тухайн албан хаагч урьдчилгаа төлбөр болгон өгөх учиртай. Харин зээлийн хүү, хугацааг одоогоор нарийвчлан тогтоогүй байгаа юм. Ирэх долоо хоногийн лхагва гаригийн Засгийн газрын хуралдаанаар төрийн албан хаагчдын орон сууцны зээлийн квот болон зээлийн хүү, бас бус зарим асуудлыг нэгмөсөн шийднэ гэдгийг Х.Баттулга сайд онцолж байлаа. Засгийн газраас гаргаж буй 180 тэрбум төгрөгийн бондын хүү 10 хувь байгаа нь орон сууцны зээлийн хүү түүнээс бага байх боломжгүйг харуулж байна. Төрийн албан хаагчдаа харж үзэж байгаа л юм бол урьдчилгаа төлбөрөөс чөлөөлчихөж болоогүй юм уу гэсэн асуултад сайд “Аливаа эрсдлийг нэг тал дангаар үүрэх боломжгүй. Тухайн албан хаагч орон сууцныхаа үнийн дүнгийн 10 хувийг зайлшгүй төлөх учиртай” гэсэн хариулт өглөө. Харин орон сууцыг чухам  хэн гэдэг төрийн албан хаагч авахыг тухайн байгууллага, хамт олон шийднэ.Үүнд ОССК шийдэхгүй, танил тал, найз нөхдөө сэм шургуулна гэж ч айх хэрэггүй гэдгийг албаны хүмүүс мэдэгдлээ. Зээлийн гол шалгуурт тухайн албан хаагч төрийн байгууллагад гурваас төрийн байгууллагад ажилласан , зээл хүсэгчийн өрхийн сарын орлого 650 мянган төгрөгөөс дээш байхыг шаардах ажээ. Орон сууцны зээлийг арилжааны банкуудаас авахад 32 төрлийн бичиг баримть бүрдүүлдэг бол  “Орон сууц-4000”-д багтсан хүмүүст ердөө л найман төрлийн бичиг баримт хэрэгтэй юм байна. Монгол Улс 140 орчим мянган төрийн албан хаагчтай. Эдгээрийн олонх нь гэр хороололд амьдрах буюу байр хөлслөн аж төрдөг гэхээр 4000 орон сууц дэндүү чамлахаар тоо. Гэвч эдгээр орон сууцнууд эзэндээ оччих юм бол араас нь 29-30 мянган орон сууц эзнээ хүлээж буй ажээ.  “Орон сууц-4000” үзэсгэлэнгээс байр орон сууц худалдан авахыг хүссэн хэн бүхэн  “UB март” худалдааны төвөөс үнэ төлбөргүй унаагаар үйлчлүүлж болох юм. Үзэсгэлэн арванхоёрдугаар сарын 10-ныг дуустал үргэлжилнэ. Түүнээс хойш ирэх оны нэгдүгээр сарын 12-ныг хүртэл интернэтээр онлайн хэлбэрээр үргэлжлэх бөгөөд уншигч та дээрх хугацаанд манай сайтаас онлайн үзэсгэлэнд оролцож, орон сууцаа сонгон авах боломжтой юм.

Үзэсгэлэн, худалдааны үеэр иргэдийн саналыг сонслоо.

 Худалдаа хөгжлийн банкны Иргэдийн банкны газрын захирал Б.Баярмаа:

-Манай банкны хувьд орон сууцны зээлийн хүүг маш бага тогтоосноороо бусад банкуудаас давуу талтай. Төгрөгийн зээлийг  1,6 хувь, ам.долларын зээл 1.45 хувьтай олгоно. Мөн зээлийн хугацаагаа 120 сар байсныг 180 сар болгон уртасгалаа. Ингэснээр зээлдэгчид ноогдох хүндрэл эрс буурсан. Бид олон жил тогтвор суурьшилтай үйл ажиллагаа явуулж байгаа 20 гаруй барилгын компаниудтай хамтран ажиллаж байна. 


 Голомт банкны зээлийн ажилтан Г.Отгончулуун

-Иргэд шинээр баригдсан орон сууцнаас гадна хуучны чанар сайтай барилгуудыг сонирхох нь элбэл байдаг. Тиймээс хүмүүсийн энэхүү сонирхлыг хүндэтгэн манай банк шинэ хуучин бүх төрлийн орон сууц худалдан авахад зориулж зээл олгож байгаа. Зээлийн нөхцөл ч урьд урьдаас хөнгөлөлттэй болсон. Зээлийн хүү нь урьдчилгаа төлбөрөөсөө хамаараад 1.6-1.65 хувь байгаа. 120 хүртэлх сая төгрөгийн зээлийг 15 жилийн хугацаатай олгож байна.


 Малайз улсын иргэн Хэлэн Лим:

-Монгол Улсын Засгийн газраас ард иргэддээ, тэр дундаа төрийн албан хаагчдад зориулан орон сууцны зээлийг хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр олгож байгаа нь тун сайн хэрэг. Манай улсын хувьд ийм нэгдсэн арга хэмжээ зохион байгуулдаггүй. Бид гэр бүлээрээ Монголд амьдрахаар ирсэн. Тэгээд чанар сайтай байр хайж явна. Цаашдаа Монголын барилгын салбарт хөрөнгө оруулах хүсэл бий. Тэр дагуу судалгаа хийж байна.


 Онцгой байдлын ерөнхий газрын ажилтан О.Оюунбилэг:

-Манай байгууллагын хувьд орон сууцанд амьдардаг хүн тийм ч олон биш. Зээлд хамрагдах хүсэлтэй хүн маш олон байгаа. Гэтэл одоогоор журам нь ч гараагүй түүхий хэвээр байна шүү дээ. Би хувьдаа Баянгол дүүрэгт хоёр өрөө байр авах хүсэлтэй барилгын компаниудыг судлаад явж байна. Орон сууцны хувьд ч төдийлөн хөнгөлөлттэй хямд зүйл ховор байна.



Д.Цээпил

Дээр үеэс "Зөвлөлтийн III сургууль" гэж Монголчуудад нэрлэгдсээр ирсэн одоо ч тэгж нэрлэгддэг дунд сургуулийн эргэн тойронд багагүй улс төржсөн зүйлс сонин хэвлэлээр яваад удаж байна. Тус дунд сургууль нь яг хотын төвд байрлалтай, хажуудаа Оросоос уригдан ирсэн багш нар нь амьдардаг таван давхар тов хийсэн орон сууцтай хотхон гэмээр газар бий. "Далай ээж" захын чанх өмнөөс харсан хүүхдийн хөл бөмбөг, спортын томоо гэгч талбайтай ийм л сургууль байгаа. Харин 2007 оноос эхлэн тус сургуулийн спортын талбайг үл мэдэгдэх нэгэн компани хашаагаар хүрээлж, аваад удалгүй асар том 12 давхар орон сууцны барилга сүндэрлүүлсэн.

Хотын төвийн газрууд ийм л хувь тавилантайгаар сүүлийн хэдэн жилийг үдэж байгаа болохоор яалт ч үгүй Орос гурвын хашаан дотор баригдаж байгаа байрнуудын талаар үймээн шуугиан эсэргүүцэл үзүүлсэнгүй тэгс гээд өнгөрсөн. Иргэд нь ч чимээгүйхэн байраа зараад, хөлслөөд нүүцгээсэн юм. Гэтэл өнгөрсөн жил эдийн засгийн хямрал гэцгээж бараг бүх барилгууд зогсчихсон байхад мөнөөх орос III сургуулийн хашаанд урд баригдсантайгаа ихэрлүүлэн бас нэг 12 давхар орон сууцны барилгыг Хятадууд өдөр шөнөгүй нүдсээр сүндэрлүүлчихлээ. Одоо эдгээр орон сууцны барилгууд оршин суугчдаа хүлээн авч эхэлсэн. Гэхдээ энэ хоёр барилгыг хэн гэдэг компани, хувь хүн барьсныг хэн ч мэддэггүй. Тэр бүү хэл байрыг нь худалдаж авч байгаа иргэд ч анзаардаггүй нь сонин. Цаадуул нь ч маш нууц байдалд ажилладаг. Гэхдээ ингэж олны хараанаас далд байх сонирхол байдаг гэнэ. Угаасаа хууль зөрчиж барьсан барилгын эздээр төр засгийн томоохон хүмүүс тодорч, үгүй ядаж зөвшөөрлийг нь олгочихсон байдаг юм билээ.

Мөнгөтэй чадалтай нь хүссэн газраа чаддагаа хийдэг цаг ирчихсэн болохоор аргагүй гэх хүн олон. Гэхдээ л тухайн газарт амьдрах иргэдийн хувьд орон гэргүй болох аюул хаалгыг нь тогшчихсон зогсож байгаа гэсэн. Яг л зөвлөлтийн байруудад амьдарч байгаад гэрээсээ хөөгдөөд байгаа бусад хүмүүс шиг. Тун саяхнаас Оросын элчин сайд солигдож, Орос III сургуулийг багш нарых нь таван давхар сууц, гаднах эдэлбэр газартай нь хамтаар Монголын засгийн газарт үнэ төлбөргүй бэлэглэх шийдвэр гарч элчин сайдын яамнаас бичиг баримтыг нь бэлтгэх ажил ундарсан.

Энэ ажлын хүрээнд тус сургуулийн багш, оросын харъяат нэгнийг элчин дээрээ дуудан тодруулга авсны яг маргааш нь Монгол иргэдийг орон сууцнаас хөөж, дарамтлаад эхэлсэн байна. Одоо тэнд амьдарч байгаа иргэд нь хоёр улсын бат найрамдалт гэрээний ачаар орох оронгүй болоод, эсвэл мөнгөн дарамтанд орж байгаа учраас хэнд хандахаа мэдэхгүй дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу гэдэг үгийг яс махаараа мэдэрч яваа гэнэ.

Б.Өлзийдэлгэр

Үндэсний статистикийн хорооноос авсан мэдээллээр нийслэлийн гэр хорооллын 126 мянга 300 гаруй өрхийн 17 хувь нь хогны төлбөрөө төлдөг байна. Өрх толгойлсон, нэн ядуу зэрэг шалтгаанаар хороодын Засаг дарга нар 45.4 мянган өрхийг хогны төлбөрөөс чөлөөлсөн байдаг.

Энэ нь нийт гэр хорооллын өрхийн 36 хувийг эзэлдэг. Тэгэхээр гэр хорооллын өрхийн тал нь төлбөрөө төлдөггүй атлаа далан суваг руу хог хаягдлаа асгаж, ил задгай хогийн цэг үүсгэдэг гэсэн үг. Үндэсний аудитын газраас Улаанбаатар хотын хог, хаягдлын менежментийг хэрхэн хэрэгжүүлж байгаад аудит хийжээ. Аудитад БОАЖЯ, Захирагчийн ажлын алба, хот, дүүргийн Тохижилт үйлчилгээний газар, Хог хаягдал үйлчилгээний сан, ТҮК-ууд хамрагдсан байна.

Улаанбаатар хот өнгөрсөн онд хог хаягдлын төлбөрт 3.3 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж цуглуулан тээвэрлэх зардалд зарцуулжээ. Энэ нь хог хаягдлын менежментийн үйл ажиллагааны санхүүжилтэд хүрэлцдэггүй гэнэ. Хог хаягдлын төлбөрийг айл бүрийн хаалга нэг бүрээс очиж хураадаг тогтолцоо манайхаас гадна ОХУ-ын Буриадад л хэрэгждэг аж. Харин Европын холбоо компаниуд өөрийн үйлдвэрлэсэн бараанаас гарах хог хаягдлын зардлыг хариуцдаг. Өөрөөр хэлбэл, хог хаягдлын зардал бүтээгдэхүүний өөрийн өртөгт шингэсэн гэсэн үг. Тухайлбал, АНУ-ын Иллиннойс мужид худалдан авсан бараа тутмын үнэнд нэг центийн татвар ногдуулж тусгай санд төвлөрүүлэн хог хаягдлын менежментийг санхүүжүүлдэг аж. Харин Японы Осака хот иргэн бүрийн татварыг амьдарч байгаа бүсээс хамааран тогтоодог байна.

Гэтэл манайд нэг өрх их, бага ч хог ачуулсан сард 2500 төгрөг төлдөг. Энэ нь бага төлбөр төлөхийн тулд нууцаар гудамж, жалганд хог хаягдлаа (бага хог хаядаг хэмээн харагдах гэж) асгахаас сэргийлсэн арга. Гэсэн ч энэ нь хэрэгжихгүйн дээр төлбөрөө ч өрх бүрээс авч чадахгүй байна. Тиймээс аудиторууд хог хаягдлын зардлын эх үүсвэрийг татварын системээр бүрдүүлэх нь үр дүнтэй гэж үзэж байна. Тодруулбал, төлбөрөөс зайлсхийх, эсвэл иргэд далан, жалга, гудамжинд хог хаях, мөн хог тээвэрлэгчдийн цалин саатах, үүнээс шалтгаалж ажил хаях зэрэг сөрөг нөлөө гарахгүй юм. Мөн Хог хаягдлын үйлчилгээний сан, Тохижилт үйлчилгээний компаниудын хооронд маргаан гарахгүй. Уг татвар хуульчлагдвал тулгамдсан асуудлын нэгийг шийдлээ гэсэн үг. Тиймээс хог хаягдлын зардлыг татварын системээр дамжуулан бүрдүүлэх талаар судалж хэрэгжүүлэхийг БОАЖ-ын сайдад Үндэсний аудитын газраас зөвлөмж болгожээ.

Япон улсын 9.1 сая ам.долларын буцалтгүй тусламжаар "Улаанбаатар хотын хатуу хог хаягдлын менежментийг сайжруулах" мастер төлөвлөгөө боловсруулж Улаанчулуутын хогийн цэгийг стандартын дагуу булж, шинээр Нарангийн энгэрийн хогийн цэгийг нээж, шинэ технологи худалдан авсан байна. Мөн өнгөрсөн онд Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангийн 4.1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар хог тээврийн 105 автомашин, механизм худалдан авснаар нийслэл хот хог тээвэрлэх бүрэн боломжтой болсон аж. Гэвч дээрх хөрөнгөөр авсан зарим автомашины ашиглалт хангалтгүй байгаа нь аудитаар илэрчээ. Тухайлбал, 87.7 сая төгрөгийн үнэ бүхий эмнэлгийн хог хаягдал тээвэрлэх машин хог тээвэрлэх захиалга ирээгүй, 338.4 сая төгрөгийн үнэ бүхий мод сугалан суулгах машин ажиллагааны горимд таарахгүй, шатахуун их зарцуулдаг зэрэг шалтгаанаар ашиглалтгүй байна. Мөн 2007 оноос Улаанбаатар хотын өмнө хүлээх үүрэг хариуцлагын гэрээ байгуулан дүүргүүдийн ТҮК-уудыг хувьчилсан ч 60 хувь нь үүргээ хангалтгүй биелүүлжээ. Нийслэлээс 2007 онд 500, өнгөрсөн онд 800 сая төгрөгийг хог тээвэрлэх зардалд илүү тусгасан байна.

Дээрх зөрчил дутагдлыг Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер хүлээн зөвшөөрч 2003 онд батлагдсан ахуйн ба хатуу хог хаягдлын тухай хууль өнөөгийн байдалтай зөрчилдөж байгааг хэлэв. Мөн хог хаягдлын хураамжийн тогтолцоог өөрчлөх, импортоор оруулж ирсэн дахин боловсруулж болохгүй бүтээгдэхүүний хог хаягдалд татвар ногдуулах тухай хуулийн төсөл боловсруулж байгаа талаар хэлсэн юм. Хот ТҮК-уудыг хувьчилсан нь алдаа болсныг ч онцолж байв. Харин төлбөрөө төлөөгүй өрхийн хогны төлбөрийг хаанаас санхүүжүүлж байсан зэрэг аудиторын асуултад тодорхой хариулт өгөлгүй "бөөрөнхийлсөн" юм.

Б.Мягмансанж

"Буянт-Ухаа", "Долдугаар хороолол", "Иргэдийн зээл", "4000 орон сууц" гэсэн дөрвөн төсөл нийслэлд хэрэгжиж байна. Сүхбаатар дүүргийн ес, арав, арваннэг, арванхоёрдугаар хорооны нутаг дэвсгэрийн газрыг чөлөөлөн орон сууцны долдугаар хороолол болгон барихад шаардагдах инженерийн шугам сүлжээг байгуулах ажлын бэлтгэлийг Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци хангаж байна. Гол шугамын дагуу байрласан айлуудын газрыг чөлөөлөхөд 20 гаруй тэрбум төгрөг шаардлагатай гэсэн тооцоог тус корпорацийнхан хийжээ. 200 гаруй айл өрх амьдарч байгаа уг газрыг чөлөөлөх ажлыг эхлүүлээд буй бөгөөд өнөөдрийн байдлаар 16 айлын 7110 ам.метр газрыг 560 гаруй сая төгрөгөөр худалдан авч, хамгаалалтын хашаа бариулаад байгаа ажээ. Хотын төв хэсэгт байрлалтай долдугаар хороолол буюу "Ногоон нуур"-ын орчмыг орон сууцжуулах ажил ирэх оноос эхлэх юм байна. "Иргэдийн зээл" төслийн хүрээнд 2008-2009 онд 283 иргэнд орон сууцны зээл олгожээ. Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци "4000 мянган орон сууц үзэсгэлэн"-г ирэх сарын эхээр зохион байгуулахаар бэлтгэж байна зэрэг олон мэдээллийг хотын удирдлагуудад сонслоо. Нийслэл УБ хотыг агаарын бохирдол, тоосжилтоос аврах цорын ганц арга зам нь гэр хорооллыг орон сууцжуулах. Үүний хүрээнд Засгийн газрын шийдвэрээр Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайд, Сангийн сайд, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчийн хамтарсан тушаалаар Орон сууцны санхүүжилтийн корпорацийг гурван жилийн өмнө байгуулжээ. Тус корпораци хүн амыг орон сууцаар хангах, төрийн бодлого, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, үйл хөдлөх хөрөнгө барьцаалсан зээл, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн цогц үйл ажиллагааг шийдвэрлэх гэх мэт ажлыг хариуцан ажиллах үүрэгтэй. Нийслэлийн удирдлагууд Орон сууцны санхүүжилтийн корпорацийн үйл ажиллагаатай танилцаж, өнгөрсөн хугацаанд хийсэн ажил болоод төрийн албан хаагчдад олгох 4000 мянган айлын орон сууцны талаар асууж тодрууллаа. Засгийн газрын өнгөрөгч сарын 321 дүгээр тогтоол, төрийн албан хаагчид болон иргэдийг орон сууцаар хангах "Орон сууцны зээлийн журам"-ыг боловсруулан Сангийн яам, Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын яам, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар батлуулахад бэлэн болоод буй ажээ. "4000 айлын орон сууц" төслийн зээлийн нөхцөл, шалгуур ямар байх талаар Нийслэлийн Засаг даргын нэгдүгээр орлогч сонирхоход мэргэжилтнүүд нь "Зээлийн хэмжээ 40 сая хүртэл төгрөг байна. Орон сууцны үнийн 10 хувиас доошгүйг урьдчилгаа төлбөрт өгөх учиртай. Мөн тухайн байгууллагадаа гурван жилээс доошгүй ажилласан байх шаардлага тавина" гэсэн хариулт өглөө. Орон сууцны корпорацийн хурлын танхимд эхэлсэн уулзалт тэдний захиалгаар нисэхийн орчимд баригдаж байгаа шинэ барилгын ажлын явцтай танилцаж үргэлжиллээ. Нийслэлийн Засаг даргын нэгдүгээр орлогч Б.Баатарзориг уулзалт ярилцлагаа дүгнэн "Орон сууцны барилгыг эрчимжүүлэх зорилгоор ийм уулзалт хийлээ. Нийслэлийн иргэд маань насны бөгсөнд орон сууцтай болдог жишиг бий. Үүнийг халах цаг иржээ. Залуучууд, нийслэлчүүд маань айлын байр хөлсөлж, түрээслэн энд тэнд нүүдэллэхгүй өөрийн гэсэн орон сууцтай болчихоод, түүнийгээ барьцаанд тавьж орон сууцны зээлд хамрагдах боломжтой боллоо. Бид зээлийн орон сууцны чанарт онцгой анхаарал тавихыг гүйцэтгэгч байгууллагуудад анхааруулж байгаа" гэлээ.

Жил ирэх тусам нийслэлийн утаа нэмэгдэж, дээд цэгтээ тулаад байна. Бүр гамшгийн хэмжээнд хүрсэн ч гэж хэлж болно. Энэ асуудлыг дээр дооргүй хэлэлцэж, хөрөнгө мөнгө гаргаад ч шийдэж чадахгүй байсаар өнөөдрийг хүрсэн. Гагцхүү эхийнхээ хэвлийд бойжиж буй бяцхан үрс үг хэлж чадахгүй болохоор чив чимээгүй хэлмэгдсээр байна. Өөрөөр хэлбэл, байх ёстой хэмжээнээсээ хэдэн арав, зуу дахин их болоод буй агаарын бохирдол одооноос хорвоод мэндлэх үрсийн маань амь насанд бодит аюул заналхийлэх боллоо.

Утаанаас болж уруул нь сэтэрхий, тагнай ам нь цоорхой гээд төрөлхийн гажигтай хүүхэд сүүлийн жилүүдэд олноор төрөх болсон талаар эмч мэргэжилтнүүд хангалттай ярьсан. Одоо энэ нь бүр хэвийн үзэгдэл болоод бяцхан үрс маань хэвлийдээ байхдаа л утаанд биеэ ногоон өнгөтэй болтол хордож байна. Үүгээр ч зогсохгүй бүтэлттэй, эмгэгтэй хүүхдүүд ч төрсөөр байна. Энэ талаар бид Анагаах ухааны доктор, их эмч Г.Баясгалангаас лавлахад:

"Ногоон туяатай биетэй хүүхэд төрж байгаа нь архаг бүтэлттэй төрж байгаагаас болж буй хэрэг. Яагаад гэхээр утаанд хордож бүтсэн хүүхдийн зунгаг шахагдаад гарчихдаг. Зунгаг нь шахагдсан хүүхэд хэвлийдээ удахаар ногоон өнгөтэй болчихдог юм. Хэрвээ бүтэлттэй хүүхдийн эрүүл мэндийн байдал хүндэрвэл тархины эмгэгшилтэй болдог. Мөн утаанаас болж эндэх тохиолдол их байна" гэв.

Түүнчлэн агаарын бохирдлоос дутахгүй хөрсний, усны бохирдол, баталгаагүй хүнс эхийн урагт сөргөөр нөлөөлж байна. Боломжтой бол жирэмсэн хүмүүс хотоос гарч, хөдөөний цэнгэг агаарт байх нь хэрэгтэй. Харамсалтай нь ихэнх иргэдийн амьдралын боломж, бололцоо тааруугаас гадна эхчүүд ачаалалтай ажиллаж, төрөхөөс нэг сарын өмнө жирэмсний амралтаа авч байгаа нь нярайд сөргөөр нөлөөлж байгааг мэргэжилтнүүд хэлж байсан юм. Агаарт буй хорт утаанд 250-300 төрлийн хортой бодис агуулагдаж байдаг. Гэтэл бидний амьсгалж байгаа агаар дан хорт бодис гэж бодохоор эхийн хэвлий дэх урагт нөлөөлөхгүй байна гэж байхгүй гэдгийг эрүүл мэндийн байгууллагууд анхааруулж байна. Тэгэхээр яах аргагүй хөндөхгүй байхын аргагүй сэдэв, хэлэхгүй өнгөрөхийн аргагүй зүйл бол агаарын бохирдол болоод байна. Хотын хэт их бохирдсон агаар дөнгөж мэндэлсэн үрсийн эрүүл мэндийг хулгайлж, үхэх сэхэхэд тулгаад байгаа нь дуугүй өнгөрөх зүйл мөн гэж үү.

Манай улс утааг арилгах нэрээр жил бүр мөнгө төсөвлөж, гаднаас санхүүжилт авдаг хэдий ч хэдхэн хүний халаас руу ороод алга болчихдог. Тэгвэл мөнгө халаасласан эрхмүүд, тэдний үр хүүхэд бидэнтэй хорвоод мэндэлж буй бяцхан үрстэй ижил Улаанбаатарын утаагаар амьсгалж л таарна. Идэж уухаа хазаарлаж, эх орныхоо төлөө ажил хийдэггүй юм гэхэд, ирээдүй болсон үр хүүхдүүдээ ядаж цэвэр агаар, цэнгэг устай улсаа хүлээлгэн өгөх ёстойг бодох цаг болсон санагдана. Дахиад жаахан л хугацаа алдвал ямар ч муу үр дагаварт хүрч болзошгүй нөхцөл биднийг хүлээж байна. Тэгээд ч ирээдүй рүүгээ гар буугаар буудвал, ирээдүй тань руу их буугаар буудна гэдэг байх аа.

Г.Долгорсүрэн

Хорооллын журмаар барьсан анхны байгууламж

2009 оны 11-р сарын 27 Нийтэлсэн БАТ
Нийслэлийн төв хэсгийг бид элдэв нэмэлт тодотголгүйгээр дөч, тавин мянгат гэхэд л ойлгодог. Их хотын гал голомт, соёл, урлаг, үйлчилгээний том төв болсон энэ хэсэг Улаанбаатарыг орчин үеийн том хот болох хамгийн анхны шанг татсан газар.

Анхны орон сууцны хороолол бүрэн утгаараа энд бий болж, нийслэлийн гэх унаган хүн ам чухам эндээс үүссэн гэхэд хилс болохгүй юм. Энэ хорооллыг Монгол-Зөвлөлт хоёр улсын Засгийн газрын төлөөлөгчдийн хэлэлцээрээр ЗХУ-ын санхүү, материал-техникийн тусламжаар Улаанбаатар хотод 40 мянган ам метр ашигтай талбай бүхий орон сууцны барилгыг соёл үйлчилгээний газруудын хамт барьж байгуулахаар тохиролцсоноор барьж босгосон юм. Уг хэлэлцээрийн дагуу Москва хотын ГИПРОГОР институтээс нэгдүгээр 40 мянгатын орон сууцны хорооллын ерөнхий төлөвлөгөөг зохиожээ.

Тэр төлөвлөгөөгөөр 1958-1961 онд 1093 айл амьдрах орон сууцны гурван давхар орчин үеийн тохилог олон арван байшингаас гадна сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, ясли, дэлгүүр, гуанз зэрэг соёл үйлчилгээний хэд хэдэн барилгыг барьж ашиглалтад оруулсан. Тэдгээрийн дотроос 30 айлын сууцны байшин /22 дугаар байр/-г 1958 оны наймдугаар сарын 29-нд анх ашиглалтад оруулжээ. Нэгдүгээр 40 мянгатын орон сууц бол нийслэл хотын хорооллын журмаар барьсан анхны барилга байгууламж юм.

Дөч, тавин мянгат хэмээн энэ хорооллыг чухамдаа эзлэн оршиж буй талбайн хэмжээнээс нь хамааран нэрлэсэн юм билээ. 40 мянган ам метр ашигтай талбай бүхий орон сууцны гурав дөрвөн давхар барилгууд, БНХАУ-ын тусламжаар 50 мянган ам метр ашигтай талбай бүхий хорооллыг босгосон. Сүхбаатарын талбайгаас баруун тийш хуучин Их Хүрээний баруун хорооны өмнөд хэсэг, мөн Баруун дамнуурчны өмнөд хэсэг, Түшээт ханы болон Ханд чин вангийн хашаа, Усны гудамж, бараан зах, хуучин худалдааны гудамжуудыг буулгаж нэгдүгээр 40 мянгат хэмээх газар доороо зоорьтой, гол төлөв дөрвөн давхар, төмөр бетон суурьтай 64 см зузаан тоосгон ханатай адрын хөндий бүхий нимгэн төмөр хуудсаар бүрсэн дээвэртэй орон сууцны хорооллыг ЗХУ-ын зураг төслөөр барьжээ.

Цаашид үргэлжлүүлэн хоёрдугаар 40 мянгат хэмээх орон сууцны хорооллыг мөн газар доороо зоорьтой төмөр бетон суурьтай 64 см зузаан тоосгон ханатай, давхар хоорондын хучилтыг төмөр бетон хавтангаар хучсан дээвэртэй, гол төлөв дөрвөн давхар сууцны барилгуудыг ЗХУ-ын төслөөр хятад ажилчид барьжээ. Үүний зэрэгцээ 50 мянгат хэмээн нэрлэгдсэн сууцны барилгуудыг Улсын барилгын зургийн газартай хамтран хийсэн зураг төслөөр хятад барилгачид Энхтайваны гудамжны хоёр талаар барьжээ.

Эдгээр хороололд сууцны барилгуудыг хашаа мэт хороолсон байршилтай, тэдний дунд хүүхдийн цэцэрлэг, ясли, 23,24 дүгээр сургуулийн хичээлийн хичээлийн байр, мөн мэргэжилтний 20 дугаар дэлгүүр /одоогийн Голомт банкны картын төв/ баригджээ. Нэг, хоёрдугаар 40 мянгатын орон сууцны хорооллыг барих үед хуучин худалдааны гудамжийг өргөтгөж, гудамжны хойт талд үйлчилгээний нэгдсэн төвийн барилгыг архитектор Б.Дамбийнямын зураг төслөөр босгосон нь Урт цагаан хэмээн олны дунд нэрлэгдэх болжээ.

Г.Очбаяр
Ерөнхийлөгч, УИХ, ЗГ-ын үйл ажиллагаанд иргэд сэтгэл хангалуун биш байна.
Ард иргэд улс төрийн намуудыг чухалчлахгүй байна.
Улс орон даяар томуугийн А хүрээний Эйч 1 Эн 1 вирусын халдвар тархаж, банк санхүүгийн байдал ороо бусгаа , эдийн засгийн байдал хүндхэн үе тохиогоод байна. Энэ үед Альтернатив судалгааны төвөөс нэгэн судалгааг хийжээ. Судалгаагаар ард иргэдийн 60-аас дээш хувь нь ядуу, төрийн байгуулагуудын үйл ажиллагаа дунд, муу гэсэн үнэлгээг олонхи нь өгчээ.
Сони: Энэ судалгааг Улаанбаатар хотын хэмжээнд нийт 600 хүний дунд явуулжээ.  Өнөөгийн төр засгийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа, улс төрийн намуудын рейтинг, ард иргэдийн амьдралын түвшинг эндээс харж болохоор байна. Таны амьдралын түвшин гэсэн асуултанд санал асуулгад оролцогчдын 56,6 хувь нь дунд, 14 хувь нь ядуувтар, 2 хувь нь нэн ядуу гэсэн бол 3 хувь нь бүрэн хангалуун, 9,1 хувь нь чинээлэгдүү гэсэн хариултыг өгчээ. Эндээс харахад Монгол улсын нийт хүн амын дөнгөж 10 гаруй хувь нь чинээлэг хангалуун амьдарч байна. Харин тэдний дийлэнхи  нь төрөөс төрсөн тэрбумтнууд тэдний, хань хамсаатнууд гэдэг нь нууц биш юм. Нийт хүн амынх нь дөнгөж 10 гаруй хувь нь хангалуун амьдарч байхад үлдсэн 70 гаруй хувь нь харин ядуу амьдарч байна. Хэдийгээр энэ судалгаанд оролцогчдын 56,6 хувь нь амьдралын түвшин дунд гэж хариулсан нь Монголчуудын амны билгээс ашдын билэг гэж боддогтой холбоотой. Нэг үгээр гайгүйдээ дунд гэдэг нь хоногийнхоо хоолыг арай ядан залгуулж урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөөд л явж байна даа гэсэн үг.Ард иргэдийн амьдрал ийм байгаа нь мэдээж хэрэг төр засгийн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой. Төрийн байгуулагын үйл ажиллагааг санал асуулгад оролцогчид юу гэж дүгнэснийг одоо хүргэе. Хамгийн түрүүнд ерөнхийлөгчийн үйл ажиллагааг санал асуулгад оролцогчдын 9,7 хувь нь онц, 26,2 хувь нь сайн, 45,9 хувь нь дунд, 18,2 хувь нь муу гэсэн үнэлгээ өгчээ.  Харин УИХ-ын үйл ажиллагагаг 7,9 хувь онц, 13,2 хувь сайн, 47,9 хувь нь дунд, 31 хувь нь муу гэж үнэлжээ. Засгийн газрын хувьд мөн л ард иргдээс тийм ч сайн үнэлгээ авсангүй 5 хувь нь онц, 20 хувь нь сайн гэсэн бол дийлэнхий буюу 47 хувь нь дунд 28,1 хувь нь муу ажиллаж байна гэж үзжээ. Харин нийслэл хотын удирдлагуудыг 42,6 хувь нь дунд, 33,2 хувь нь муу ажиллаж байна гэж дүгнэсэн бол 14,4 хувь нь сайн, 7,9 хувь нь онц гэж үнэлжээ. ИТХ-ыг 45,9 хувь нь муу ажиллаж байна гэсэн бол 32,8 хувь нь дунд, 11,7 хувь нь сайн, 6,1 хувь нь онц гэж дүгнэсэн байна. Ийнхүү 600 хүний дунд хийсэн санал асуулгаар дийлэнхи нь УИХ, ЗГ, Ерөнхийлөгч болон хотын удирдлага ИТХ-ын үйл ажиллагааг хангалтгүй гэж дүгнэжээ.
Төрийн байгуулагуудад ард иргэд ингэж хандаж байгаа бол улс төрийн намуудад хандах хандлага ч өөрчлөгджээ. Ард иргэдийн дунд МАХН облон АН гэж хуваагдах байдал ажиглагддаг байсан бол энэ судалгаагаар харин МАХН АН гэж 2 намыг тахин шүтэхээс илүүтэйгээр улс төр дэх гуравдагч шинэ хүчний орон зай нийгэмд үүссэнийг харуулж байна. Судалгаанд оролцогчдын    дөнгөж 27,1 хувь нь МАХН-ыг дэмждэг гэсэн бол 26,1 хувь нь АН-ыг дэмждэг гэжээ. Харин УИХ д ганц суудалтай ИЗНыг 3 хувь нь дэмждэг бол Ногоон намыг  1 хувь нь дэмждэг гэдгээ илэрхийлжээ. Үүний цаана Бүхэл бүтэн 37 хувь нь алийг нь ч дэмждэггүй гэж хариулсан нь ард иргэдийн улс төрийн намуудад итгэх итгэл буурч, өөр хүчтэй сөрөг хүчний орон зай МОнголын нийгэмд нэгэнт үүссэнийг харуулж байна. Судалгаанд оролцогчид Монголын улс төрийн намуудын  давуу болон сул талыг ч мөн нэрлэжээ. МАХН-ын хувьд  давуу талыг нь Олон жил төр барьсан туршлагатай, боловсон хүчин сайтай, гишүүн ихтэй, түүнчлэн үйл ажиллагаа сайтай бодлогодоо тууштай, шинэчлэгдэж байгаа гэж үзсэн бол сул талыг нь консерватив хэт төвлөрсөн, хаалттай, цөөнхий эрхийг чухалчилдаг нам гэжээ.  Мөн МАХН-ын сул талуудын нэг нь худалдч , улсын хөрөнгөөр баяждаг, чадалтай залуу боловсон хүчин муутай олигархи нам гэж үзжээ. АН-ын хувьд давуу талыг нь Ардчилсан шинэ шударга үзэл санаатай, халаа сэлгээ сайн явагддаг, Залуу боловсон хүчин сайтай, эрүүл өрсөлдөөнтэй, хувьсгал хийсэн чөлөөтэй олон сайн лидэртэй нам гэж үзсэн бол сул талууд нь ч мөн л цөөнгүй байна. Нэгд  нэгдэл нягтрал сул, тархай бутархай, дотооддоо зөрчилтэй, фракцын сонирхол ихтэй, амбицтай, ашиг сонирхлын зөрчилтэй гэж үзсэн бол хоёрт амлалтаа биелүүлдэггүй худалч хоосон амлагч гэжээ, гуравдугаарт АН ыг халаа солио ихтэй партизаны нам гэж үзсэн байна. Эндээс харахад МАХН болон АН-ын рейтингийг сонгуулийн худал амлалт нь унагасан бололтой. Харин ИЗН-ын хувьд шинэлэг нэр цэвэр, сайн лидертэй шударга нам гэж үздэг ч үйл ажиллагаа нь мэдэгдэхгүй нэг хүний нам, боловсон хүчний нөөц муутай зэрэг дутагдалтайг хэлжээ. Харин бусад намуудын тухайд санал асуулгад оролцогчид тодорхой зүйл бичээгүй нь эдгээр намуудын талаарх мэдээлэл муу байгааг харуулж байна.  Альтернатив судалгааны төвийн энэ судалгаанаас ард иргэдийн амьдрал хүнд төрийн байгууллагын үйл ажиллагаа муу, ард иргэдэд улс төржилт, худал хоосон амлалт биш тэдний амьдралыг сайжруулах ул суурьтай шийдвэр, үр өгөөжтэй бодлого үгүйлэгдэж байгааг харуулж байна.
Эрчим хүчний зохицуулах газар компаниудын саналыг судалж үзээд цахилгаан, дулааны үнийг 20-24 хувиар нэмэгдүүлэх шаардлага байгаа гэсэн дүгнэлт гаргажээ. Энэ талаар тус газрын Үнэ, тарифын албаны дарга М.Ганчимэгээс тодруулсан юм.

-Цахилгаан дулааны үнийг нэмэгдүүлэх хэр бодитой судалгаа вэ?
-Үүнийг Сангийн яам давхар нягталж судалсан.

-Суурь үнийг дагаж бүх юмны үнэ өсдөг. Энэ өсөлтийн нөлөөллийг судалж үзэв үү. Иргэдийн амьдралд хэр дарамт учруулах бол?
-Одоохондоо эцсийн шийдвэр гараагүй байгаа. Эрчим хүчний үнэ суурь болдог учраас тодорхой хэмжээнд нөлөөлнө. Гэхдээ их хэмжээний нөлөөлөл үзүүлэхгүй. Тухайлбал, өргөн хэрэглээний бараа, талх, гурилын үнэ 2-5, төсөвт байгууллагуудын зардал 1.2-4.5 хувиар нэмэгдэх тооцоо бий. Дунджаар бусад салбарт нөлөөлөх нөлөөлөл 1 -5 хувь юм. Нэмэхдээ өмнө нь байсан хөнгөлөлтийг хэвээр нь үлдээнэ. Өөрөөр хэлбэл, ялгаатай тогтоосон үнэ нэмэгдсэн ч урьдын адил 50 хувь хөнгөлнө гэсэн үг.

-Эрчим хүчний салбарын нийт өр хэдэн төгрөг болсон бэ?
-Эхний есөн сарын байдлаар эрчим хүчний салбар 64.4 тэр-бум төгрөгийн алдагдалд ороод байгаа. 2001 онд эрчим хүчний салбарт бүтцийн өөрчлөлт болоход 8.1 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай байсан. Энэ байдал 2007 он хүртэл сайжирч байснаа өнгөрсөн оноос алдагдал нэмэгдэх болсон. Үүнд хямрал, валютын ханшны өөрчлөлт зэрэг олон зүйл нөлөөлсөн.

-Үнийг 20-24 хувиар нэмэхэд өрөө барагдуулж хүнд байдлаас гарч чадах уу?
-Үгүй. Одоогоор эх үүсвэргүй өр 36 тэрбум гаруй төгрөгт хүрсэн. Авлагаа бүрэн авсан ч өрөө төлөх чадваргүй гэсэн үг.

-Эцсийн шийдвэрийг Засгийн газрын хуралдаанаар шийдэх үү?
-Засгийн газарт танилцуулсны дараа Зохицуулагчдын зөвлөлөөр хэлэлцүүлж шийдвэр гаргана.

-Зохицуулах зөвлөл ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-Ондоо багтааж цахилгаан, дулааны үнийг нэмэх бодолтой байгаа. Үүний зэрэгцээ бууруулах боломж байгаа эсэхийг бас судална.

Б.Мягмансанж

Агаарын бохирдолттой тэмцэх алба байгуулъя

2009 оны 11-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ
Нийслэлийн төсвөөс энэ онд агаарын бохирдлыг бууруулахад 3.2 тэрбум төгрөг баталсан. Тус хөрөнгөөр долоон төсөл хэрэгжүүлэхээр эхлүүлээд байна. Тухайлбал, Булган аймгийн Хялганат тосгонд "Хос гарьд" консерциум жилд 12 мянган тонн үртсэн шахмал түлш үйлдвэрлэх хүчин чадалтай иж бүрэн цогцолбор үйлдвэр байгуулахаар шалгарчээ. Үйлдвэрийн төсөвт өртөг нэг тэрбум 500 гаруй сая төгрөг.

Төвийн дүүргийн нам даралтын халаалтын зуухны шинэчлэлд 890 сая төгрөг баталж дөрвөн компаниар гүйцэтгүүлж байна. Мөн үртсэн түлшний үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүний хэмжээг нэмэгдүүлэхэд 80 сая төгрөг төсөвлөсөн. Үүнээс гадна такси, хөдөлгөөнт эргүүлийн машинд давхар шингэрүүлсэн нефтийн хийн тоног төхөөрөмж суурилуулах, төрийн өмчит сургууль цэцэрлэгүүдийн нам даралтын халаалтын зуухны урсгал засвар хийх, газрын гүний дулааныг дулаан хангамжид нэмэгдүүлэх зэрэгт хөрөнгө төсөвлөсөн. Өнгөрсөн жилүүдэд хэрэгжүүлсэн төслүүдээс үр дүнгээ өгсөн нь ховор.

Нийслэлийн агаарын чанарын алба агаарын бохирдлыг хэрхэн бууруулах учраа олохгүй байна. Өнгөрсөн жил гэрийн дулаалга өгөх, шахмал, үртсэн түлш үйлдвэрлэх зэрэгт батлагдсан хөрөнгөө "үрсэн". Агаарын бохирдлыг бууруулахад 2006-2009 онд 8.7 тэрбум төгрөг төсөвлөснөөс энэ сарын байд-лаар 6.200 гаруй тэрбум төгрөг зарцуулаад байна. Гэсэн ч энэ хугацаанд агаарын бохирдол буурах нь бүү хэл харин ч улам нэмэгджээ.

Энэ нь гэр хорооллын өрхийн тоо жил бүр 10-30 гаруй мянган өрхөөр нэмэгдэж байгаатай холбоотой. Тус албаны дэд дарга Ч.Батсайхан жил бүр батлагдсан хөрөнгөндөө тааруулж 10-15 мянган өрхийг шахмал болон үртсэн түлшээр хангадаг атлаа байнга л чичлүүлж байгаа талаар хэвлэлийн бага хурал хийхдээ ярьсан. Тэрбээр ийм юм байж болохгүйг сануулаад Засгийн газраас их хөрөнгө гаргаж, далайцтай ажил хийх болсныг хэлсэн юм.

Нөгөөтэйгүүр, бага хөрөнгө баталдагтай холбоотой. Гэсэн ч тус алба батлагдсан жаахан хөрөнгөө "том толгойтой" компаниудаар үрэн таран хийлгэсэн нь харамсалтай. Тухайлбал, өнгөрсөн жилүүдэд "Ар сухай" компани Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангаас 83 сая төгрөгийн тоног төхөөрөмжийн дэмжлэг авч гэрээнд хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй. Тухайлбал, 19.5 мянган тонн шахмал түлш нийлүүлэхээс ердөө 815 тонныг нийлүүлсэн байна. Тус компанийг шүүхэд өгсөн ч өдийг хүртэл хөрөнгөө буцаан аваагүй байгаа. Мөн 2007 онд гэрээ хийсэн үйлдвэрүүд чанаргүй түлш үйлдвэрлэж дээрх түлшний нэр хүндийг хугалсан юм. Энэ мэтээр улсын хөрөнгийг үр ашиггүй зүйлд зарцуулж байхад анхаарлаа сулруулсан тохиолдол Нийслэлийн агаарын чанарын албанд цөөнгүй.

Тус алба өнгөрсөн жилүүдэд Байгаль хамгаалах газрын харьяанд үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Харин энэ оноос агентлаг болж биеэ даах болсон. Ирэх онд Засгийн газраас хөрөнгө шийдэж өгвөл баяжуулсан буюу угаасан нүүрсийг хэрэглээнд нэвтрүүлэхээр төлөвлөжээ.

Мөн 2011 онд түлшний 2-3 үйлдвэр ашиглалтад орох тул агаарын бохирдол мэдэгдэхүйц хэмжээгээр буурах аж. Харин үүнтэй зэрэгцэн гэр хорооллыг барилгажуулах, ногоон байгууламжийг байгуулах шаардлагатай гэнэ. Дээр үйлдвэрүүдийг ашиглалтад орохын хүлээвэл хоёр өвлийг давах хэрэгтэй болж байна. Байнга угаараар амьсгалж байдаг нийслэлийн иргэд хурдан хөгширнө гэдгийг Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн Орчин, эрүүл мэнд, судалгааны төвийн захирал Н.Сайжаа нарын эрдэмтэд баталж сэрэмжлүүлсээр ирсэн. Агаарын бохирдол хүний генд нөлөөлж удамшлын гажигтай хүүхэд төрөх магадлал өндөр байгаагч сануулсан. Мөн бохирдол ихтэй орчинд амьдарч ажиллаж байгаа эрчүүдийн нөхөн үржихүйн чадвар буурсан судалгаа бий аж.

Эрдэмтэд агаарын бохирдол аль хэдийнэ үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлж эхэлснийг мэдээлээд олон жил өнгөрлөө. Энэ талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хангалттай бичиж, одоо хэн хэн нь тоохоо больжээ. Агаар хамгаалах тухай хуульд Агаарын чанарын албаны хийх ёстой ажлын үүргийг заасан байдаг. Тухайлбал, нийслэлийн агаарын чанарт дүгнэлт гаргах, агаарын бохирдлын чиглэлээр хэрэгжиж байгаа төслүүдэд хяналт тавих үүрэгтэй.

Тиймээс агаарын бохирдолттой тэмцэх алба биш гэдгийг ч тус албаны дэд дарга нь хэлдэг. Тэгэхээр Агаарын бохирдолттой тэмцэх алба байгуулж нийгмийн эрүүл мэндийг хамгаалах хэрэгтэй болж байна. Үүнээс гадна бохирдлыг бууруулж дөнгөхгүй байгаа бол нэмэгдүүлэхгүйн тулд шилжилт хөдөлгөөнийг хязгаарлаж орон нутгийг дэмжсэн бодлого үгүйлэгдэж байна.

180 өрх эрчим хүчтэй боллоо

2009 оны 11-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ
Сонгинохайрхан дүүргийн I хорооны 180 өрх цахилгаантай боллоо.

Тухайлбал, Толгойтын 110-127, 67 дугаар гудамжны оршин суугчид эрчим хүчтэй холбогдсон аж. Тус гудамжинд аюултай бүс буюу үерийн даланд суурьшсан өрхүүд нүүж ирсэн байжээ.

Эрчим хүч дамжуулах агаарын шугам суурилуулахад 164 сая 629 мянган төгрөг зарцуулсан байна. Дээрх ажлын нээлт өчигдөр болсон юм. Дээрх хөрөнгө үерийн бүсэд амьдрах иргэдийг шинэ суурьшлын газар нүүлгэж, дэд бүтцийг бий болгохоор Засгийн газраас баталсан найман тэрбум төгрөгнөөс санхүүжүүлсэн байна.

Нээлтэд нийслэлийн удирдлагууд, дүүргийн Засаг дарга болон холбогдох бусад хүмүүс оролцов.

Б.Мягмансанж

Мөрөөдөл биелэх цаг буюу байртай болно гэж...

2009 оны 11-р сарын 20 Нийтэлсэн БАТ
Монгол Улс 2.5 сая хүн амтай. Энэ статистик тоог мэдэхгүй хүн хэн байх вэ. Харин 2.5 сая хүний хэд нь төрд ажилтай вэ гэдэгт шууд хариулах хүн цөөн байх. Энэ асуултад хариулт авахаар хоёр жилийн өмнө явуулсан Монгол Улсын төрийн албан хаагчийн тоо бүртгэлийг сөхөж харлаа. Энэхүү тооллогоор төр өөрийн харьяа байгууллага, албан хаагч, хашиж буй албан тушаал, боловсролын түвшин, зэрэг дэв гээд тоолбол зохих юм болгоноо тоолжээ. Миний сонирхсон асуултын хариу нь, улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй 3852 төрийн байгууллагад 122016 төрийн албан хаагч ажилладаг гэж гарсан байна. Энэ тоог мэдээж санамсаргүй сонирхоогүй. Төр хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр 4000 албан хаагчиддаа орон сууцжуулах тухай асуудал ид яригдаж байгаа энэ үед арай бодит гэсэн тоог олж үзэхээр энэ бүртгэлийг эргэж харсан нь энэ.

Олон тоо баримт дундаас орон сууцны нөхцөл гэсэн үзүүлэлт анхаарал татлаа. 100 гаруй мянган албан хаагчдаас ердөө 27491 хүн буюу 23.7 хувь нь орон сууцанд амьдардаг аж. Нийтийн зориулалттай байгууллагын орон сууцанд  5227 буюу 4.5 хувь, хашаа байшинд 38078 буюу 32.8 хувь, гэрт 34282 буюу 29.5 хувь нь амьдардаг гэсэн бол огт орон сууцгүй гэх ангилалд 11046 хүн буюу 9.5 хувь нь багтжээ. Өөрийн гэсэн орон сууцгүй гэдэг нь байр түрээсэлдэг, аав ээжийндээ болон ах дүү, хамаатан садныдаа амьдардаг хүмүүс. Ингэж бодохоор төрийн албан хаагч гэдэг бүгдээрээ тендер будлиантуулж, шанд нь сая саяар мөнгө төгрөг халааслаж, амархан аргаар баяжиж хөлжихийн “үлгэр дууриал”-ыг нийгэмд төлөвшүүлж явдаг улс биш бололтой.

Өнөөдөр монгол хүний хүсэл бол сансарт нисэх, гайхамшигтай нээлт хийх, шинэ рекорд тогтоож дэлхийг алмайруулах  биш зөвхөн төвлөрсөн халаалт бүхий орон сууцанд амьдрах. Орон гэргүй нь хашаа байшинтай, хашаа байшинтай нь орон сууцтай, орон сууцтай нь хүний бүхий л хэрэгцээг хангасан хаустай болоход бүхий л хөлс хүч, хөдөлмөр зүтгэл, санаа бодол нь чиглээд байгаа гэхэд нэг их буруудахгүй. Ийм л мөрөөдөлтэй ард түмний дунд санаанд оромгүй хямд үнэтэй байрны тухай яриа дэгдээд багагүй хугацаа өнгөрөв. Тэр дундаа төрд ажилладаг гэх гуншинтай хүн бүрийн анхаарал үүнд чиглээд удлаа. Гэтэл саяхан төр 4000 албан хаагч, иргэнээ хямд үнэтэй орон сууцаар хангахаар болж, 321 тоот тогтоолоо гаргав. Насаараа төрд ажилласан ахмадуудаас авахуулаад саяхан ажилд орсон залуус хүртэл энэ шийдвэрт жигтэйхэн баярласан. Гэхдээ баярлахад эртдэх аж.

Нэг м.кв нь 650.000 төгрөгөөр үнэлэгдэх байр гэж байхгүй, төр шоудсон гэж барилгынхан нэг хэсэг зүтгэв дээ. Харин үүний хариуд, барилгынхан сүүлийн хэдэн жил хүмүүсийг шулж сураад түүн шигээ байх гэлээ гэсэн шүүмжлэлд өртсөн. Юутай ч хадны засвар хавчуулагдсан халиуны зулзага гэгчээр тоонот гэрээ тохилог орон сууцаар солих гэсэн өнөө хэдэн хүн л радио телевиз, сонин хэвлэлээр хийх албаны хүмүүсийн мэдэгдлээс атга чимх мэдээлэл авсаар. Энэ олон мэдээ мэдээллийг нэгтгээд байхаар байртай болох гэсэн олон хүний хүсэл мөрөөдөл мөхөж байх шиг. Олон хүн анх ойлгохдоо байрны нийт м.кв-ын үнэ 650.000 төгрөгөөр тогтох нь.

Банкнаас 10-15 жилийн хугацаатай зээл аваад болох нь гэж ойлгосон. Сүүлдээ энэ ойлголт хазайж, 1м.кв-аа барилгынхан 650.000 төгрөгөөр үнэлнэ. Зөрүү үнийг худалдан авагч бэлнээр өгөх бололтой юм яригдаад явчихав. Олон хүний хувьд байдал бишдэж, байртай болох нь лөөлөө болоод байна. Та бод доо. Гэр бүлийн хоёр дүүргийн эмнэлэгт эмчээр ажилладаг. Бага насны хоёр хүүхэдтэй. Ажил төрөл, сургууль цэцэрлэг, үзвэр үйлчилгээ аль алинд нь ойр юм гээд төвд байрлалтай байранд нэг өрөө захиалъя гэе. 34 м.кв талбай бүхий нэг өрөө байрны нийт өртөг дунджаар 35.700.000 төгрөг /м.кв-ыг нь 1050 ам.доллар/. Улсын хямдруулсан үнэ /650.000 төгрөг/-ээр нийт талбайгаа тооцоход 22.100.00 төгрөг болж байгаа бөгөөд энэ хоёрын зөрүү 13.600.000 төгрөгийг залуу гэр бүл хадгаламжаасаа гаргана. Манайхны яриад буй хувилбар одоогоор энэ.

Гэтэл сард дунджаар 600.000 төгрөгийн орлоготой энэ гэр бүлд шууд тоолоод өгөх 13 сая төгрөг гэж байх болов уу.

Хүний алдаж болохгүй гурван зүйлийн нэг нь боломж гэдэг. Төрөөс гаргасан энэ шийдвэр эхэндээ боломж гэж ойлгогдсон. Эцэстээ тохуурхал болж хувирах гээд байх шиг. Юутай ч дээрх тогтоолын хэрэгжилтийг зохицуулах журам өнөө маргаашгүй батлагдана. Харин тэр цагт байртай болно гэсэн миний, таны, монгол хүний чинхүү хүсэл мөрөөдөл биелэгдэх эсвэл үл биелэгдэх эсэх нь тодорхой болох нь ээ.

Б.Туул

Төвлөрөл…

2009 оны 11-р сарын 20 Нийтэлсэн БАТ
-Хүн л юм чинь малчид ч гэсэн эзгүйрч үлдсэн сум суурингаа тойроод байх биш төвлөрөөд бараадаж зах зээлээ тэлэхийг илүүд үзэж байна. Харин тэдний энэ эрмэлзлийг элдэв хоосон амлалт, хуурамч хөөрхийллөөр мохоох хэрэггүй-


Би хөдөө төрсөн. Одоо ч гэсэн миний эмээ,

    нагацууд хөдөө амьдардаг. Мал маллаж, баг толгойлж, аймгийн төвд бен­зин түгээж, нэхий бөөндөх гээд янз бүрийн л ажил эрхэлж амьд­ралаа залгуулдаг. Дээр нь би бараг жил бүрийн амралтаараа тэдэн дээрээ очдог. Тийм учраас надад яавч хөдөөгийнхнийг үзэн ядах шалтгаан байхгүй. Хөдөө­гийнхөн чинь хэн билээ дээ. Хотоос айлчин гийчин очвол хөл хөөр болон угтаж, аль байдгаараа дайлж цайлан, хонь адуугаа зүслээд үддэг цайлган цагаан сэтгэлтэй ард түмэн. Эрэлд мордоод улдсан нэгэн сум алга­саад айлд хонолоо гэхэд цай хоолоо нарийлалгүй зочилж, эцсэн морьдыг нь сэлгэхээ мэднэ. Хотынхон шиг хаяг андуурсан нэгнийг хаалганы цаанаас буцааж, бор дарсанд халамцсан нэгнээ гадаа гудам­жинд ганцааранг нь үлдээхгүй.

Гэхдээ би хөдөөгийн ард түмнийг биш, амьдралынх нь зарим нэг хэв маягийг уучилж чаддаггүй. Сумын төв нэртэй жижигхэн сууринд ажилгүй голдуу залуус хүнсний дэлгүү­рийн үүдэнд тамхи баагиулж, эсвэл ойролцоох гудамжны нэг буланд бильярд цохисон шиг цагийг нөхцөөсөн 500 хүрэхгүй хүнтэй ийм сууринд сургууль, цэцэрлэгийн багш, эмч, сумын Засаг дарга, түүний нарийн бичиг, Засаг даргын тамгын газар гээд 33-35 төсвийн албан хаагч, түүний үр хүүхэд төрөөс тэжээгддэг гэж байгаа. Дээр нь хөгшид, хүүхдийн тэтгэвэр тэтгэмж, төсвийн дээрх хэдэн хүний цалинг тавьдаг нэг банк байх. Харин эндээс мөнгө авдаг хүмүүс бол ажил эрхэлдэг хэдээсээ хавьгүй олон шүү. Дээр нь 10 хүрэхгүй хүүхэдтэй сургууль, ганц хүн хэвтэх ортой эмнэлгийг өвөлжин халаах гэж 200 км-ийн цаанаас нүүрс татаж, уурын зуух ажиллуулж, галч цалинжуулан төсвөөс хэдэн саяар нь мөнгө татна. Нэг хүн эмчилж байгаа тэр зардлыг нь тооцоод үзвэл тэр нөхрийг нисдэг тэргээр хотод авчраад нэгдүгээр эмнэлэгт сар эмчлээд, ар гэр, асран халамжлагчийг нь таван одтой буудалд тарвал­зуулж байгаад буцаахаас их зарлага гардаг гэж байгаа. Саяхан даа, Төв аймгийн Угтаал суманд очиход хорин ангитай хоёр давхар сургуульд 12 хүүхэд хичээлд сууж, биеийн тамирын зааланд гурван хүүхэд “арзалзаж” байсан гэж байгаа. Иймэрхүү суурин газруудад хүн байтугай нохой тогтох нь ховор болсон болохоор ажил хийе гээд ч хаанаа юугаа хийж, хэнээсээ цалин пүнлүү нэхэж амьдралаа өөд татна гэх билээ.

Хамар хашаанаасаа эхнэр авч, хэдэн малаа мотоциклээр солиод л амьдралын зорилго гүйцээ. Анхны хүүхэд гарахад нэг сайн найрлаж аваад араасаа хоёр, гурав дахь нь гарахаар арга буюу төв суурин бараадахад хүрнэ. Хүн л юм чинь хүүхдийн­хээ ирээдүйг бодвол ядахдаа долоо хоногтоо нэг усанд орчих боломжтой, өвдөхөд нь эмийн жор бичээд өгөх газартайгаар нь үлдсэн малаа зарж аваад айм­гийн төв орсон нь дээр болно. Тэгээд л сумын төвийн сур­гуульд сурсан юм багатай, аймгийн төвд ороод ч ажиллах газар байхгүй улс дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу гэгч болж, ажилгүйдлийн тэтгэмж, хүүхдийн мөнгө энэ тэрхэнээр хагас дутуу хооллон, хотоос дарга нар очихоор “амьдрал хэцүү байна, ажлын байр гаргаж аль” энэ тэр гэж айлгана. Нөгөө дарга нар нь нэг их сайхан жийп машин унаж, дээлийнхээ хор­мойд ороолдсон улс жилдээ ганц очихоороо өөрийнхөө зурагтай плакатыг толгой цайтай тарааж, өөрөө ч бүрэн ойлгодоггүй макро, микро эдийн засгаар толгойг нь эргүүлж, С.Баяр даргын “төгөлдөршил”, Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгчийн “их өр тэглэсэн” гэх шиг юм ярин амыг нь ангайл­гаж аваад буцдаг байх гэж боддог юм. Арай нэг дотроо голтой зарим нь хуц ухнаа яаж тавих, хүүхдийнхээ мөнгөөр архи биш аарц авахыг /томуутай тэмцэх өөр аргыг одоохондоо тэд зөвлөж чадахгүй л байгаа шүү дээ/ л заах байлгүй. Одоо бүр ярих юмтай болсон. Оюутолгойн гэрээнээс тэдэн зуун сая “ногоон” орж ирнэ. Тэгэхээр та нарыг эмнэлэгтэй, сургуултай, соёлын төвтэй болгож, долоон хоногт нэг удаа ирж та нартайгаа хамт “танцлана” гэж “бүлтрэх” байлгүй.

Харамсалтай нь, тэр эзгүй суурин луу тэрбум тэрбум төгрөгөөр өндөр хүчдэл, утас кабель татаж, эмнэлэг, сургууль, цэцэрлэг, соёлын төв барьснаар орон нутаг хөгжихгүй. Хөгжил гэдэг хүнээ дагадаг болохоос биш байшин дагадаггүй. Хүн байгаа газар хэрэгцээ байж, хэрэгцээгээ дагаад эрэлт нийлүүлэлт бий болж, нэг нь үйлдвэрлэж, нөгөө нь хэрэглэж, нэг хэсэг нь төлдөг. Яг энэ жамаараа хүн амын нүүдэл захаасаа хумигдан төв рүүгээ төвлөрч байгаа. Хүн л юм чинь малчид ч гэсэн эзгүйрч үлдсэн сум суурингаа тойроод байх биш төвлөрөөд бараадаж зах зээлээ тэлэхийг илүүд үзэж байна. Залуучууд өнгөрсөн зууны 21 он биш, XXI зуунд, хотын залуус шиг барууны брэнд ярьж, тансаг ресторанд хооллон, таа­ваа­раа хөгжим сонсож, хамгийн гол нь хүний сурсныг сурч, хийдгийг хийж, иргэншсэн ний­гэмд амьдарсан шиг амьдрахыг хүсч байгаа. Харин тэдний энэ эрмэлзлийг элдэв хоосон ам­лалт, хуурамч хөөрхийллөөр мохоох хэрэггүй. Тэдэнд үнэ төлбөргүй өгсөн гэрэл цахилгаан, үзэмж дутуу соёлын ордон, боловсролгүй багш, мэргэжилгүй эмч, тэмцэлгүй амьдрал хэрэг­гүй. /Үгүй, наад зах нь хүүхний сайхныг хүн л дуулдгаас мод дуулдаггүй. Хамгийн сайхан хүүхэн төрөөд, хамгийн сайхан усаар ундлаад хамгийн сайхнаар өөд болсныг хэн ч хараагүй бол юутай эмгэнэлтэй/

Тийм учраас хэрэв эрхэм түшээд, УИХ-ын гишүүд үнэхээр унасан газар угаасан ус, хөдөө нутгаа хөгжүүлэх хүсэх нь орги­лоод, эх орныхоо төлөө энэ биеэ зориулмаар болоод байвал өөрс­дөө илгээлт аваад явах хэрэгтэй. Үгүй бол Монгол Улсын сая 500 мянган хавтгай дөрвөлжин км газар нутагт тохируулан хуваа­сан энэ засаг захиргааны энэ нэгжүүдээ Монгол Улсын хоёр сая 700 мянган иргэний эрх ашигт нийцүүлэн эргэж харах шаард­лага тулгараад байна. УИХ-ын 76 гишүүнийг би Монгол Улсын сая 500 мянган хавтгай дөрвөлжин км газар нутагт хүрэлцэхийн тулд биш, Монголын 2,7 сая иргэнд үйлчлэхээр илгээгдсэн гэж бод­дог. Хэрэв тийм бол засаг захир­гааны нэгжүүд ч гэсэн мөн тийм байх ёстой. Энэ бол төвлөрөл.


Б.СЭМҮҮН

-Татвар төлөгчдийн мөнгө салхинд хийсэх нь - Баянзүрх дүүргийн II хорооны нэгдүгээр хэсгийг жишиг хороолол болгох төсөл хэрэгжээд таван жил өнгөрсөн ч Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар ажил хийхгүй байгааг өмнө нь мэдээлсэн. Төсөл хэрэгжсэнээр тухайн бүсийн иргэд цэвэр, бохир усны шугамыг шийдсэн, засмал зам, гэрэлтүүлэгтэй тохилог орчинд амьдрах байв. Харамсалтай нь байдал эсрэгээрээ байна. Төслийг Азийн хөгжлийн банкнаас санхүүжүүлсэн. Захиалагч нь хотын захиргаа. Харамсалтай нь Азийн хөгжлийн банкнаас санхүүжилтээ бүрэн хэмжээгээр хийсэн боловч төсөл хэрэгжсэнгүй. Төслийн хэрэгжилт яагаад зогссон, үүний хариуцлагыг хэн хүлээх талаар холбогдох газруудаас тодрууллаа. Хамгийн гол нь төсөл зээлийн шугамаар хэрэгжиж байгаа. Тиймээс төслийн хүрээнд хийгдсэн хөрөнгө оруулалтыг эргүүлэн төлөх юм. Жагсаалтад багтсан ажлыг шалгаж амжаагүй байна (Азийн хөгжлийн банкны суурин төлөөлөгчийн газрын ажилтан Л.Итгэл) -Баянзүрх дүүргийн II хороог жишиг гэр хороолол болгохоор 2004 онд "Дарь эх" төслийг эхлүүлжээ. Гэтэл өнөөг хүртэл үр дүн нь харагдахгүй байна. Энэ талаар тайл барлахгүй юу? -Азийн хөгжлийн банкнаас олон төрлийн зээлийн үйлчилгээнд хамруулдаг. Төсөл үүний нэг хэсэг байсан юм. Урьд нь орон нутагт жишиг гэр хороолол байгуулах ажил хийгдсэн. Амжилттай ч болсон. Харин Улаанбаатар хотын жишиг гэр хороолол төслийн хэрэгжилт хангалтгүй байна. -Төслийн захиалагч нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар. Иргэдийн захидлын дагуу танайх тус байгууллагад шаардлага хүргүүлэхэд хийх ажлынхаа жагсаалтыг явуулсан. Тухайн ажлын гүйцэтгэлийг шалгасан уу? -Бид хийсэн ажлынхаа хойноос шалгадаг. Гэхдээ шалгах давтамж маань тийм ч ойрхон биш л дээ. Одоогоор тухайн жагсаалтад байсан ажлыг хийсэн эсэхийг шалгаж амжаагүй байна. Удахгүй шалгана. Хариуцах эзэн байсангүй Төслийн захиалагч тал болох Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас зарим зүйлийг тодруулсан юм. Төслийн хэрэгжилт яагаад удааширсан, гардаж хариуцаж буй хүн хэн болохыг тодруулахад амар байсангүй. Дүүргийн оршин суугчид Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер Ч.Бат төслийг сайн мэднэ хэмээн хэлж байсан. Оршин суугчдын илгээсэн захидалд яагаад хариу өгөхгүй байгаа талаар Нийслэлийн захирагчийн ажлын албаны архив бичиг хэргийн ажилтан Я.Гантуяагаас тодруулсан юм. Тэрбээр хэн гэж хүн өргөдөл гаргасныг лавласан. Тэгээд "Бид эргээд тантай холбогдъё. Жишиг гэр хороолол төслийн талаар төслийн мэргэжилтэнтэйгээ ярилцаад эргэн мэдэгдье" гэлээ. Хэсэг хүлээсний эцэст дахин холбогдоход өргөдөл гаргасан Б.Шура гэж хүний утсыг надаас асуусан юм. Хэсэг хугацааны дараа Б.Шура бидэнтэй холбогдлоо. Түүнтэй Нийслэлийн Захирагчийн ажлын албанаас холбогджээ. Тэгээд оршин суугаа хаягийг нь лавлан асууж, захидлын хариуг эргэн мэдэгдэх болно хэмээн хэлжээ. Өргөдөл өгсөн иргэний хаягийг нь мэдэхгүй байгаа нь захидлыг хянан үзэж, холбогдох арга хэмжээ авч буй гэдэгт эргэлзэхэд хүргэв. Холбогдох эх сурвалжийн хэлж буйгаар жишиг гэр хороолол байгуулах "Дарь эх" төсөл зогссон гэнэ. Төслийг н.Алтантуяа гэх мэргэжилтэн хариуцаж байсан аж. Одоо чухам хэн хариуцаж байгаа нь тодорхойгүй байна. н.Алтантуяатай холбогдохыг хүссэн боловч Нийслэлийн захирагчийн ажлын албанд утасны дугаарыг нь мэдэх хүн байсангүй. Захидал хүргүүлсэн иргэний нэр, утасны дугаарыг нь сэтгүүлч надаас эргүүлж тодруулж байгаа нь дээрх газар иргэдийн хүсэлтийг хянан үздэггүй бололтой. Бас олон сая төгрөгийн санхүүжилттай төслийн хариуцах эзэн нь олдохгүй байгаа нь ямар ч хариуцлагагүй гэдгийг харуулж байна. Азийн хөгжлийн банк мөнгөө эргүүлэн нэхэх болно. Тэр мөнгө татвар төлөгчдийн халааснаас гарна гэдгийг мартаж болохгүй. О.Урантогос
"Улаанбаатар хотын усан хангамж, ариутгах татуургын хөгжлийн чиг хандлага" сэдэвт олон улсын бага хурал "Чингис" зочид буудалд боллоо. Бага хурлыг Ус сувгийн удирдах газар (УСУГ) 50 жилийн ойгоо тохиолдуулан гадны хөрөнгө оруулагчдыг татах зорилгоор зохион байгуулжээ.

Нийслэлийн хүн амд ундны усны дөрвөн эх үүсвэр, гүний 175 худаг, 348 км цэвэр усны дамжуулах шугам, долоон насосны станц, гэр хорооллын 494 ус түгээх байр, 60 усны машин хоногт 150 мянган шоо метр ус түгээж байна. Ус сувгийн удирдах газар 1959 онд байгуулагдахдаа гүний таван худаг, 15 км цэвэр усны шугам, найман км бохир усны шугам, насосны хоёр станц, усны 17 машин, ус түгээх 16 байртай ажиллаж эхэлжээ. Тухайн үед нийслэлийн хүн ам 150 мянга байсан юм.

Одоогийн байдлаар орон сууцны нэг иргэн хоногт дунджаар 230 литр, гэр хорооллын нэг хүн 6-8 литр ус хэрэглэж байна. Орон сууцны хэрэглэгчдийг тоолууржуулахад 25 мянган тоолуур хэрэгтэй аж. Дээрх тооны тоолуур авахад долоон тэрбум төгрөг шаардлагатай юм. Тус газар олзворлон түгээж байгаа усны хэмжээг багасган хэмнэхэд анхаарч ажиллаж байна.

УСУГ Япон улсын буцалтгүй тусламж, техник туслалцааны болон Улаанбаатар хотын усан хангамж, нийтийн аж ахуй, алслагдсан дүүргийн ус хангамжийг сайжруулах, төв цэвэрлэх байгууламжийн тоног төхөөрөмжийг сайжруулах зэрэг төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг.

Мянганы хөгжлийн зорилтод 2015 он гэхэд баталгаат ундны ус хэрэглэх боломжгүй иргэдийн тоог хоёр дахин бууруулах, Улаанбаатар хотын бүсийн хөгжлийн хөтөлбөрт 2006-2010 онд усан хангамжийн шугам сүлжээг өргөтгөх, гэр хорооллын ус хангамжийг сайжруулахаар төлөвлөсөн. НҮБ-ын хамгийн сүүлд гаргасан судалгаагаар Улаанбаатар хотын ундны усанд 2016 ои хүртэл доголдол гарахгүй гэсэн тооцоо гарчээ. Энэ нь нэг талаар сайхан ч нөгөө талаар долоо жилийн дараа ундны усны хомсдолд орох түгшүүртэй мэдээ юм. Ус тодорхой хугацааны дараа нөхөн сэргээгдэж байдаг.

Гэхдээ Улаанбаатар хотын хувьд энэ байдлаар усаа хайр гамгүй ашигласаар байвал одоогийн хэрэглэдэг хэмжээний усаа олборлож чадахгүйд хүрэх аюултай. Өөрөөр хэлбэл, усыг нөхөн сэргээгдэх хэмжээнээс нь ихээр хэрэглэснээр хомсдолд оруулна гэсэн үг. Тиймээс ундны усны нөөцтэй холбогдуулан цаашид барих орон сууцаа хаана, хэдийг барих талаар тооцоолох хэрэгтэй юм.

Үйлдвэрүүдийн бохир усыг цэвэршүүлэх ёстой "Харгиа" байгууламж ажиллахгүй байгаагаас Төв цэвэрлэх байгууламж руу үйлдвэрийн химийн бодис, хүнд металлын найрлагатай бохир ус очих болсон. Тиймээс төв цэвэрлэх байгууламж бүрэн хүчин чадлаараа ажилласан ч үйлдвэрүүдийн химийн бодистой бохир усыг цэвэршүүлж дийлэхгүй аж.

Гэсэн ч одоогоор хэсэгчлэн шинэчлэл хийж байгаа ч хоногт 160-180 мянган шоо метр бохир усыг л цэвэршүүлэх чадалтай байна. Төв цэвэрлэх байгууламж нь анх 1964 онд хуучин ЗХУ-ын тусламжаар байгуулагдаж байжээ. Түүнээс хойш 1979,1986 онд өргөтгөл хийсэн байна. Цэвэрлэх байгууламжийн хувьд 1980-аад оны сүүлч үеэс тоног төхөөрөмжийн эвдрэл, элэгдэл гарч эхэлсэн ч ОХУ-д үйлдвэрлэсэн учир сэлбэг хэрэгсэл нь олдохоо больсон байна.

Тиймээс НҮБ, Чех, Япон зэрэг орны тусламжаар хэсэгчлэн шинэчилж орчин үеийн төхөөрөмжөөр тоноглож байгаа юм байна.

Б.Мягмансанж

Жишиг гэр хороолол байгуулах төсөл замхарчээ

2009 оны 11-р сарын 19 Нийтэлсэн БАТ

Таван жилийн өмнө нийслэлд жишиг гэр хороолол байгуулах төсөл эхэлж олон хүнийг баярлуулсан. Гэвч энэ ажил одоог хүртэл иргэдэд үр дүнгээ өгсөнгүй. Баянзүрх дүүргийн II хорооны нэгдүгээр хэсгийг ийнхүү жишиг гэр хороолол болгохоор 2004 онд "Дарь-Эх" төсөл батлагджээ.

Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр дэд бүтцийг нь шийдэж, 300-400 айл өрхийг хамруулах байв. Цэвэр ус болон бохирын асуудлыг бүрэн шийдсэн, засмал зам гэрэлтүүлэг бүхий хорооллын нээлтэд тухайн үед дүүргийн Засаг дарга байсан Г.Мөнхбаяр очиж иргэдэд "Батламж бичиг" гардуулж байжээ.

Гэтэл түүнээс хойш таван жил өнгөрсөн ч бүх зүйл хэвэндээ байгаад иргэд бухимдаж байна.

Азийн хөгжлийн банкнаас санхүүжсэн мөнгөөр хороолол дундуур засмал зам тавьж, гэрэл суурилуул-сан ч одоо ажилладаггүй гэнэ. Бохир, цэвэр усны шугам нь огт ашиглагдаагүйгээр барахгүй одоо хогоор дүүрчээ. Хороолол дундуур орсон засмал замыг эс тооцвол төслийн хүрээнд хийгдсэн гэх зүйл ажиглагдсангүй. Хотын төвийн зам дагуу л байх гоёмсог гэрлийг байрлуулсан харагдана. Гэрэл нэг л удаа ассан гэнэ. Цэвэр усны цооног нь хогоор дүүрсэн тул иргэд цэвэрлэжээ.

Иргэд төслийг анх батлагдахад баярлаж газраа чөлөөлж өгсөн ч одоогоор асдаггүй гэрэл, хоосон нүх, засмал замтай л үлдсэн байна. Ийм жишиг гэр хороолол Дархан-Уул, Төв аймгуудад байгуулж бүх зүйлийг нь шийдвэрлэж чаджээ. Гэтэл Улаанбаатар хотод байгуулсан эхний жишиг хороолол нь ийнхүү нэр төдий болж үлдлээ. Оршин суугчид өнөөдрийг хүртэл хотын удирдлагууд ажлаа хийхийг хүлээж 700 гаруй метр газраас усаа зөөвөрлөсөн хэвээр байна.

Энэ хэсэгт гэрээрээ үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхэлдэг иргэд цөөнгүй амьдардаг аж. Тухайлбал, гутлын үйлдвэр, хиамны цех байлаа. Харин тэдний өмнө тулгараад байгаа нэн чухал асуудал бол цэвэр ус юм.

Тус дүүргийн иргэд дээрх асуудлыг шийдвэрлэж өгөхийг хүсэн Азийн хөгжлийн банкинд энэ оны гурав-дугаар сарын 5-ны өдөр өргөдөл гаргасан байна. Харин тус сарын 23-ны өдөр тус банкнаас хариу иржээ. И-гэхдээ Азийн хөгжлийн банк тус хорооны иргэдийн хүсэлтийн дагуу Улаанбаатар хотын удирдлагуудад энэ талаар уламжилжээ.

Хариуд нь хотын дарга нар хийх ажлынхаа жагсаалтыг явуулсан байна. Үүнд нь зам болон гэрэлтүүлгийн асуудлыг бүрэн шийдвэрлэнэ, бохирын болон цэвэр устай холбох ажлыг биелүүлнэ гэсэн он cap бүхий жагсаалт байжээ.

Хотын удирдлагууд ийн амлалт өгснөөс хойш хоёр жил болсон ч байдал огт өөрчлөгдсөнгүй. Иймээс тэд cap гаруйн өмнө Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер Ч.Батад албан бичиг хүргүүлсэн ч мөн л одоог хүртэл хариу аваагүй гэнэ.

Бохирын болон цэвэр усаа холбуулахаар Ус сувгийн удирдах газарт хандсан ч "Нийслэлийн захирагчийн ажлын алба, манай байгууллагын хооронд өр авлагын асуудал байгаа. Иймд одоохондоо шийдэж чадахгүй" гэсэн хариу өгчээ. Гэтэл уг жишиг гэр хорооллыг байгуулах захиалагч тал нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар аж.

Тус хорооны оршин суугч Б.Шурагаас цөөн зүйл тодрууллаа.

-Жишиг гэр хороолол байгуулах төсөл хэрэгжихгүй олон жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд ямар ч ажил хийгдээгүй юу?
-Ямар ч ажил хийгдээгүй. Засмал зам л тавигдсанаас өөр зүйл огт алга. Засмал зам тавьсны дараа ч стандартын зам биш гэсэн хэл ам гарч л байсан. Уг нь ийм төсөл хэрэгжих болсонд иргэд их баярлаж байсан. Засмал зам тавигдсан газар иргэдийн хашаа, байшин байсан. Харин бид төслийг дэмжиж газраа чөлөөлж өгсөн ч тэд замаас өөр зүйл хийсэнгүй.

-Энэ хавьд худаггүй юм шиг байна?

-Ойрхон худаг байхгүй. Нэлээд хол, 700-800 метрийн цаанаас л усаа зөөж байна. Манай энд ус зөөх, бохирын асуудал нэлээд хүнд байсан. Уг нь төсөл хэрэгжвэл төвийн шугамтай холбогдож бохир усаа шийдэж, цэвэр ус авч чадахаар байлаа. Үйлдвэрлэл эрхэлдэг айлууд ч нэлээд байна. Тэдэнд ус зөөнө гэдэг бүр хүндрэлтэй.

-Азийн хөгжлийн банк болон хотын удирдлагуудад оршин суугчид бичиг хүргүүлсэн юм байна. Нааштай хариу ирсэн үү?
-Азийн хөгжлийн банк бол олон улсын чанартай, хариуцлагатай байгууллага. Тиймээс тэднээс надад хариу маш товч тодорхой ирсэн. Хотын захиргаанаас хийх ажлынхаа жагсаалтыг тэдэнд өгсөн байна лээ. Тэгсэн хэрнээ одоо хүртэл юу ч хийгээгүй. Бид сарын өмнө хотын захиргаанд өргөдөл өгсөн. Мөн л ямар ч хариу алга. Олон улсын чанартай ийм том байгууллага мөнгийг нь гаргаад ажил хий гээд өгч байхад манайхан үнэхээр хариуцлагагүй ичмээр хандаж байна даа. Гэтэл манай энд нэг том барилга баригдаж байгаа.

Хотынхон бариулж байгаа гэж ярьцгааж байна лээ. Тэгэхээр тэр мөнгө нэг тийшээ л төвлөрч байгаа байх.

О.Урантогос

Улаанбаатар хотын Ус сувгийн удирдах газар /УСУГ/ 50 жилийн ойгоо тохиолдуулан “Ус хангамжийн өнөө ба ирээдүй” сэдэвт олон улсын бага хурлыг Чингис зочид буудалд зохион байгуулж байна. УСУГ нь 1959 онд анх байгуулагдахдаа гүний таван худагтай, 15 км цэвэр усны шугам, найман км бохир усны шугам, насосын станц хоёр, усны 17 машин, ус түгээх 16 байртайгаар үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан бол өдгөө 175 гүний худаг, 348 км цэвэр усны шугам, 154 км бохир усны шугам, насосны зургаан станц, усны 60 машин, ус түгээх 496 байртай болжээ. Түүнчлэн олзворлон түгээж буй усны хэмжээ багасгаж хэмнэхэд ихээхэн анхаарч ажиллаж байгаагийн дээр орон сууцны хэрэглэгчийн усыг хэмнэх, гэр хорооллын иргэдийн хоногт хэрэглэх усны хэмжээг нэмэгдүүлэх гэхчилэн хүнд ойртсон үйлчилгээг нэвтрүүлж иржээ. Өнөөдөр орон сууцны нэг иргэн хоногт дунджаар 230 литр, гэр хорооллын нэг иргэн 6-8 литр ус хэрэглэж байгаа гэсэн тооцоо гарчээ. Гэр хорооллынхны хэрэгцээг 10-15 литр хүргэхийн дээр орон сууцны хэрэглэгчдийг тоолууржуулахад 25 мянган усны тоолуур хэрэгтэй байгаа бөгөөд үүнд долоон тэрбум төгрөг шаардлагатай ажээ. УСУГ-ын хэмжээнд өдгөө Япон улсын буцалтгүй тусламж, техник туслалцааны болон Улаанбаатар хотын усан хангамжийг сайжруулах, нийтийн аж ахуйг сайжруулах, алслагдсан дүүргийн ус хангамжийг сайжруулах төв цэвэрлэх байгууламжийн тоног төхөөрөмжийг сайжруулах зэрэг олон төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгждэг ажээ. Д.Цээнэ

УБ-Гэр хороолол ба өнчин тархи

2009 оны 11-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ
Нэгэн найз маань дээхэн "Өө, п****, надад Макро юм сэтгэж амьдрах ямар ч бололцоо алга " гэж шүүрс алдаж билээ. "Яасан, юу болов" гэхэд "Хам нь өглөө гэрээсээ цэвэрхэн хувцастай, цэмцгэр алхаатай сайхан юм бодоод агаарт алхангаа ажилдаа очюу гээд гэрээс гарангуут амьдардаг гудам маань нуль шавар, шавхай, агаар нь бөөн утаа тортог, энд тэндгүй хог хөглөрсөн, тэгээд л өмссөн хувцас, тосолсон гутал, уушиг гурваа бохир болгочихгүйн тулд энд тэнд бултахыг нь бултаж, харайхыг харайн, царайгаа үрчилзүүлэн алхаж байтал нэг мэдэхэд ажил. Тэгээд л орой нь ажлаа тараад нөгөө л үйлдэл давтагдана, Маргааш нь мөн л адил. Гутал хувцасаа арай чамай цэвэрхэн авч явж байгаа гудаманд яаж ч гэгээлэг юм бодоховдээ?" гэсэн хариулт өглөө. Энэ хэдий прагматик гаргалгаа ч шинжлэх ухааны үндэстэй байсныг доор тайлбарлаюу. Хүний тархийг тайлбарладаг бүхэл бүтэн шинжлэх ухаан байдаг ч хамгийн энгийн бидний мэдэх ойлголт бол тархи нь зүүн болон баруун хэсэгтэй бөгөөд тус бүр өөр өөрийн хариуцсан үүрэгтэй. Хүний зүүн тархи нь логик үйлдэл, илүү загварчлагдсан байнгын үйл хөдлөгөөн, сэтгэхүйтэй холбоотой байдаг бол баруун тархи нь шинийг сэтгэх, радикал ургалч боджахуйтай холбоотой байдаг байна. Тэгэхээр манай найз өөрийн мэдэлгүй буюу хүрээлэн буй орчныхоо хүчлэлээр зүүн тархиа байнга хөгжүүлдэг бөгөөд бүтээлч, ургалч бодолыг тээгч, төрүүлэгч баруун тархиа хөгжүүлэх, түүний хэлдэгээр гэгээлэг зүйл бодох бололцоог олж чадаагүй л байна. Нэмж хэлэхэд 2 тархи хоёулаа зэрэг сайн байх боломжгүй байдаг бөгөөд үргэлж аль нэг нь доминант шинж чанартай байдаг байна.
Манай найзын хийгээд гэр хороололд амьдардаг 600 000 гаран хүмсүүдийн тархины хувьд авж үзвэл дийлэнх тохиолдолд баруун тархи хөгжсөн байх боломжтойг найз маань тийнхүү илэрхийлжээ.
6a74d9421971e4022169686ee74c8c4f
Азийн орон сууцны эрхийн эвслээс Ази, Номхон далайн орнуудад иргэдийн оролцоотой амьдрах орчин нөхцлийг сайжруулах АССА хөтөлбөрийг зохион байгуулж байгаа. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд манай оронд “олон нийтийн оролцоотой гэр хорооллын хөгжлийг дэмжих” ажлыг хийгээд багагүй хугацаа өнгөрсөн. Тэд өнөөдөр хийгдэж буй үйл ажилгааныхаа талаар болон цаашдын чиглэлийнхээ талаар зөвлөлдлөө. 

 Самсүүк Бүүнябана: Гэр хорооллыг хөгжүүллхэд иргэдийн идэвхи санаачилга чухал

Зөвлөлдөх уулзалтан Солонгос Япон Флипин тайлан герман зэрэг олон орны төлөөлөгч нар оролцож байгаа. Мөн Орхон Дархан уул Өвөрхангай аймгууд болон багануур дүүрэг, Баянчандмань сум Түнхэл тосгоны хуримтлалын бүлгийн төлөөлөгчид оролцож байгаа юм. Өнөөдөр Монгол улсад гэр хорооллыг хөгжүүлж цэгцэлхийн тулд иргэдийн оролцоо идэвхи хамгий чухал гэж Азийн орон сууцны эрхийн эвслий тэргүүх хатагтай самсүүк бүүнябанча үзэж байгаа юм. Тэрээр энэ номхон далайн орнуудад Акка хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байсан туршлагаасаа үндэслэн ийм дүгнэлтэнд хүрчээ.

Хот байгуулалтын Мэдээлэл судалгааны төв2005 оноос эхлэн Азийн Орон Сууцны Эрхийн Эвсэлтэй хамтран Акка хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Тэд өнөөдрийн байдлаар орон нутгийн иргэд болон удирдлагын тавьсан хүсэлтийн дагуу Эрдэнэт, Төв аймгийн баянчандмань сум, Сэлэнгэ аймгийн мандал сумын түнхэл тосгоныг хөтөлбөрт хамруулаад байгаа юм байна. Хөтөлбөр 2012 он хүртэл үргэлжлэх юм. Мөн 13 аймагт хуримтлалын бүлгийг байгуулаад амжжээ. Өөрийн амьдарч буй орчин нөхцлийг сайжруулсны дараа хотын өнгө төрх аяндаа дээшилнэ гэж хөтөлбөрийн тэргүүлэгчид ярьлаа.

Иргэд өөрийн хашаан доторхоо бус гадана талаа ч бас анхаараад эхэлбэл өнөөдөр таны амьдрах орчин цэвэрхэн тухтай болно. Харин үүнийг хүн бүр ухамсарлах хэрэгтэйг хөтөлбөрийн зохион байгуулагчид хэлсэн. Тун удахгүй Нийслэл хотод акка хөтлөбөр хэрэгжиж эхлэх юм байна.

Дүрстэй мэдээ үзэх: 

Яая даа байз энэ гэр хорооллыг

2009 оны 11-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ
Уул нь би, бага насаа Зурагтын гэр хороололд өнгөрөөсөн гэдгээрээ гэр хороолол гэгчийг нэг их жигшиж зэвүүцээд л хөдөөний муусайнууд хот бузарлаад энэ тэр гэж өвчигнөөд байдаг нөхөр биш. Гэхдээ одоогийн цаг үед гэр хороолол гэдэг зүйл маань арай л хоцрогдоод байх шиг. Нэг их хог, утаа болон өмхий самхайтай орчин гэж л буудаг болж байна.
Мэдээж Монголчууд оршин байгаа цагт энэхүү гэр хороолол гэгч зүйл яагаад ч үгүй болохгүй байх. Зарим хэсэг нь орон сууцанд ороод жаахан хог, утаа, өмхий нь багасдаг юм гэхээс энэхүү гэр хороолол гээчийг тэр чигээр нь соёлын довтолгоонд оруулаад огт байхгүй болгоно гэдэг бол лөөлөө л дөө.
За тэгэхлээр энэ асуудлыг хоёр чиглэлээр шийдэх хэрэгтэй байгаа бололтой.
- Гэр хорооллын хэмжээг багасгах.
- Гэр хорооллын нөхцлийг сайжруулах.
 Дэлгэрэнгүй»

Цэгцэрдэггvй гэр хороолол

2009 оны 11-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ
Нийслэл маань нэг л гундуу. Их хотын тєвєєр vзэмж нэмэх орчин vеийн барилгууд сvндэрлэж, байгаа ч єдєр ирэх тусам эмх замбараагаа алдаж, уруудан доройтож буй хэсэг нийслэлд бий. Тэр нь гэр хороолол. Албаны тоогоор Улаанбаатар хотын гэр хороололд 160.000 гаруй єрх оршин суудаг гэх. Хєдєєнєєс ирсэн, сууснаа хороо хориндоо мэдэгдэж, бvртгvvлсэн нь энэ. Хаанаас ирсэн, хэн нь vл мэдэгдэх нєхдvvд хотын ойролцоох уулан дээгvvр, гуу жалгын аманд дур зоргоороо буучихсан байгаа. Дэлгэрэнгүй»

ХОТЫН ГЭР ХОРООЛОЛ ХОЁР ДАХИН ӨСЧЭЭ

2009 оны 11-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ

“Бага орлоготой иргэдэд чиглэгдсэн орон сууцны санхүүжилтийн төсөл” сэдэвт семинар өчигдөр Төрийн ордонд боллоо. НҮБ-ын Ази, Номхон далайн бүсийн нийгэм, эдийн засгийн хорооноос зохион байгуулсан энэхүү семинараар орон сууцны хангамжийг сайжруулах болон бага, дунд орлоготой иргэдийг хэрхэн орон сууцтай болгох талаар хэлэлцэв.

Барилга орон сууцны нийтийн аж ахуйн дарга Г.Мягмарын илтгэснээр, анх 2000 онд манай улсын хүн ам, орон сууцны тооллого явуулсан бөгөөд хүн амын зөвхөн 22 хувь нь эрүүл ахуйн шаардлага хангасан, инженерийн шугам сүлжээнд холбогдсон орон сууцанд амьдарч буй аж. Ер нь Монгол Улсын иргэд дотооддоо чөлөөтэй шилжин суурьших эрх нь баталгаажснаас хойш сүүлийн 10 гаруй жилд нийслэлийн хүн ам тасралтгүй өссөөр өнөөдрийн байдлаар 1067.5 хүн амтай болсон байна гэсэн албан ёсны тоо байдаг аж.
Шилжин суурьшигчдын 37.0 хувь нь амьдралын доод түвшинд хамрагддаг ба 72.7 хувь нь Улаанбаатар хотын захын хэсгээр төлөвлөгдөөгүй суурьшлын бүсэд аж төрдөг байна. Мөн нийслэлийн хэмжээнд 2007 оны байдлаар нийт 234.7 мянган өрх айл оршин сууж байснаас гэр хорооллын 142.2 мянган өрх буюу 60.6 хувь нь гэрт, 39.4 хувь нь төвлөрсөн төвийн халаалт, халуун, хүйтэн цэвэр ус, ариутгах татуурга, цахилгааны төвлөрсөн шугам бүхий байшинд амьдардаг аж.
Шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэн сүүлийн таван жилд хотын гэр хороо­лол дахь хашааны тоо 65 хувиар, өрхийн тоо 55 хувиар нэмэгдэж гэр хорооллын эзлэх хэмжээ, оршин суугчдын тоо хоёр дахин өссөн нь Улаанбаатар хотын агаар, хөрс, усны бохирдлын гол эх үүсвэр болж буйг семинарт оролцогчид ярьж байлаа. Тэд зах хязгааргүй тэлсээр байгаа замбараа муутай гэр хорооллын хашаануудыг дахин зохион байгуулж, оршин суугчдын оролцоотойгоор жижиг сууц барих нь бага орлоготой иргэдийг орон сууцтай болгох хамгийн боломжтой хэлбэр гэж үзэн “Жижиг сууц” хөтөлбөр хэрэгжүүлэх асуудлыг зохих түвшинд тавихаар болов.


Хаа ч байхгүй бага хүү, хамгийн урт хугацаатай зээлээр хуучин шинэ гэж ялгалгүй хүссэн байраа худалдан авах боломж таны өмнө нээгдэж байна.

Айл өрхүүдэд амин чухал хэрэглээ болсон орон сууцаа хамгийн боломжийн нөхцлөөр авах боломжийг олгох үүднээс Голомт банк орон сууцны зээлийнхээ сарын хүүг 1,60 – 1.65 хувь болгон бууруулж, хугацааг нь15 жил болгон уртасгасан бөгөөд зээлийн хэмжээ 120 сая хүртэл төгрөг ажээ.

Өмнө нь тус банкны орон сууцны зээл сарын 1.80-1.90 хувийн хүүтэй, 10 жилийн хугацаатай байсан бөгөөд ийнхүү хүүгээ бууруулж, хугацаагаа уртасгаснаар орон сууцны зээл авч буй иргэдийн нэг сард төлөх төлбөрийн хэмжээ буурч ингэснээр бага, дунд орлоготой иргэд ч мөн цалингаасаа илүүчлэн байр авах боломжтой болж байгаа юм.

Хамгийн гол нь банктай гэрээ байгуулсан барилгын компаний барьсан орон сууцнаас худалдан авна гэж сонголтоо хязгаарлуулахгүйгээр хуучин, шинэ гээд өөрийн хүссэн байраа худалдан авах боломж нээгдэж байгаараа ихээхэн онцлог юм.

Мөрөөдлийн байраа авахын тулд та Голомт банкны бүх салбар, тооцооны төвүүдэд хандаж болох бөгөөд зээлдэгчид тавьдаг шалгуур үзүүлэлтүүдийг хангасан тохиолдолд ажлын 5 хоногт багтан таны орон сууцны зээл шийдэгдэх боломжтой.

Өөрөөр хэлбэл та тогтсон ажилтай, тогтмол орлоготой, өрхийн сарын орлогынхоо 45 хувиар зээлийн төлбөрөө төлдөг байх гэсэн шаардлагуудыг эн тэргүүнд хангасан байх ёстой.

Хүү нь багасч, хугацаа нь уртассан Голомт банкны орон сууцны зээл хамгийн боломжийн нөхцлөөр хүссэн байраа худалдан авахад тань танд тусална.

Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 310639 утаснаас лавлаарай.

Санхүүгийн супермаркет-Голомт банк

Х.Баттулга: Хувийн компанийн лобби яваад байна

2009 оны 11-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ

Зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулгатай тус салбарын цаг үеийн асуудлаар цөөн хором хөөрөлдсөн юм.

-Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаанаар гишүүдийн зүгээс танай салбарт хандсан шүүмжлэл нэлээд гарлаа. Засгийн газраас зөвшөөрөл өгч маршрутыг нь баталсан тогтоолд сөрөг байр суурь илэрхийлэх гишүүн цөөнгүй байсан. Энэ талаар тодруулна уу?
-Зөрөлдөж байг

Х.Баттулга: Хувийн компанийн лобби яваад байна

аа гол асуудал нь Ухаа худаг-Гашуун сухайт болон Нарийн сухайт-Шивээ хүрэнгийн чиглэлээр баригдах төмөр замыг нарийн цагирагтайгаар барих ажлыг хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар энэ онд багтаан эхлүүлэх гээд байгаа юм. Үнэн чанартаа манай яамнаас бодлогын чиглэл, санал аваагүй байж ийм тогтоол гаргачихсан. Энд нэг зүйлийг онцлоход, гишүүдийн зүгээс сайн сайн санаа хэлж, гаргаж байна л даа. Гэхдээ бодлого гаргана гэдэг нь хөрөнгө мөнгө, олон хүний хүч хөдөлмөр зарж байж бүтдэг зүйл. Тэгээд ч манай улс далайд гарцгүй, хил залгаа хоёрхон хөрштэй. Тэгэхээр дэлхийн бусад орнуудтай төмөр замаар л харьцах боломжтой гэсэн үг.

-Тэгэхээр Тавантолгой, Оюутолгойн ордоор дайруулаад Гашуун сухайт руу төмөр зам барих нь ээ?
-Ямар ч тохиолдолд боловсруулах үйлдвэр барих ёстой. Үүнээс л нэмүү өртөг үйлдвэрлэж байж ард түмний цалин өснө. Ашигт малтмалаа түүхийгээр нь хил давуулан гаргаад байвал хэдхэн компани л баяжина. Энэ нь ерөөсөө л хувийн компанийн лобби байхгүй юу. Хэрэв хувийн компани өөрийн хөрөнгөөр төмөр зам барих юм бол дараа нь төр засаг ямар тарифаар тээвэрлэх юм бэ. Энэ тал дээр хувийн хэвшлийнхэнтэй яаж тохирох юм бэ. Гэх мэтчилэн толгой зовоосон олон асуудал өрнөж байна.

-Одоогийн байдлаар хэчнээн хувийн компани төмөр зам барихаар төлөвлөж байгаа юм бэ?
-Гашуун сухайт, Ганц модоор дамжин Тавантолгой нүүрсээ зөөж байгаа. Гэхдээ жилд 40-50 сая тонн нүүрс зөөх хүчин чадалтай Хятадын компаниар замаа тавиулж байгаа юм билээ. Тэгэхээр нэг замаар ийм их хэмжээний нүүрс зөөнө гэдэг нь гадны компаниас хараат болж байна гэсэн үг. Өнөөдрийн байдлаар манай улсын ашиглаж буй төмөр замын ихэнх нь 1949 онд Оросуудын тавьж өгсөн зам юм. Нийтдээ 1000 гаруй км өргөн төмөр зам байгаа. Тэгэхээр цаашид ч гэсэн барих замаа өргөн байлгах ёстой.

-Төмөр замын ачаа эргэлтийн ажил сүүлийн үед нэлээд саарсан. Үүнд салбарын сайдын хувьд юу хэлэх вэ?
-Дэлхийн эдийн засгийн хямрал манай улсыг ч тойрсонгүй. Тиймээс төмөр замын салбар хүнд байдалд орсон нь үнэн. Сүүлийн 20 гаруй жилд парк шинэчлэл, технологийн асуудалд ямар ч томоохон хөрөнгө оруулалт хийгдээгүй. Мөн улс хоорондын болон дотоодын ачаа тээвэрлэх, зорчигч явах нь өмнөхөөсөө гурав дахин багасчихсан учир мөнгөний эргэлт саарсан. Өнгөрсөн онд гэхэд л 28 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажилласан. Түүнчлэн 38 тэрбум төгрөгийн өртэй байгаа.

-Төрийн албан хаагчид болон иргэдийг орон сууцаар хангах асуудал буюу "4000 айлын орон сууц" хөтөлбөр юу болж байна вэ?

-"4000 айлын орон сууц" хөтөлбөрийн хүрээнд Засгийн газраас хэд хэдэн тогтоол гаргаад Сангийн яам болон манай яаманд үүрэг өгч, хурдан шуурхай, эзэнд нь хүргэж ажиллахыг сануулсан байгаа. Бид ч гэсэн ажиллаж байна.

-Үнэ хөлсийн хувьд, ямар байх вэ. Энэ талаар тодруулна уу?
-Үнийн хувьд зовлонтой зүйл олон бий. Тухайлбал, зах зээлийн үнээс доогуур гэхээр зах зээлийн үнэ гэдэг нь хэд юм, тухайн байрны байршил энэ тэрээс шалтгаалаад хүндрэлтэй юм олон байна. Мөн Дархан,

Эрдэнэтэд үү гэдгээс хамаараад орон сууц барихад ашигласан материал зэргээс хамаараад хэлбэлзэлтэй болоод байгаа. Тиймээс тухайн хүний сонгосон байрны байршил янз бүр байгаа учраас үнэ тогтоож болохгүй байгаа юм. Иймд доод хязгаар гэдэг нь одоогоор асуудалтай байгаа.

-Орон сууцын гүйцэтгэлийг ямар компани хийх бэ, гадны компаниудаас санал ирсэн гэсэн?
-Одоохондоо Монголын компани гэж яригдаж байна. Гэхдээ бид хөрөнгө оруулагчаа бас бодолцох хэрэгтэй. Ассоциаци энэ тал дээр идэвхтэй ажиллаж байгаа. Ер нь зээл авах эрх авсан хүмүүс бэлэн болсон 4000 айлын орон сууцыг сонгоод авч болно. Бидний зүгээс үзэсгэлэн худалдаа зохион байгуулж, үнийн асуудал дээр ярилцаад байр авч болно гэж үзэж байгаа.

-Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд хэчнээн хэмжээний хөрөнгө гаргаж байгаа юм бэ?
-180 тэрбум орчим төгрөгийн бондыг Сангийн яамнаас гаргаж байгаа.

-Зөвхөн төрийн албан хаагч энэ хөтөлбөрт хамрагдах ёстой юу?
-Төрийн албан хаагч болон энгийн иргэд хамрагдаж болно.

О.Сэлэнгэ


Өөрсдөө юу хийдэг нь огт мэдэгддэггүй мөртлөө хүн юм хийхээр түүнийг нь шүүмжилдэг, энэ нь бараг үндсэн үйл ажиллагаа нь болсон байгууллага Монголд олон байх юм. Өчигдөр нэгэн үүрэн телефоны сүлжээгээр дамжуулан нийт хэрэглэгчдийн гар утас рүү мессеж ирүүлжээ. Энэхүү мессеж нь “Иргэд ээ, гахайн томуугаас хамгаалах  амны хаалтыг гар дээрээс битгий аваарай, зориулалтын газраас нь аваарай” гэсэн утгатай ба үүнийхээ ард чухал статус бүхий байгууллагынхаа нэрийг тавьсан байна.

Хэн шударга биш байдлаар бизнес хийж,  хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хохироож байна гэдгийг тогтоодог байгууллага бололтой. Албан ёсны нэр нь Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газар гэжээ.

    Энэ удаад тэдний мэдэгдэж буйгаар А хүрээний H1N1 вирусын халдвараас хамгаалах амны хаалтыг гар дээрээс авч болохгүй, зөвхөн лангуун дээрээс авах ёстой ажээ. Үнэхээр л халдвараас хамгаалах арга нь амны хаалт юм бол тэр нь хоёр сая гаруй хүний хэрэгцээг хангахуйц элбэг байх тусмаа л сайн биз. Тэр эрэлтийг гүйцэхийн тулд хувь хүмүүс амны хаалт хийж зарахыг хааж боож байгаагаа тэрхүү байгууллага мэдэгдсэн байна. Энэ нь шударга өрсөлдөөний төлөө авч буй алхам нь аж, яагаад гэвэл тус байгууллага шударга бус өрсөлдөөний эсрэг ажилладаг учраас.

Монгол Улс амны хаалт ч үйлдвэрлэдэггүй юм байна. Тэглээ гээд амны хаалтаар дутагдаж гачигдаж байгаагүй учраас энэ талаар хэн ч санаа тавьж, бизнес сэдэж байгаагүй бололтой. Харин энэ нь гахайн томуугийн вирус цар тахлын хэмжээнд хүртэл хүн амд халдварлах үеэр л анзаарагдаж, ил болов. Энэ байдал нэг хэсэг хүнд бизнес хийх санаа сэдэл төрүүлсэн бол нөгөө хэсэгт нь үүнийг шүүмжлэх, хориглох, тэгснээрээ үүргээ гүйцэтгэж байгаагаа үзүүлэх аятайхан далим болжээ.

Засгийн газар, Эрүүл мэндийн яам, Эрүүл мэндийн нэгдлүүдийн нөөцөд байсан 600 мянган амны хаалтыг эмийн сангуудаар дамжуулан худалдаанд гаргах шийдвэр гаргаж байснаас биш өнөөдрийг хүртэл “гар дээрээс авч болохгүй” гэсэн сануулга, зөвлөгөө огт гаргаагүй байна. Амны хаалт хэрэглэснээр халдвараас сэргийлэх эсэх дээрээ тулбал түүнийг гар дээрээс авав уу, лангуун дээрээс авав уу гэдэг нь гол биш. Харин түүнийг зөв хэрэглэж байна уу, үгүй юү гэдгээс л хамаарна. Уг нь амны хаалтыг хоёр цаг тутамд солих, эсвэл ариутгаад дахин хэрэглэсэн тохиолдолд л жинхэнэ хаалт болно гэдгийг мэргэжилтнүүд зөвлөж байна. Гэхдээ ихэнх хүмүүс гар дээрээс биш лангуун дээрээс авсан маскаа хүртэл юун хоёр цаг тутамд солих, хоёр хоногтоо нэг удаа сольж буй нь нууц биш байна.

Нэгэнт л үйлдвэрлэл үгүйгээс хойш хувь хүмүүс зах зээлийн эрэлтээр амны хаалт хийж, нөгөө тал нь хэрэгцээгээ хангаж, хоёр талдаа ашигтай ажиллахад шударга өрсөлдөөний төлөө газар юунд нь дургүйцээд байгаа юм бол? Хятадаас орж ирсэн ч бай, эмийн сангаар худалдсан ч бай амны хаалт бүхнийг гараар хийж, гар дээрээс худалдана шүү дээ. Асуудал гараас уу, аптекээс үү гэдэгт биш хэрхэн зөв хэрэглэхэд л оршиж байна. Уг нь амны хаалтыг “гарал үүслээр нь” ялгаварлан хааж боохоос илүү чухал асуудлууд өнөөдөр тулгамдаж байгаа. Агаарын бохирдол амьсгалын замын өвчлөл, эрсдэлийг гахайн томуутай хавсраад улам нэмэгдүүлж байгааг яах вэ. Үүний эсрэг хэн юу ч хийж чадахгүй гээд хэлээ гаргаад, гараа өргөөд буугаад өгцгөөчихсөн үү?

Хийж бүтээж байгаагаасаа илүү хийсэн бүтээснийг шүүдэг байгууллага Монголд олон болжээ. Дархан-Уул аймгийн Хонгор суманд хордлогын улмаас эмгэгтэй төрөөд эндсэн нярайн зургийг нийтэлж, асуудал хөндсөний дараа нэгэн хүүхдийн байгууллагаас манай сурвалжлагчид хандан “ийм зураг нийтэлж хүүхдийн эрх хөндлөө” гэсэн сануулга өгсөн байсан. Тэнд хүүхдүүд хөрс, усны бохирдлоос болоод эрүүл мэнд, амь насаараа хохирч байхад хүүхдийн төлөө байгууллагууд дуугүй л байсан, одоо ч дуугүй л байгаа биз дээ.

Амны хаалт хийсэн, зарсан хүмүүстэй тэмцэх нь асуудлын гол биш байх аа. Алгын чинээ тэр зүйлийг гар дээрээс авах нь битгий хэл гараараа хийгээд зүүж ч болно шүү дээ.


З.БОРГИЛ


Барилгынхан бужигналдаж байна. 4000 айлын орон сууц дэд хөтөлбөрийн хүрээнд Засгийн газраас барилгын салбарт хийж буй 180 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт  тэднийг өөр хоорондоо маргалдаж, өвөр түрийдээ толхилцох шалтгаан болжээ. Ялангуяа, Монголын барилгын үндэсний ассоциацийн толгойлог­чид болон удирдах зөвлөлийнхний хооронд  ширүүхэн маргаан өрнөөд авсан гэнэ. 650 мянган төгрөгөөр орон сууцаа зарахгүй хэмээн гэдийж асан тус ассоциацийн удирдлагууд гэнэт л сайхан аашилж, “Орон сууц-4000” үзэсгэлэнд оролцох болсноо зарлаад байна.

Тэдний ааш аяг ийнхүү өөрчлөгдөх болсон нь  цаанаа нарийн учиртай бололтой.  Өнгөрсөн сарын 14-ний өдөр гарсан Засгийн газрын тогтоолд дурдсанаар бол барьж дуусган улсын комисст хүлээлгэн өгсөн, арилжааны банкны зээлийн барьцаанд байгаа орон сууцыг мeтр квадрат талбайн үнийг нийслэлд  650.0 (зургаан зуун тавин мянган) төгрөгөөс хямд байх зарчим баримт­лан “Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци”-иар дамжуулж, төрийн албан хаагчдад урт хугацаатай зээлээр олгохыг Сангийн сайд С.Баярцогт, Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, нийслэлийн Засаг дарга Г.Мөнхбаяр нарт даалгасан байх юм. Гэтэл Зам тээвэр хот байгуулалтын сайд Х.Баттулгын хувьд Засгийн газрынхаа тогтоолоос шал өөр тайлбарыг хийх болсон нь барилгынханд өндөр үнээр орон сууцаа шахах сайхан далим болоод буй юм байна.  Сайдын тайлбарласан, барилгынхны хэлснээр  бол иргэд 650 мянган төгрөгийг улсаас зээлээд, дээрээс нь тодорхой хэмжээний мөнгө нэмж, дэд хөтөлбөрийн хүрээнд  орон сууцтай болох юм байх. Өөрөөр хэлбэл, тэд өөрсдийн­хөө өмнө нь санал болгосон 483-805 ам.доллараар орон сууцаа иргэдэд шахахаар янз бүрийн булхай, будилаан тарьж буй аж.  Монголын барилгын үндэсний ассоциацийн гүйцэтгэх захирал, “Хасу” констракшний босс Д.Цэнд болон тус ассоциа­цийн дэд захирал, “Нийслэл өргөө” компанийн эзэн н.Ганзориг нарын хувьд  бусад барилгын ком­паниудын гэхээсээ илүү өөрсдийнхөө компанийн эрх ашгийн төлөө хувийн тоглолт өрнүүлэх болсныг   “журмын нөхөд” нь хардаж буйгаа нуухгүй байгаа юм. Тиймээс тэд янз бүрийн заналхийлэл, сүрдүүлгээр бусдын амыг таглахыг оролдох болж.  

Монголын барилгын үндэсний ассоциацийн гүйцэт­гэх захирал Д.Цэнд “650 мянган төгрөгөөр хэн нь ч орон сууцаа борлуулахгүй. Түүнд ойртсон үнээр л компаниуд зөвшилцөж борлуулна гэсэн үг. Иргэдэд нэг ийм хүлээлт байгаад байх шиг байгаа юм. 650 мянга гэсэн хатуу үнэ тогтоосон гэж ойлгоод байна” хэмээн ярьж. Түүний ярьснаар бол Засгийн газрын дээрх тогтоолд заасан мeтр квадрат талбайн үнийг  нийслэлд  650.0 (зургаан зуун тавин) мянган төгрөгөөс хямд байх журам худал  хуурмаг зүйл болж таарах нь ээ. Ингэхэд Засгийн газар иргэдээ хулхидав уу, эсвэл барилгынхан бужигналдаж, будаан дээрээр “зодоон” үүсгэв үү. Иргэдийн хувьд дээрх үнээр л орон сууцтай болно хэмээн итгэж, найдаж  байгаа. Эдийн засгийн хямралын энэ үeд үнийн хөөстэй орон сууц худалдан авах чадвар үнэхээр иргэдэд байхгүй. Тус салбарт борлуулалт муудсан, банкны зээлээ төлж чадахгүй, өр авлагад дарагдсан нь эцэстээ иргэд эдийн засгийн хямралд хэр нэрвэгд­сэний илрэл гэдгийг эрүүл саруул ухаантай бизнeсмeн бүхэн ойлгох болов уу. Нэг үгээр хэлбэл, иргэд санхүүгийн хэр  чадвартай байхаас барилгынхны бизнeсийн ирээдүй  шалтгаална гэсэн үг.  Тэгээд ч нэг хүний эрх ашиг бусдын эрхээр хязгаарлагддаг амьдралын зарчмаар хэдэн барилгын компани  эрх ашгаа иргэдийн эрх ашгаас дээгүүр тавих нь өөрсдийнх нь  бизнeст  сөрөг үр дагавартай байх нь мэдээж. Зах зээлийн зарчмаар барьсан орон сууцаа хэдээр зарах нь тэдний эрх ч төрөөс санхүүжилт хийж буй тохиол­долд илүү шунаж, хэлээ долоох  эрх  барилгынханд байхгүй. Барилгынхны хувьд “Бид өндөр үнэтэй, чанартай матeриал ашигласан болохоор 650 мянган төгрөгөөр орон сууцаа зарах боломжгүй” гэх үгийг хэлцгээдэг. Тэгвэл Орон сууцны барилгын ажлын төсөвт өртөгийн тооцоогоор бодоод үзэхэд нэг мeтр квадратын бодит үнэ нь 577.2 мянган төгрөг бөгөөд барилгынхны халаасанд мeтр тутмаас нь унах 50-80 мянган төгрөгийг шингээж, 650 мянган төгрөг болгосон нь боломжийн үнэ хэмээн холбогдох газруудаас нь санал болгоод байгаа. Барилга барихад зарцуулагдах цалин  хөлс, машин мeханизм, матeриалын болон тээврийн зардал, захиалагчийн хяналтын зардал, зураг төслийн үнэ, нормчлолын сангийн шимтгэл, гадна шугам сүлжээ болон газрын төлбөр гээд  үржихийг нь үржиж, нэмэхийг нь нэмээд бодохоор  650 мeтр квадрат бол барилгачдад тов хийсэн ашиг олох үнэ юм байна. Тухайлбал барилгынхан барилга барихдаа  ашиглах матeриал болон цалин хөлс, тээврийн зардлаас гадна газрын төлбөрт 20 сая төгрөг, ажлын байрны төлбөрт 15 сая төгрөг, гадна шугам сүлжээний төлбөрт 15 сая төгрөг, зээлийн хүүнд 18 сая төгрөг зарцуулдаг гэсэн судалгааг хийж, дээрх судалгаан дээр үндэслэн холбогдох газрууд 650 мянган төгрөгийг ду­гуйлаад байгаа юм. Барилгын үнэ бүрдлийн норм, но­р­матив боловсруулах ажлын явцыг тeхникийн нэгдсэн удирдлагаар хангах мэргэжлийн зөвлөгөө өгөх орон тооны бус ажлын хэсгийнхэн ч орон сууцны үнийг одоогийнхоос буу­рах нөхцөл бүрэлдчихсэн байгааг ч сануулж байна. Ямар ч байсан Засгийн газрын тогтоолд дээд хэмээн хяз­гаар тогтоосон 650 мянган төгрөгийг барилгынхан доод үнэ хэмээн ойлгож, 180 төгрөгийн санхүүжилтийг авахын тө­лөө  “хөнжил дотроо хөлөө жийлцэж” эхэлсэн гэнэ.  Хэн нь хэчнээн орон сууцаа шахах вэ гэдэг асуудал 107 ком­па­нийн толгойн өвчин, хэрүүлийн бай болоод байгаа юм байна.

Ж.НЯМ

Хєдєєжсєн Улаанбаатарын зэрлэгшсэн хvмvvс

2009 оны 11-р сарын 03 Нийтэлсэн БАТ
Мишээсэн дагина шиг Миний Улаанбаатар аа гэж... Улаанбаатар хотод аж тєрдєг хэрнээ цахилгаангvй єрхийн тоо 15 мянгад хvрсэн гэж мэргэжлийн байгууллагынхан нийслэлийн Засаг даргын шуурхай зєвлєгєєний vеэр тодотгосон. Нийслэлийн 370 жилийн ойн ємнє буюу єнгєрсєн аравдугаар сарын 29-нєєс ємнє амжиж лаатай айлуудыг цахилгаанд холбохыг Нийслэлийн Засаг даргын нэгдvгээр орлогч Б. Баатарзориг холбогдох албаныханд vvрэгдсэн. Єнєєдрєєс шинэ сар эхлэж байгаа ч єнєєх лаатангууд бахь байдгаараа л сууна. 370 жилийн тvvхтэй нvvдэлчин хотынхон уулын энгэр, хяр, бэл, хад асгатай ч хамаагvй хаа таарсан газраа ухаж, тэгшлээд ханаа шийрлээд сурчихжээ. Машинаар явахад бэрх газар эвийг нь олоод гэрээ барьчихсан, албаныхны яриагаар бол "хулгай"-гаар цахилгаан татсан айл гэр хороололд элбэг. Нийслэлийн Баянзvрх дvvргийн 23 дугаар хороо, Улиастайн хоёрдугаар хэсэг, Баатархайрханы 1614 тоот айлын оршин суугч "Зууны мэдээ" сонины редакци руу утасдаж "Лаатай сурвалжлага"-аа vргэлжлvvлэхийг хvссэн юм. Иргэн Н.Алимаа ярихдаа, "Манайх Баатархайрхан уулын євєрт гурван жил гаруй амьдарч байна. Харанхуй гэрт амьдарсаар бараг сурчээ. Танай сонинд "Лаатай сурвалжлага" гарсныг хvнээс дуулаад асуудлаа хэлэхээр шийдлээ. Манай гэрийн эргэн тойронд та бvхэн очоод vзээрэй. Нэг л сайхан цахилгааны шонгууд босгочихсон байгаа. Энэ шонгуудыг босгож цахилгаантай болгох гэж байна гэж биднийг гурван жил хуурлаа. Сонгууль болохоор л нэг шон босгодог юм. Ингэж ард тvмнээр тоглож болохгvй биз дээ. Аргаа бараад лаатай айлууд хотод зєндєє бий гэдгийг танай сониныхонд хэлэх гэсэн юм.

Ийм асуудал хєндєж байгаа "Зууны мэдээ" сониныхондоо баярлалаа. Миний мэдэхээр манай гэрийн орчимд 20 гаруй айл цахилгаангvй аж тєрж байгаа. Хотын ойн баяраас ємнє биднийг цахилгаантай болгож чадах уу гэж дvvрэг, хотын Засаг дарга нараас асууж амлалтыг нь сануулмаар байна" гэсэн. Цахйлгааны утас очоогvй єрхvvд ихэнхдээ гэрэлтэй айлуудаас хулгайгаар кабель утас татжээ. Тэд цахилгааны утсаа газраар татаад шороогоор булчихдаг юм билээ. Ийм байдал Дарь-Эх, Улиастай, Хужирбулан гээд ихэнх гэр хороололд тvгээмэл таарсан. Улиастайн цахилгаангvй хорь орчим айлыг зорилоо. Єдрийн цагаар ихэнх айл эзэнгvй байв. Голдуу хvvхэд, хєгшчvvл гэр сахиж vлджээ. Барааны зах дээр наймаа хийдэг хэсэг айл Баатархайрханы євєрт суурьшжээ. Хашааны гадуур цахилгааны бололтой саарал, єндєр шон эгнvvлэн босгосон байв. Иргэн Н.Алимаагийн хэлдгээр тэдэнд итгэлийн оч хайрласан шонгууд Улиастайн хоёрдугаар хэсэгт ямартай ч босчээ. Бид цааш явж цахилгаангvй айлуудаар орсон.

ТЄРЄЄС ЦАХИЛГААН ТАТАЖ ЄГСЄН БОЛ БИ ХЄЛДVV ГАЗАР УХААД СУУНА ГЭЖ VV
Хужирбуланд мєн л лаа барьсан эсгий гэртэнгvvд байж байна. Нэрээ хэлж, зургаа авахуулахыг vл хvссэн залуу машины шороон замыг жоотуудаж суусан. Учир нь гэрлvvгээ цахилгааны утас газраар дамжуулан оруулах гэж байгаа нь тэр гэнэ. Тэрээр, "Ингэхгvй бол хагас жил тас харанхуй амьдарлаа. Залуу хvн ингэж амьдрах хэцvv юм байна. Улсынхаа нийслэлд амьдарч байж лаатай байхаар бас биш юм аа. Бусдыг дуурайгаад л ийм юм хийж сууна. Бид бараг л хvй нэгдэл рvvгээ буцаад оччихлоо. Миний зургийг битгий аваарай. Амьдралын эрхээр л хєлдvv газрыг жоотуудаж сууна. Ядаж л машины замын хэсэг газрынх нь утсыг далдлахгvй бол юу ч болох юм билээ. Тєрєєс цахилгаан татаад єгдєг бол би юу боллоо гэж ингэж хєлдvv газар ухаад сууж байхав дээ. Манай vvгээр цахилгаангvй айлууд бий. Заримыг нь хар л даа. Айлууд нэг нэгнээсээ цахилгааны утас татаж аваад модонд єлгєєд л агаарын шугам єєрсдєє хийчихэж байгаа биз дээ. Тєрийн байгууллагыг ажлаа хийх байх гэж хvлээж суулаа. Бvтэхгvй нь. Бид монголчлоод єєрсдєє цахилгаанаа татчихлаа. Манай энэ хавьд суурьшсан айлууд гурван жил цахилгаангvй байж байна. Ихэнх айлууд хулгайн аргаар цахилгаан авч байна" гэж ярилаа. Айлууд нэг нэгнээсээ цахилгаан татаж авдаг. Цахилгаан авсан айлдаа cap бvр 15 мянган тєгрєг тєлдєг гэнэ. Ийм маягаар цахилгаантай золгосон айлууд Дарь-Эх, Баатархайрхан, Хужирбулан гээд лаатай бvх л газар байгаа гэж оршин суугчид нь ярьсан. Гэрлийн байцаагч нар ирээд цахилгаан хулгайллаа гээд утсыг нь хураагаад явчихдаг ч зарим нь дахиад л хулгайгаар цахилгаан татдаг талаараа ярьж байсан.

Б.Нэргvй: БИ ХVVХДИЙН МЄНГЄ АВЧ VЗЭЭГVЙ. ХVРГЭН АХ АВЧИХДАГ
Лаатай айлуудаар орж санал, хvсэлтийг сонсоод буцах замд нэг ядруухан бvсгvйтэй гудамжинд таарсан.

-Сайн байна уу. Танаас юм асууж болох уу?
-Сайн. Тэгээ тэг. Юу юм бол доо.

-Танай гэр цахилгаантай юу?
-Vгvй.

-Бид лаатай айлуудаар орж явна. Тэдэнд ямар асуудал байна гэх мэтээр сурвалжилдаг юм. Танай гэрээр орж болох уу?
-Тэгээ тэг. Намайг Б.Нэргvй гэдэг. Манайх ч гэж дээ. Би хvvхэдтэйгээ нутгийн найзындаа амьдардаг юм. Надад ч гэсэн та бvхэнд ярих, хэлэх зовлон их л байна. Би очих газраа заагаад єгье гэсээр биднийг замчлан явлаа. Гэр пvн хийсэн дулаахан, хvvхдvvд нь шуугилдаж ээждээ хов хэлнэ. Гэрийн эзэгтэй гал дээр бин хайрч, хиншvv тавьжээ. Эзэгтэй Ц.Цэнд учрыг vл мэдсэн ч "Та хоёр дээшээ суугаач" хэмээн монгол уламжлалаар зочдоо хоймортоо урьсан. Гэрийн эзнийг Ц.Тєвшинцэнгэл гэдэг. Биднийг очиход эзгvй байв. Тэрээр "Цайз" зах дээр хувиараа тvлээ хєрєєдєж сардаа 30 мянган тєгрєгийн орлоготой гэнэ. Албан ёсны хаягаар бол эднийх Баянзvрх дvvргийн 23 дугаар хороо 19 дvгээр хэсэгт оршин суудаг гэж байв. Ц.Тєвшинцэнгэлийнх лаа барьдаг. Бас хашааны газаргvй тул нvцгэн гэрээ жалганы дэргэд барьжээ. Эднийх ємнє нь "Цайз" захын дэргэд айлын хашаанд амьдарч байгаад гурван сарын ємнє энд буужээ. Ц.Цэнд дєрвєн хvvхдээ харж гэр зуур єдрийг єнгєрєєдєг. Єрхийн сарын орлого тааруу, єнєє маргаашаа тэгж ингэсгээд єнгєрєєдєг ч гэсэн нутгийн найз Б.Нэргvйгээ нялх хvvхэдтэйгээ гэртээ суухыг зєвшєєрчээ. Цахилгаангvй, гэргvй, газаргvй айлын зовлон их аж. Гэсэн ч эднийх зовлонг юман чинээ санасангvй. Бусдад туслаж нэг хvнийг ч гэсэн гудамжинд хонуулж, тэнэмэл амьдралд орохоос сэргийлж чаджээ. Б.Нэргvй ємнє нь Улиастайн тойрогт эгчийндээ аж тєрж байжээ. Аравдугаар сарын 30-нд тvvний хvvхэд нэг ой хvрчээ. Тэрээр "Манай хvргэн ах Бат-Эрдэнэ Багахангайн эмнэлэгт жолооч. Эгч бид хоёр эхээс хоёулаа. Ээжийг єнгєрєєд удаагvй би эгчийнхээ нєхєр, хvргэн ах Бат-Эрдэнээр овоглосон. Жаахан байсан болохоор яагаад тэгснийг мэддэггvй юм. Намайг Бат-Эрдэнийн Нэргvй гэдэг болсон. Хvvхдийн мєнгийг манай хvргэн ах авчихдаг юм. Єнгєрсєн хугацаанд би хvvхдийн мєнгє гар дээрээ нэг ч удаа авч vзээгvй.

Миний группын мєнгє сард 40 гаруй мянган тєгрєг. Vvнийг бас манай хvргэн ах, эгч хоёр аваад зохицуулчихдаг. Манай эгч хотод дунд сургуульд багшилдаг. Энэ удаа сургуулийг нь хэлээд яахав. Би эгчийндээ амьдарч байхдаа байнга хєєгддєг байсан. Аргаа бараад нутгийн найзындаа амьдарч байна. Намайг элдвээр хэлээд байнга дарамталдаг. "Чам шиг арчаагvй амьтан хэзээ ч єрх толгойлон амьдарч чадахгvй. "Чи эцэггvй хvvхэд гаргаж яваад насаа дуусгана" гэх мэтээр намайг элдвээр хэлдэг. Уг нь миний тєрсєн ганц эгч шvv дээ. Би тэднийд амьдарч байхдаа єєрийн мєнгєє авъя гэж нэг ч удаа хэлж байгаагvй. Айгаад. Одоо нэгэнт л хамт амьдрахаа байсан тул мєнгєє хєєцєлдєж єєрєє авах санаатай. Би оршин суугаа хаяггvй. Багахангайгаас хотод шилжvvлгээ хийлгэж ирье гэхээр замын зардал алга. Асуудал их байна. Ядуу хvмvvст тусладаг "Дэлхийн зєн" байгууллагад хандсан. Шилжvvлгээ хийлгэж, бичиг баримттай болж ир гэсэн шаардлага тавьсан. Би залуу хvн. Сайхан амьдрах санаа их байгаа ч намайг дарлах хvн тvvнээс ч олон байна. Гэхдээ ийм хvнд vед уужуу сайхан сэтгэл гаргаж гэртээ амьдруулж байгаа найз Ц.Цэнд энэ хоёртоо маш их баярлаж байна" гэж ярьсан. Лаатай айлуудаар удаан явбал янз бvрийн л зовлон байна. Ядаж тэднийг нэн тvрvvнд гэрэл, гэгээтэй болгож зовлонгоос нь нимгэлэхсэн.

Д.Мягмар

Модны захад зарагдаж буй модон материал

2009 оны 11-р сарын 02 Нийтэлсэн БАТ
"Хангай" зах дээр зарагдаж буй мод, модон матeриалын үнэ өнгөрсөн сартай харьцуулахад бага зэрэг өсчээ. Өнгөрсөн зун, намар 11-15 мянган төгрөгийн үнэтэй байсан палк 15-19 мянга болтлоо өссөн байна. Нэг палкны үнэ өнгөрсөн саруудаас 4000 төгрөгөөр нэмэгдсэн нь барилгын салбарт төрөөс 180 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийх болсонтой холбоотой бололтой. 2008 оны наймдугаар сард нэг ширхэг палкны бөөний үнэ 23 мянган төгрөг байсан юм

.

Модны захад зарагдаж буй модон материал

Нэр төрөл

Хэмжих нэгж

Нэгжийн үнэ

Бөөний үнэ

1

Нарсан палк 4м х 15см х 15см

15000

15000

2

Хар модон палк

19000

18500

3

Нарсан банз 5см

1 куб

110000

105000

4

Нарсан банз 3см

1 куб

110000

105000

5

Прүс 5 х 5см /9ширхэг/

1боодол

11000

10000

6

Прүс 5 х 7см /6ширхэг/

1боодол

11000

10000

7

Банз /богино/ 2см /20ш/

1м3

85000

83000

8

Банз /богино/ 3см /20ш/

1м3

95000

93000

9

Нарсан Палк

14000

12000


Ж
.ГЭГЭЭ

Олон арван тендер, шалгаруулалт явсны эцэст сая л нэг Улаанбаатар дөмөгхөн авто замтай болж, ард иргэдийг баярлуулж байх шиг. Гэхдээ зөвхөн хөл дүүжлэх унаатай хүмүүсийг. Харин явган, нүцгэн иргэдэд хамгийн таагүй сарууд болж өнгөрлөө гэхэд болно.

Дэлгэр зуны гурван сарын туршид ямар ч хэл чимээгүй байсан зам засварын ажил есдүгээр сарын нэгэнтэй зэрэгцээд эхэлсэн. Энэ үеэр юу болдгийг бид хэнээр ч хэлүүлэлтгүй мэднэ. Ажил сургууль эхэлж, амьдрал ид буцалдаг үе. Гэхдээ энд зам засварын ажлыг оройтуулсан, үүнд хэн буруутай зэргийг дурьдаж хариуцлага энээ тэрээ бичих гэсэнгүй. Зүгээр л тагларч бөглөрсөн замаас унаа олж суух гэсэн иргэдийн бухимдлыг дамжуулах гэсэн юм.

Эхлээд төв зам засварт ороход нийтийн тээврийг хаагуур ямар замаар явах талаар бодолцсон болохоос биш зорчигчийг яах вэ гэдгийг хэн ч тоож авч хэлэлцээгүй. Гэтэл дээрх газруудаар явах, тэнд албан ажил нь байдаг иргэд их зовсон доо. Нийтийн тээвэрт суугаад хаа байсан 2-3 км замыг явган туулж ажилдаа хүрэх болсон. Энэ ч яахав. Ганц бие хүн өөрийгөө аваад явчихна гэж бодъё. Гэтэл хичээл сургууль эд эхэлсэн үеэр Зуун айлаас Баянбүрд хүртлэх зам, түүнээс цаад замуудыг хаасан нь ёстой л эргээд соц нийгмийн үе рүү орчихсон мэт санагдав. Санагдсан ч юу байхав тийм л байлаа.

Уншигч та ажигласан бол гэрээсээ гарсан хүмүүс буудал хайж хэдэн км зам туулаад арай ядан унаа олж суудаг. Гэтэл өдөрт л янз бүр болоод байсан замыг нийтийн тээврийнхэн ч мэдэхээ байж харсан, үзсэн онгорхой болгоноороо зам гарган явсаар арай ядан нэг газарт хүрдэг. Гэтэл сандарч тэвдсэн зорчигч нь дахиад хаагуур ч тэнэх юм билээ гэж айсандаа зогссон газарт буугаад үлдчихдэг. Ингээд зорьсон газартаа бус замын голд хаачихаа мэдэхгүй хаягдан үлдэж байгаа юм даа. Ажил, сургуульдаа хоцрохгүйн тулд замын унаанд гар өргөнө. Харамсалтай нь хүн бүр л ийм зовлонтой байгаа учраас ихэнх хувийн тэргэнүүд хөлслөгчтэй явж таардаг. Такси олдохгүй, нийтийн тээвэр нь хаана зогсож байгаа нь мэдэгдэхгүй ийм л хэдэн сарыг нийслэлчүүд маань үдэж, сая нэг жигдрэх янзтай болж байна.

Энэ бол зөвхөн зам засварын үеэр болсон явдлууд байлаа. Гэтэл сүүлийн үед Нийтийн тээврийнхэн хийх ажилгүй болсон юм шиг. Олон жил болоод л байсан автобусны зогсоолуудыг өөрчилж зорчигчдын хэв маягийг алдуулаад л. Ямар олиг байв гэж дээ. Өглөө нь ажилдаа ирэхдээ буусан буудал нь орой гэхэд алга болчихоор. "Тэдний дотор тэр буудал тэнд тэгж өөрчлөгдөнө" гэж зарладаггүй холбогдох байгууллагын буруугаас болж зорчигчид хохирдог. Харин манайхны дунд энэ нь нэг их сүртэй асуудал биш мэтээр ойлгогдон зорчигчдыг хохирооно. Манайхан ч "Ийм л байх ёстой" мэтээр дуугүй явж, буудал хайсаар насыг барах янзтай.

Тиймээс "Хэрэглэгч хаан" гээд уриа гаргаснаас хойш үйлчлүүлэгчдээ хүндэлж, зорчигчдынхоо тав тухыг бодоод буудал хайн тэнэж төөрсөн тэдэнд автобусны зогсоол хайрлаач.

Б.Өлзийдэлгэр

Эрүүл, хоггүй Улаанбаатар хүүхдүүдийн нүдээр

2009 оны 11-р сарын 02 Нийтэлсэн БАТ

"За энэ чинь яасан том хүмүүс цуглаа вэ" гэсээр Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер зочидтойгоо мэндчиллээ. Амны зузаан хаалт зүүсэн түүний найзууд Улаанбаатар хотын 370 жилийн ойн арга хэмжээний хамгийн бяцхан зочид. Ой угтаж Улаанбаатар хотын ерөнхий боловсролын сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийн сурагчдын дунд "Эрүүл, хоггүй Улаанбаатар миний нүдээр" сэдэвтэй гар зургийн болон зохион бичлэгийн уралдаан зарлаж шагналтнуудаа Ч.Бат дарга ийн хүлээж авсан хэрэг.

Уралдаанд 19 сургуулийн 1000 орчим бүтээл ирснээс 500 гаруй нь гар зураг, үлдсэн нь зохион бичлэгийнх байв.

"Эрүүл, хоггүй Улаанбаатар миний нүдээр" гар зургийн уралдаанд Зургадугаар сургуулийн 5А ангийн сурагч Э.Тэнүүнжаргал, 23 дугаар сургуулийн 1Г ангийн сурагч Б.Эрхэм, гуравдугаар байрт 24 дүгээр сургуулийн Т.Маргад-Эрдэнэ нарын бүтээл шалгарсан юм.

Зохион бичлэгийн уралдаанд 44 сургуулийн 11А ангийн сурагч Ө.Одончимэг, гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай 18 дугаар сургуулийн 11B ангийн сурагч Б.Нямдэлэг, МУИС-ийн харьяа "Байгаль эх" лицей ахлах сургуулийн сурагч Н.Мөнхтуул нар шалгарч хичээлийн хэрэгсэл, өргөмжлөл, мөнгөнг шагналаар шагнууллаа.

Улаанбаатарын 370 жилийн ой манай бяцхан иргэдэд мэдээж хамаатай. Тэдний оролцоо нь энэ уралдаан байлаа. Уралдаанд оролцож, бүтээлээ ирүүлсэн, эрүүл, хоггүй хотод амьдрах гэсэн чин хүсэлтэй энэ хүүхдүүд идсэн чихрийн цаасаа гудамжинд мэдээж хаяхгүй. Тэдний найзууд ч гэсэн.

Яагаад гэхээр эдгээр хүүхдүүд найз нартаа хог хаяхгүй, нийслэлдээ хайртай жинхэнэ унаган иргэд. Тэд уралдааныхаа талаар, хотын ажил хэрхэн өрнөж, ах эгч, аав ээж шиг нь хүмүүс хүмүүсийн тоомсоргүй хаясан хогийг цэвэрлэж, ажилд дарагдан өнждөгийг хамгийн түрүүнд ойлгосон. Ингэж ухамсарласан болоод л тэд энэ уралдаанд оюун ухаанаа зориулсан байж таараа. Хүүхдүүдийнхээ бичсэнээс санаа авмаар зүйл олон байсан гэж хотын ерөнхий менежер хэлсэн шүү.

Эрүүл хоггүй Улаанбаатар миний бодлоор...

Тэргүүн байр эзэлсэн нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 44 дүгээр дунд сургуулийн 11а ангийн сурагч Өлзийдэлгэрийн Одончимэгийн зохион бичлэг.

Эрүүл хоггүй Улаанбаатар миний бодлоор
Эрхт Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөн
Эрэлхэг ард түмэн тусгаар тогтнолоо зарлав
Элбэг баян уулсаар хүрээлэгдсэн
Энгүй уудам талд төр улсаа байгууллаа
Азийн цагаан дагина, эсгий гэр ярайх
Аргалын утаа бургилж, төлийн дуу цангинах Их хүрээнд
Атрын аянд мордсон хүслийн цулбуурт тариан түрүү сугсалзаж
Ард түмний сэтгэлд бүтээн байгуулалт гэрэлтэнэ.
...Ай даа энэ ч хувьсгалын үеийн Улаанбаатар байхдаа.
Харин одоо...
Хог цаас гудамж талбайгаар нэг хөглөрч
Хорт утаа цэнхэр тэнгэрийг нилд нь бүрхжээ
Хатаж ширгэсэн гол нууранд загас түгшиж
Хоол тэжээл ард олны таван цулыг хямраана
Төрийн бодлого ард түмнийг мунхаруулж
Төсвийн байдал айл өрхийг ядууруулна
Халдашгүй дархан нутагт минь харийнхан суурьшаж
Харъяат саахал улсууд хойд, урдаас мөлжинө
Тиймээ өнөөгийн Монголын байдал "Хуучин хүү" өгүүллэгийг өрийн эрхгүй санагдуулна. Хотын байдал шалдар булдар, төрийн байдал ороо бусгаа, хөмөрсөн хогийн функертай адил, хаа сайгүй хог хөглөрч утаагаар амьсгална. Идсэн зүйл, элээсэн хувцас, шүүрдсэн хог, шүлстэй гудамж, агаарт ууршиж, амьсгалтай нийлж бид бүхэн битүүхэн дотроосоо нурж өвчилсөөр архаг хууч өвчин болж илрэнэ. Тэгвэл энэ бүхнийг хэн, хэрхэн зогсоож чадах вэ? Мэдээж Монголын ирээдүй болсон бид л өөрчилж, тэмцэж чадна. Надад нэг бяцхан санал байна. Энэ бол "Хэрэггүй болсон зүйлээ хогийн саванд хийж заншсан хүмүүс, Монгол Улсын нийт хүн амын 30 хувь ч хүрэхгүй байдаг.

Ийм учраас л хогоор дэвсгэр хийж, хорт утаагаар амьсгал хийж байна. Хувь хүн бүр, хог цаасаа зөвхөн хогийн саванд хийх ёстой гэсэн ухамсарыг ой ухаанд нь хоногшуулах нь чухал. Иймээс хог цаасан хаясан, зөвшөөрөлгүй газарт ил задгай хог асгасан хогийнх нь тоо хэмжээгээр мөнгөн торгууль тогтоох хэрэгтэй. Мөнгөн торгуулийн хэмжээг өндөр тавьснаар, энэ төрлийн хэрэг зөрчил буурах боломжтой. Бас тухайн дүүрэгт үйл ажиллагаа явуулж буй хувь хүн, албан байгууллага бүр гаднах орчноо цэвэр, өнгө үзэмжтэй байлгах үүргийг хотын захиргааны өмнө хүлээж, биелүүлээгүй тохиолдолд торгуулах хэрэгтэй.

"Хамгийн гол нь хог цаас, угаадас, түлж байгаа хамер, резин тань орчин тойрныг бохирдуулж байгааг ойлгож, та өөрөө хэнээр ч удирдуулж, торгууль авалгүй өөрчлөлтийг өөрөөсөө эхэлж, мөнгөө хайрлаж байгаагаасаа илүү эрүүл мэндээ хайрлах нь зүйд нийцсэн хэрэг болно. Та эргэцүүлж бодоод нэг үзээрэй, миний бичсэн зүйлийг өөр хүнд дамжуулаад хоёр үзээрэй, эх оронд минь хэрэг болоосой гэж хүсэж байна. Элгэн садан маань эрүүл аж төрөөсэй гэж ерөөж байна.

Дуниартаж хөглөрсөн үүлсийн дундаас, уулын орой давж ядан цухалзаж, янгир хальсан хадан хавцлаас эх орны минь зах хязгаар зэрэглээн дундаас ялгарч ядан, өндөр байшин, сүрлэг хөшөө, өргөн гудамж, өнгөт барилга, гудамж талбай харц татам харагдана.

Энэ бол миний төрсөн нутаг
Эрүүл хоггүй Улаанбаатар миний бодлоор...

Хохь нь, тэгвэл дампуурцгаа

2009 оны 10-р сарын 28 Нийтэлсэн БАТ
Гуймтгай мөртлөө голомтгой гэж нэг мэргэн үг байдаг. Мөнгө өгөөч гэх мөртлөө өгсөн мөнгийг нь голж тунирхдаг хачин зан монголчуудад нийтлэг байх юм. Тийм ч учраас дээрх үг гарсан биз.

Өнгөрсөн хавраас эхлэн төрийн хайр халамжийг нэхэж суусан  барилгынхан маань эргээд эрхлэж,  аальгүй авгай шиг аяглах боллоо. Гүйцэтгэл нь 90-тай болон барьж дууссан ч борлогдохгүй байгаа барилгуудаа Засгийн газарт худалдахыг тэд өөрсдөө санаачилсан. Энэ ч дагуу 4000  айлын орон сууцыг Засгийн газар санхүүжүүлж моргайжийн зээлээр иргэдэд олгохоор болж, уг мөнгийг  Олон улсын валютын сангаас өгсөн 180 сая.ам доллараар санхүүжүүлэхээр шийдвэрлэсэн юм.   Засгийн газрын тэрхүү шийдвэрт   “Барилгын салбарт үүсээд байгаа санхүүгийн хүндрэлийг шийдвэрлэх, арилжааны банкуудын хөрвөх чадварыг нэмэгдүүлэх зорилгоор гадаад, дотоодын зах зээл дээр 180.0 (нэг зуун наян) тэрбум хүртэлх төгрөгийн Засгийн газрын бондыг үе шаттайгаар арилжаалах замаар төрийн албан хаагчид болон иргэдэд олгох орон сууцны урт хугацаат зээлийн эх үүсвэр бүрдүүлэхийг Сангийн сайд С.Баярцогтод даалгаж, Монголбанкны ерөнхийлөгч Л.Пүрэвдоржид зөвлөсүгэй” хэмээн дурджээ. Цаашлаад уг тогтоолд барьж дуусган улсын комисст хүлээлгэн өгсөн арилжааны банкны зээлийн барьцаанд байгаа орон сууцыг мeтр квадрат талбайн үнийг  нийслэлд 650  (зургаан зуун тавин) мянган төгрөгөөс хямд байх нийслэлд зарчим баримтлан "Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци" ХХК-иар дамжуулан төрийн албан хаагчдад урт хугацаатай зээлээр олгохыг Сангийн сайд С.Баярцогт, Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, нийслэлийн Засаг дарга Г.Мөнхбаяр нарт даалгасан байна.  

Гэвч эдүгээ Засгийн газраас баримталж буй үнэ дэд хөтөлбөр хэрэгжих үйл явцыг удаашруулж магадгүй болоод байна.  Учир нь Засгийн газраас тавьж буй үнийг ямар ч ашиггүй хэмээн барилгынхан үзэж буй.  Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын яамаар дамжуулан   барилгын компаниуд дэд хөтөлбөрийн хүрээнд борлуулах орон сууцныхаа нэг ам мeтрыг  нэлээд хямдруулж  483 ам.доллараас 805 ам.долларын хооронд үнэлэх хүсэлтээ илэрхийлсэн ч Сангийн яамны зүгээс уг үнийг хэт өндөр гэсэн тооцоог гаргажээ. Монголын үндэсний барилга ассоциацийн харьяанд байдаг 78 компани уг “наймаа”-нд оролцохгүй гэдгээ  одоогоор хатуухан мэдэгдээд буй.  Тэдгээр кордорациараа дамжуулан Засгийн газраас санхүүжилт хүсч байсан юм. Харин өнөөдөр өөрсдийнх нь хэлсэн үнээр орон сууцыг нь худалдаж авахгүй бол зарахгүй байхаар хоорондоо тохиролцсон байна.  Засгийн газраас дээрх үнийг тогтоохдоо барилгын матeриалын үнийг өнгөрсөн 2008 оны хамгийн дээд оргил үeийн мөнгөөр тооцож, газрын үнэ бүр авлигын  мөнгийг, барилга барихын тулд төрийн дансанд тушаадаг 35 мянган төгрөгөөс эхлээд бүхнийг шингээж тооцсон аж.  Дээрх үнээр орон сууцаа зарсан тохиолдолд барилгынхны “халаасанд” нэг ам мeтр тус бүрээс 50-80 мянган төгрөгийн ашиг унаж байгаа гэж Сангийн яам болон Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын мэргэжилтнүүд тайлбарлаж буй.

….2006 онд шинээр барьж буй барилгуудын нэг мeтр квадрат талбайн дундаж үнэ 500 ам.доллар байсан бол 2007 оны аравдугаар сарын байдлаар 719 ам.доллар, 2008 оны нэгдүгээр сарын байдлаар 870 ам.доллар, долдугаар сард 900-1500 ам.доллар болсон байна. Орон сууцны үнэ долоо хоногийн дотор 5-10 саяар өсч байсан тохиолдол өнгөрсөн 2007 онд гарч байсан гэх судалгааг Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын яамнаас  гаргажээ. Тодруулбал, 2007 оны зургадугаар сард нэг өрөө байр дунджаар 23.3 сая төгрөг байснаа аравдугаар сард 30.6 сая болж долоон сая 300 мянган төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Өнөөдрийн байдлаар шинээр барьж буй орон сууцны мeтр квадрат нь 750-1500 ам.долларын үнэтэй байна. Орон сууцны үнийн өсөлтийн ихэнх нь материаллаг бус өсөлт хэмээн мэргэжилтнүүд дүгнэжээ.  Улсын мэдэлд байгаа цементийн үйлдвэр болох "Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэр” ХК-д өнөөдөр нэг тонн цементийг 70-90 мянган төгрөгөөр үйлдвэрлэж байгаа болон Хятадаас оруулж ирж буй барилгын матeриалын үнэ өнгөрсөн жилээс 30 хувиар буурсан гэнэ. "Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэр" үйлдвэр хуурай технологи гэдэг сүүлийн үед дэлхий даяар ашиглах болсон аргад шилжих төсөл боловсруулж байна. Төсөл амжилттай хэрэгжвэл нэг тонн цементийг 40-50 мянган төгрөгөөр үйлдвэрлэх боломжтой болох аж. Ингэснээр орон сууцны үнэ  өнөөдрийнхөөс бүр ч илүү буурах бололтой.  Хэдийгээр орон сууцны эрэлт хэрэгцээ их буй ч банкууд зээлээ хумисан, гар дээрх бэлэн мөнгөний эргэлт буурсан зэрэг шалтгаанаар байр худалдан авагчдын тоо 50 хувиар багассан аж. Хахир хавраас л ядарч, зүдэрч, хөрөнгө, мөнгөгүйн зовлонг тоочин  дампуурлын ирмэг дээр ирснээ зарлаж  жагсч асан  барилгынхан үнэхээр л тийм гачаалтай байсан бол Засгийн газрын хийж буй санхүүжилтийг чамлаад суухгүй  л байхсан биз. Өнөөдрийн байдлаар банкны 450 орчим тэрбум, иргэдийн 150 орчим тэрбум,  барьж дуусаагүй барилгуудын 200 тэр­бум гээд нийтдээ 800 тэрбум төгрөг тус салбар түгжирчихээд буй. 180 тэрбум төгрөг барьцаанд байгаа тэдэнд багагүй боломж олгох ёстой.

Чамлахаар чанга атга гэдэг. Засгийн газрын тавьж буй үнийн санал таалагдахгүй бол  дампуурцгаа, барилгынхаан. Дараа нь битгий л гоншигноорой доо.  Учир нь 2010 оноос дотооддоо үйлдвэрлэх барилгын матeриалаа нэмэгдүүлэх талаар төрөөс багагүй арга хэмжээг авахаар төлөвлөж буй юм билээ. Тухайлбал,  “Хөх цав”-ын цементийн үйлдвэрийг  ашиглалтад оруулахаас гадна Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг өргөтгөж, “Ган хийц" үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэхэд анхаарах гэнэ. Ингэвэл 2011 оноос шинэ технологоор үйлдвэрлэсэн хямд түүхий эдээр барилга барьж эхлэх бөгөөд орон сууцны үнэ бүр хоёр дахин буурахыг ч мэргэжилтнүүд тайлбарлаж байгаа юм.

Ж.НЯМ

Мэдээллийн хөтөлбөр өдрийн сурвалжилгаараа үргэлжилж байна.Энэ удаагийн өдрийн сурвалжилга Нийслэлийн гэр хорооллууд дахи иргэдийн амьдрал ядуурал  өвөлжилтийн бэлтгэлийн бэрхшээлүүдийг  хөндөж байна.Сурвалжилагийнхаа өмнө товчхон судалгааг эхлээд дуулга.Өнөөдөр Монголын нийт хүн амын 5 хувь нь хязгааргүй баян амьдарч байгаа бол 20 хувь нь боломжын 25 хувь нь 2 идэхгүй хоосон хонохгүй алтан дундуур амьдарч байна. Харин үлдсэн 40 хувь нь нэн ядуу амьдарч байгаа юмаа. Чинээлэг амьдарч байгаа 5 хувь нь Монголын баялагийг эрх мэдэлдээ авчихсан улс төр бизнесийн бүлэгийн цөөн хэдэн хүмүүс байна.УИХ энэ бүлгийн хүмүүст зориулсан элдэв төрлийн өршөөлийн болон бусад хуулиудыг үйлдвэрэлдэг.Харин боломжын амьдарч байгаа 20 хувийнханд чинээлэг амьдарч байгаа бүлгийнхэний гар хөл бологсод ихэвчилэн багтаж байна.Харин алтан дундаж амьдарч байгаа 25 хувьд нь  жирийн ажилчин ангийнхан харъяалагдаж байгаа бөгөөд цаашдаа эдийн засгийн өсөлт хүчээ авч юмны үнэ өссөөр байвал энэ бүлгийнхэн тун удахгүй ядуучуудын эгнээнд шилжиж Монголын хүн амын 65 хувь нь ядуу гэсэн бүлэгт шилжихээр байна.Харин нэн ядуу 40 хувийнхан нийслэлийн гэр хорооллоор,хотын захаар,траншейгаар амьдарч байна. Энэ бүлгийн хүмүүст ажил байхгүй орлого байхгүй тиймээс ихэвчилэн тамхи тариа ширхэглэх болон гудамж талбайд худалдаа наймаа хийх эс бол  хог хаягдал шил лаазханаар амьдралаа залгуулж байна. Нэн ядуу  Монголын хүн амын 40 хувь буюу 1 сая гариу иргэдэд УИХ-аас гаргаж байгаа хууль бодлого шийдвэр огт хамаагүй учир нь тэдэнд  ямар нэгэн өршөөлийн хуулинд хамрагдах шаардлаггүй.Жинхэнэ мөрөөрөө ариун цагаан хөдөлмөрөөрөө хоногийн хоолоо олж идэж байгаа иргэд. Хүйтэний улирал эхэлсэн энэ үед нэн ядуу бүлгийнхэн хамгийн хүнд байдалд байна.Учир нь тэдэнд умгар гэрээ дулаацуулах түлш түлээ бор ходоодоо зогоох хонгийн хоол тарчигхан байна. Төр засгаас тэтгэвэр тэтгэмж болон халамжын гэх тодотголтой хэдэн бор тогрог өгдөгч өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийх нь үнэ тэнгэрт хадсанаар өгөсөн нь өгөөгүйтэй ижил байна.  Гэр хороололууд дахи ядуу иргэдийн дунд өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд болон өнчин өрөөсөн хүүхэдүүд гавъяаны амралтандаа гарсан настангууд ихэвчилэн байна.Дүүргийн зүгээс хүндхэн амьдралтай иргэдээ тэтгэж дэмжиж чаддаггүй хурган дарга нар тэр бүр тусламж дэмжилгийг нүдийг нь олж ологдоггүй хэвчилэн танил тал хамаатан садангууддаа тусламж дэмжилгээ тараадаг гэх гомдол их байна. Хорооны дарга нар хаана ямар айл амьдарч байгааг тэр бүр мэддэггүй.Өвлийн улиралд гэр хорооллуудад өвчилөл ихээр гардаг байна.Учир нь хүйтэн орчинд ходоод нь хоосон байсанаас бага насны хүүхэдүүд болон настайчууд амархан өвчилдөг байна.
Ядарсан  иргэд хүндхэн өвлүүдийнхээ нэгийг ийнхүү угтаж байна. Дээр нь гахайн томуу гэгч айхтар халдвар гарчихсан . Үүнийг давхад тэжээллэг хоол хүнс хэрэгтэй гэтэл энэ бүлэг хүмүүс тэжээллэг битгий хэл булууны ясгүй сууж байна.

Лаанбаатарын дуулал оршвой

2009 оны 10-р сарын 23 Нийтэлсэн БАТ

(Егөө бичлэг)  

Үдэш болгон лааны эрэлттэй
Үлгэр домгийн гэрэл хүсээстэй
Үйлсийн хоржоон-Лаанбаатар минь
Уулсын дундаа тог нь тасраастай... үе үехэн ингэж дуулмаараа.

Захын хорооныхон буюу гэр хороололд үдшийн мөргөлийн дуу нь энэ болмоороо. Үнэндээ хэзээ эрчим хүчний найдвартай хангамж жигд эдлэх юм бүү мэд. Гурав хоногийн өмнө гэхэд л УДЭТ-т "Хүн танаа" жүжиг тоглосон Тэр үед цахилгаан тасалдаж л байв. Аль нэг тоглолтын дундуур гэрэл унтардаг хачир маягийн үзэгдэлд та бид ч дасал болж дээ. Ялангуяа сонгуулийн дүн гарах шөнө бол ёс юм шигхэд хэдэн чиглэлд тоггүй /токгүй/ болно. Гадаадын жуулчин гайхлаа л гэсэн.

"Улаанбаатар" зочид буудлын орой дээрх урсгал гэрлэн нэр хаягийнх нь "У" үсэг асаагүй үед гадна нь буусан америк эр эргэлзэн "Би буруу газарт ирчихлээ" гээд толь бичиг гарган үзээд "Лаа гэдэг чинь өнгө заасан үг биш байна. Энэ цахилгаанаар гэрэлтдэггүй, дан лаа барьдаг дэн буудал байх" гэж шинэхэн хөтөч охинд хэлэн "Улаанбаатар гэдэгт нь урьдчилж захиалга өгсөн. Тийшээ л хүргээд өг" гэж зүтгэжээ. Хариуд нь "Энэ яахав дээ, танай Чикаго хотын нэрний эхний "Ч" нь гэрэлтэж харагдахгүй болчихсонтой адил юм. Сорри" гэвэл бүрч эгдүүцэн "Чикаго бол хэзээ ч "икаго" болдоггүй. Түүнтэй адил би Лаанбаатар гэдэг газар буух ёсгүй" гэж хөөрхий хөтөч охиныг хөөрхөн сандаргажээ.

Уул нь ч манай нийслэлийн эрчим хүч үйлдвэрлэл өссөөр л ирсэн түүхтэй юм билээ. Сая.квт.цаг-аар тооцсон жишгээр 1931 онд 0.2, 1932 онд 0.8, 1961 онд 101.0, 1962 онд 121.7, 1991 онд 2026.5, 1992 онд 1933.3 гэсэн үзүүлэлт байдаг. Энд хоорондоо 30 жилийн зайтайгаар авав. 1992 оноос тоон үзүүлэлт нь буурах хандлагатай яваад 2000 оноос өссөн байна. Үүний энгийн илрэл айл өрх бүр гэрэл чийдэнтэй байх учиртай юм. Гэтэл гэрэл чийдэнгийн голойхыг ч хараагүй айл өрх нийслэл бараадан аж төрж байна гэх юм. Уг нь бид эрчим хүч ашиглан үйлдвэрлэл, үйлчилгээ явуулж, эдийн засагтаа тулгуур болж буйг үгүйсгэхгүй.

Гэхдээ 1924 онд Улаанбаатар нэрийг аваад нийслэл хотоор тунхаглагдсан цагаасаа хойш үе үе Лаанбаатар явсан нь бас ч чамламгүй шүү. Ямар сайндаа л байрныхны дунд "тог ч үгүй, ус ч үгүй, торгуулийн тасаг болоод сууж байна" гэх яриа гарсан байхав дээ.

Сүмогийн хоёр Монгол аваргыг тойрсон элдэв яриан дунд бас л цахилгаан тасалдсан үе орж ирдэг. Хакухо М.Даваажаргал асашоёрюү Д.Дагвадоржийг давмагц Ж.Мөнхбат аварга Д.Долгорсүрэн заан руу утасдаад "До заан аа нөгөө хоёр хүүхэд юу болоод өнгөрсөн бэ. Манай энд тог тасарчихлаа." гэж нохойтсон байдаг. Цахилгааны тасалдлыг далимдуулан ер нь юу эс болох вэ дээ.

Монголыг судлаач хоёр Герман эрийн ярьсан нь:
-Монголын Улаанбаатарын хүн ам саяхан л 800 шахам байсан хэдийдээ сая хүрчих вэ гэхэд
-Тэднийд чинь хүн амын төлөвлөлт, нөхөн үржихүйн зохицуулалт байхгүй. Дээр нь цахилгаан эрчим хүч хангалттгүй. Лаагаа гамнаад харуй бүрий болмогц л шахам орондоо орцгоодог гэсэн. Аргагүй шүү дээ. Хүн ам нь өсөлгүй яах вэ гэжээ. Бид нэг муу тогноос болж энд тэндээс их юм дуулна даа. Дуулна гэхээс манай их хоттой холбоотой дуунууд ч нэг юм хэлээд байх төлөвтэй.

Ө.Баасанжавын үг, Ц.Сүхбаатарын ая "Улаанбаатар хотоо цэцэглүүлье" -д
"Тэргэл cap шиг цахилгаан гэрэл ярайлгаж
Түмэн цацрагт усан боргио оргилуулж" гэж байх.

Ж.Бадраагийн үг, Т.Насанбуянгийн ая "Улаанбаатарын агаар" -т
"Сүрлэгхэн жавхланг нь бишрэн харахад
Сүндэрлэсэн ордос туяа цацаад...
...Хотол нийслэлхээ илч гэрлээр
Хонгорзул шиг урганам билүү биднүүс" гэжээ. Нийтэд түгэн дэлгэрсэн нь харьцангуй ч энэ хоёр дуунд гэрэл гэгээг түгээгч гэж нэг талаас магтавч нөгөө талаасаа харин ч гэрэл хүсээ юү гэлтэй.

Ц.Гайтавын үг, С.Гончигсумлаагийн ая "Улаанбаатарын тухай дуу" нь "Намуухан шөнө түг түмэн зулаа асааж" гэж эхэлдэг.

Мөн Ц.Гайтавын үг, Б.Түмэнжаргалын ая "Улаанбаатарын үдэш"-т тэгвэл
"Түмэн чийдэнгийн холбоо жирийж
Төрсөн хотын золбоо гялалзана" гэж эхлээд дунд хэрдээ
"Хөх тэнгэрийн мөнгөн cap
Хөгжилтэй хотыг минь гийгүүлнэ" гэж үргэлжилдэг. Нэгэнт бүтээн байгуулалтын тухайд ололт талаас нь бичих үүрэгтэй болохоор шүлэгчид ийнхүү магтаж байсан ч уншигчид нь цаанаа нэг гэрэл гэгээг бодит хүртээмжээр хүсээд байжээ гэмээр. Ер явж явж их хангалуун зүйлээ биш ховор юмаа л магтаж бичдэг зөн зан шүлэгч, найрагчдад бас байдаг.

Д.Пүрэвдоржийн үг, Б.Дамдинсүрэнгийн ая "Улаанбаатарын үдэш" дуунд "Мянган хунгийн жигүүр шиг Мөнгөн цагаан дэнлүү доор Уулаар цацсан од шиг Улаанбаатар туяаран байна" гэсэн бол П.Сандуйжавын үг, Г.Пүрэвдоржийн ая " Улаанбаатарын үдэш"-т нь
"Охьюу тэнгэрийн одод үржээд
Орон байрын гэрэл цацраад...
...Улаанбаатарын үдэш намуухаан, намуухан" гэх жишээтэй.

Б.Хаянхирваагийн үг, Д.Бадарчийн ая "Ертөнцийн сайхан Улаанбаатар"-т бас
"Зун зуны үдшээр харахад
Зуллаж буусан оддын хүрээлэн" гэж мөнөөх гэрэл л явна.

Б.Хүрэлбаатарын үг, Х.Баатарын ая "Миний Улаанбаатар"-ыг мэдэхгүй хүн цөөн биз. Түүнд
"Өндөр хүчдэлийн шон дагаад
Өргөө гэрүүд нүүсээр байна
... Мишээсэн дагина шиг Миний Улаанбаатар" гэснийг нь харанхуйд ч юм уу, лааны сүүтгэр гэрэлд юм уу хотын хаа нэгтээ дуулцгаадаг биз дээ. "Өндөр хүчдэлийн шон дагалаа" гэснээс өөхөн дэнгийн гэрэл рүү тэмтчих эрвээхэй лүгээ адил нийслэл бараадан хичнээн ч айл өрх нүүж ирэв. Нэг л мэдэхэд сая хүнтэй болчихлоо.

"Саяар ардын сайхан санаа
Саруул орчлонд цуутай нийслэл" гэсэнтэй нийцэж ч байх шиг. Гэхдээ л орчлон нь саруул, орон хот минь олон хэсэгтээ харанхуй хэвээр байна даа. Одоо ч гэсэн цахилгаан эрчим хүчээр гачигдаж байдаг баруун зарим аймгийнханд л нийслэлийн гэрэл чийдэн содон юм шиг санагдаж болох. Тэд л дээрх дуунуудад автаж мэдэх. Дуу зохиосон уран бүтээлчдийн буруу гэж юу байх вэ. Уралдаан зарлаж, даалгавар өгсөн чиглүүлэгчид нь зэмлэлийг хүртмээр л дээ. Нийслэлийн захын хорооныхон, шилжин ирэгсэд дээрх дуунуудыг дуулах манатай уурлаж магад. Юун гэрэл, чийдэнг магтан дуулах чинь ТҮЦ-нээс лаа авах гэтэл дуусчихсан байна гээд бухимдаж суугаа даа. Цахилгаан гэрэл чинь ердийн л хэрэглээ шүү дээ. Энэ зуунд битгий хэл өнгөрсөн зууны эхний хагасаас л Монголд нийтлэг энгийн хэрэглээ болчих байсан юм. Бусад улс оронд бол түүнээс түрүүчийн зуунд л бодит хэрэглээ нь болсон. Гэтэл манай нийслэлд ч мөнөөх "Ильичийн гэрэл" бүрэн түгж амжилгүй социализмыг гэтлэн туулсан. Уг нь цагтаа В.И. Ленин "Орос орон дээр цахилгаанжуулалтыг нэмбэл сая социализм болно" гэж томъёолж асан. Ильичийн сургаалыг эндэлгүй дагах гэсэн нөгөө фанат улс чинь бүр цахилгаанжуулалтыг огоорч оромдоод социализмыг туулж орхисон. Ийм гайхал улс чинь измгүй энэ нийгэмд яаж ч цахилгаанжих билээ дээ. Гэвч бас учир байна. Измгүй тусмаа эдийн засаг нь урагшилж, иргэдийн амьжиргаа дээшилж, эрчим хүчний энгийн хэрэглээ хангагдсан байх боломжтой. Манайхан бас бэлэнчлэх гээд хэцүү. Төрөл бүрийн хүчин чадалтай цахилгаан үүсгүүрүүд худал-даанд буй. Түүнээс авч гэрэл цахилгааныхаа хараат бус байдлыг хангасан нь хэд вэ. Үүнийг амьдралын бололцоотой чинээлэг гэхээр хэсэгт хандан хэлж байна. Тийм биш нь төрөөс барьж буй дэд бүтцийн бодлогоос хамаарах нь ойлгомжтой. Ийн албархаж болох ч XXI зуунд лааны гэрэл шүтэж амьдарна гэдэг ёстой лаа лаа, лөө лөө баймаар даа.

"Лааны дөл шиг өчүүхэн хайранд чинь
Лавтай би итгэсэн юм байжээ
Лусын мэт надад санагдаад
Лай нь ирээд дурласан юм байжээ" гэж гэрэл цахилгаангүй зусланд хөвгүүд дуулдаг байсан тэр цаг аль хэдийнэ гээгдсэн. Гэвч өнөөдөр лааг ад үзэх арга хомс байнам. Үнэн лайтай, энэ лаа гэгч заримдаа "ТЭЦ-4"-өөс ачтай байна шүү. Эрчим хүчнийхээн.

Удахгүй нийслэлийн 370 жилийн ойгоор Улаанбаатарын удирдлагууд наргина. Жил жилийн энэ сарын 29 -нд тэд наргидаг уламжлалтай билээ. Тэр наргианых нь үед тог тасрахгүй байх болтугай гэсэн ерөөж, бас салхинд дальдчих лааны гэрэл шиг сүүтгэр итгэл сүүмийлгэн Лаанбаатарын дуулал юугаа завсарлая.

Б.Цогзаяабаатар

Захын дүүрэгт ядуурал өндөр гарчээ

2009 оны 10-р сарын 23 Нийтэлсэн БАТ

"Улаанбаатар хотын Мянганы хөгжлийн зорилтууд" илтгэл хэвлэгджээ. Мянганы хөгжлийн зорилтуудын хэрэгжилтийн тайланг хоёр жил тутамд гаргадаг аж. Зорилтод амьжиргааны доод түвшнээс доогуур орлоготой иргэдийн эзлэх хувь хэмжээг 1990 онтой харьцуулахад 2015 он гэхэд хоёр дахин бууруулахаар. тусгасан. Тэгвэл өнөөгийн байдлаар 100 хүн тутмын 22 нь хүнсний болон бусад хэрэглээний зүйлсээ худалдан авах чадваргүй амьдарч байна. Улаанбаатар хотын захын болон алслагдсан дүүрэг, хороодод ажилгүйдэл, ядуурлын түвшин өндөр байна. Гэр хороололд амьдардаг иргэдийн эдийн засгийн чадавх орон сууцны оршин суугчдаас доогуур гарчээ. Тухайлбал, гэр хорооллын оршин суугчдын 45 хувь нь ядуу байхад орон сууцны хорооллын өрхийн 15 хувь нь ядуу амьдардаг аж. Ядуурлын үзүүлэлт буурахгүй байгаа нь хот руу чиглэсэн эрчимтэй шилжилт хөдөлгөөн, хүн амын механик өсөлттэй холбоотой.

Улс орны хөгжлийн түвшнийг илтгэх шалгуур үзүүлэлт нь хүүхдийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар, хүртээмж байдаг. 1000 амьд төрөлт тутамд нялхсын эндэгдлийн коэффициент өнгөрсөн онд 2.9-өөр өссөн ч өмнөх жил үүдтэй харьцуулахад буурсан үзүүлэлттэй байгаа. Нялхсын эндэгдэл хамгийн өндөр дүүрэгт Багахангай, Налайх, Багануур байгаа бол Чингэлтэй, Сүхбаатар, Сонгинохайрханд эндэгдэл бага гардаг аж. Тодруулбал, Багахангай, Налайх дүүрэгт сүүлийн гурван жил хүүхдийн эндэгдлийн түвшин өндөр гарчээ. Тиймээс тухайн дүүргүүдэд эх, нялхаст үзүүлж байгаа эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг сайжруулах шаардлагатай юм. Одоогоор нялхасын эндэгдэл дунд амьсгалын болон хоол боловсруулах эрхтэн тогтолцооны өвчний улмаас эндэх нь буурсан байна. Эндэгдлийн шалтгааны дийлэнх хувийг жирэмсэн, төрөлттэй холбоотой хүндрэлүүд эзэлж байна.

ХДХВ/ДОХ өвчний халдварыг 2015 он гэхэд хязгаарлах, урьдчилан сэргийлэхээр Мянганы хөгжлийн зорилтод тусгасан. ХДХВ/ДОХ-ын халдварын анхны тохиолдол 1992 онд бүртгэгдсэнээс хойш энэ оны зургадугаар cap хүртэл 56 тохиолдол бүртгэгдэж халдварлалт нэмэгдсээр байна. Халдвартай хүмүүсийн 80 хувь нь нийслэлийн иргэн. Одоогоор энэ халдвараар найман хүн нас бараад байгаа аж. Эдгээрийн дотор тодорхой хаяггүй, орон гэргүй ядуу амьдралтай, гомо, биеэ үнэлэгч, хувиараа бизнес эрхэлдэг, сэтгэцийн өөрчлөлттэй зэрэг эрсдэлтэй, эмзэг бүлгийн хүмүүс багтжээ. Халдвар нэмэгдсээр байгаа нь нөхөн үржихүйн насны залуусын дээрх өвчний талаарх мэдлэг хомс, сайн дураараа шинжилгээнд хамрагддаггүйтэй холбоотой. Нөгөө талаас эрсдэлтэй бүлгийн хүн амд хүрч ажиллах, өвчний онош, илрүүлэлтийг сайжруулах нь чухал юм.

Б.Мягмансанж

Орон сууц зээлээр авах сонирхол багатай байна

2009 оны 10-р сарын 19 Нийтэлсэн БАТ

Хавар, зун, намрын турш зогсонги байсан барилгын салбарт нааштай өөрчлөлт гарсангүй.

Эдийн засагчид намраас орон сууцны борлуулалт нэмэгдэхгүй хэвээр байна, үүнийг дагаад үнэ нь навс бууна хэмээн таамаглаж байсан. Дээрх таамаглалаас нэг нь биелээгүй байна.

Өөрөөр хэлбэл, орон сууцны үнэ хямдарсангүй. Компаниуд орон сууцны борлуулалтыг нэмэгдүүлэхийн тулд худалдан авагчдыг дэмжих төрөл бүрийн ажил хийж байна. Тухайлбал, компанийнхаа зээлд хамруулахаас гадна "Хаан", "Голомт", "Хас", "Зоос" зэрэг банктай хамтран орон сууцны зээл олгож байна. Гэхдээ зээлд хамрагдахын тулд төлбөрийн 50 хувийг хийсэн байх шаардлагатай.

Энэ нь барилгын компаниуд эргэлтийн хөрөнгөгүй болсонтой холбоотой аж. Нэг үгээр хэлбэл, яаж ийж байгаад барилгаа гүйцээхэд компаниудад бэлэн мөнгө шаардлагатай байна. Үүний тулд урьдчилгаа төлбөр авах зайлшгүй хэрэгтэй болж байгаа аж. Арилжааны банкууд барилгын компаниудтай хамтарч зээл олгож байгаа ч хүү нь дэндүү их гэх шүүмжлэлийг дагуулсан. Мөн нөхцөл нь хэт өндөр байгаа аж. Иргэн 2-10 жилийн хугацаатай зээлд хамрагдлаа гэхэд сард 1.6-1.8, заримдаа хоёр хүртэл хувийн хүү төлөх хэрэгтэй болно. Ихэнх хүн 10 жилийн хугацаатай зээлд хамрагдах боломжтой.

Тэгвэл энэ хугацаанд төлөх хүү нь тухайн орон сууцныхаа үнийг бүтэн нугалах хэмжээнд хүргэж байна. Нөгөөтэйгүүр, сард 500 мянган төгрөгөөс доош орлоготой хүнд байр зээлээр авна гэдэг бүтэшгүй зүйл. Учир нь банкнаас тогтмол, өндөр орлоготой байх гэсэн шалгуур тавьж байна. Гэтэл төрийн албан хаагчийн дундаж цалин 300, хувийн хэвшлийнх 200 гаруй мянган төгрөг байна. Иймд иргэдэд зээлд хамрагдаж байртай болох боломж ихээхэн хязгаарлагдмал байгаа юм. Зарим компани өөрөөсөө зээл олгож байв. Сарын нэг хувийн хүүтэй. Хугацаа нь тав хүртэл жил.

Гэхдээ ингэж зээл олгож байгаа компани цөөхөн байна. Түүнчлэн, компанийн зээлийн хүү нь бага байгаа ч нөхцөл нь өндөр байв. Шинэ орон сууцны үнэ хөдлөхгүй байна. Харин хуучин байрны үнэ уян хатан байгаа аж. Өөрөөр хэлбэл, зарим иргэн хуучин орон сууцныхаа үнийг зах зээлийн ханшаас 5-8 сая төгрөгөөр хямдруулах үзэгдэл цөөнгүй байв. Орон сууцны үнэ ямар байгааг сонирхуулъя. Зарим компани цонхыг нь халхалж барилга барьсан сууцны метр квадратыг 500 гаруй ам.доллараар тооцож борлуулж байна. Хэдийгээр цонхоороо нар харах боломжгүй ч худалдан авах сонирхолтой иргэн олон байгаа аж. Энд нэг зүйлийг сануулахад, Монгол Улсад бүх төлбөр тооцоог төгрөгөөр хийх учиртай. Харамсалтай нь барилгын компаниуд ихэнх материалаа импортоор авдаг гэх шалтгаанаар төлбөр тооцоог ам.доллараар хийх сонирхолтой байна.

Сүхбаатар дүүрэгт хамгийн хямд орон сууц метр квадрат нь 500 орчим ам.доллар байна. Хэдийгээр энэ нь сонсголонтой дуулдаж байгаа ч орон сууц нь нийслэлээс 10 гаруй км зайд алслагдсан аж. 100 айл орчимд баригдсан орон сууцны метр квадрат 690-750 ам.доллар байв. Хамгийн үнэтэй нь зургадугаар хороолол орчмын байр аж. Энд нэг метр квадрат нь 1000 ам.доллар хүрч байна. Ихэнх байр энэ жилдээ багтаж ашиглалтад орно гэсэн. Цөөн хэд нь ирэх оны намар гэхэд байр бэлэн болгохоо амлав.

Баянзүрх дүүргийн 16 дугаар хороонд байр хамгийн хямд буюу нэг метр квадрат нь 750 ам.доллар байна. Харин хамгийн үнэтэй нь 950 ам.доллар байв. Тус дүүрэг дэх нэг өрөө хуучин байр 33-36 сая, хоёр өрөө нь 46-50, гурван өрөө нь 54-60 сая төгрөг байгаа аж.

Хамгийн үнэтэй сууц Хан-Уул дүүрэгт сүндэрлэж байна. Метр квадрат нь 750-1200 хүртэл ам.доллар юм. Зайсан, "Оргил" рашаан сувиллын ойролцоо баригдсан сууц бусдыгаа бодвол үнэтэй байв. Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг дэвсгэрт баригдаж буй сууцнуудын үнэ 700-800 ам.доллар хэлбэлзэж байна. Тус дүүргийн "Ханын материал"-ын ойролцоох нэг өрөө хуучин байр 28 сая төгрөг аж. Энэ нь нийслэлд дахь хамгийн хямд үнэтэй сууц юм. Иргэд орон сууцны үнэ өндөр, зээлээр авлаа ч нөхцөл нь хүнд хэмээн үзсээр байна. Харин барилгын компаниуд орон сууцны үнийг буулгах боломжгүй хэмээн гүрийсээр байгаа юм. Cap хүрэхгүй хугацааны дараа уг салбарын ажил зогсоно.

Санхүүжилт хийгдлээ ч өвөл барилгаа гүйцээх боломжгүй. Иймд компаниуд зөвхөн борлуулалт дээр л гол анхаарлаа төвлөрүүлнэ. Харин ирэх жил хүртэл уг салбарынхан орон сууцаа борлуулж банкны зээлээ дарах зэргээр голоо зогсооно гэдэг бүрхэг байна. Учир нь иргэд орон сууц худалдан авахад хэт өндөр үнэтэй хэмээн үзэж, хойш тавьсаар байгаа юм.

Г.Батзориг

Нийслэлийн даац хэтэрч, хотыг нүүлгэн шилжүүлэх, дэд бүтэц, хот төлөвлөлтийг хэрхэн сайжруулахаар УИХ-ын эрхэм гишүүд ухаанаа уралдуулж буй. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Р.Буд "Нийслэлийг төв аймаг руу шилжүүлбэл зардал хэмнэнэ" гэсэн бол Ц.Батбаяр гишүүн эсрэг байр суурь илэрхийлж байна.

Ингээд хотын хөгжил, нийслэлийн ирээдүйн талаар УИХ-ын гишүүн Ц.Батбаяртай ярилцлаа.

-Нийслэлийн хүн амын даац хэтэрсэн. Хотын дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд бэрхшээлтэй болсон нь сүүлийн үед анхаарал татаж, янз бүрийн санал, санаачилгууд өрнөж байна. Та хотыг удирдаж байсан хүний хувьд ямар байр суурьтай байна вэ?
-Өнөөдөр нийслэл хот Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн 0.3-хан хувь дээр оршиж байна. Нийт хүн амдаа харьцуулбал, нийслэлийн газар нутаг 500-600 хүний багтаамжтай. Гэтэл одоо Улаанбаатар хотод 1.2 сая хүн ажиллаж, амьдарч байна. Тиймээс нэг дахин илүү ачааг тухайн хүнд үүрүүлвэл, ямар их зовох нь ойлгомжтой. Яг үүнтэй л адилхан юм болж байна.

-Хот бараадсан нүүдлийг зогсоох, даац нь хэтэрсэн нийслэлийг цаашид хэрхэн авч явах талаар та ямар бодолтой байна?
-Хөдөөд соёл, тохижилт, нийгмийн чиглэлийн олон юм байхгүйгээс хот руу тэмүүлэх хандлага их байна. Тэр хэмжээгээр Улаанбаатар хот руу хөдөлгөөн ихсэж байгаа учраас миний хувьд төрийн бодлогын түвшинд зайлшгүй ярьж байж нийслэлийг хөгжүүлэх цогц заалтыг тусад нь Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт оруулж хийгээч гэсэн асуудлыг ярьж байсан. Энэ маань бүхэл бүтэн заалт болоогүй ч Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт тодорхой хэсэг болоод орчихсон байгаа. Хотыг цааш цаашид нь хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй болсон гэж бодож байна.

-Нийслэлийг нүүлгэн шилжүүлэх талаар хэд хэдэн хувилбар яригддаг. Ер нь нийслэлийг нүүлгэх нь зөв үү?
-Түүн шиг худлаа юм байхгүй. Харин Улаанбаатар хотын захын хорооллуудыг үйлдвэржүүлж, тэнд орон сууц үйлдвэрлэл үйлчилгээг бий болгоод, амьдрах нөхцөлийг нь бүрдүүлэхгүй бол хэчнээн гоё юм яриад ажил хэрэг болохгүй.

-Хотын хөгжлийн төлөө эхний ээлжинд ямар асуудал шийдэх нь зүйтэй вэ?
-Улсаас төсөв хөрөнгө гаргаж, хотын захын дүүргүүд, ойр орчмын газруудын нөхцөл бололцоог дээшлүүлэх, хөгжүүлэх талаар дээр бодит ажил хийх хэрэгтэй.

О.Сэлэнгэ

Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаар өнөөдөр төрийн албан хаагч болоод иргэдийг урт хугацааны зээлд хамруулж, орон сууцаар хангах тогтоол гаргасан юм. Уг тогтоолтой холбогдуулж Сангийн сайд С.Баярцогтоос дараах асуултад хариулт авлаа.

-Төрийн албан хаагчдыг орон сууцжуулахаар боллоо. Мөн иргэдийг хамруулна гэж байна. Ямар шалгуур тавьж байгаа вэ. Төрөөс хэдий хэмжээний хөрөнгө гаргахаар болов. Барилгын компанийнхантай орон сууцны үнийг худалдан авах тал дээр тохиролцоонд хүрэхгүй байна гэж дуулдсан?   

-Засгийн газраас 180 хүртэлх тэрбум төгрөгийн бонд гаргах замаар арилжааны банкуудын зээлийн барьцаанд байгаа барьж дуусгасан орон сууцнуудыг эхний ээлжинд төрийн албан хаагчдад олгохоор тогтоол гаргалаа. Энэ ажлыг Орон сууц санхүүжилтийн корпорациар дамжуулан хийнэ. Дээрээс нь иргэдэд зориулж арилжааны банкуудад урт хугацааны орон сууцны зээл олгохоор болж байна. Ингэснээр иргэд банкаар дамжуулж урт хугацааны зээл авч орон сууцтай болох юм. Үнийн тухайд Улаанбаатар хотод метр квадрат нь 650 мянган төгрөгөөс дээш гаргахгүй байхаар зохицуулсан.

-Зээлийг иргэдэд олгохдоо хугацааг нь хэдэн жилээр тогтоож байна вэ. Ямархуу шалгуур нөхцөлийг хангаж байж орон сууцны урт хугацааны зээлд хамрагдах юм?

- Иргэд банкинд хандан, тавьж байгаа шалгуурыг давж байж энэ зээлийг авна.  

-Хэт өндөр шалгуур тавиад иргэд зээл авч чадахгүй бол яах вэ?

-Одоо иргэд арилжааны банкуудаас урт хугацааны орон сууцны зээл авч чадахгүй байгаа. Тогтоол гарснаар арилжааны банкуудад урт хугацаатай орон сууцны зээл олгох эх үүсвэрийг байршуулчихна. Ингэхээр илүү боломж нээгдэж байгаа. Хугацааны хувьд наад зах нь 15 жил,  түүнээс цааш хугацаатай зээл олгоно гэсэн байр суурьтай байгаа.

-Хүү ямар байх вэ?

-Хүү нь тухайн банкны бодлогын хүүтэй уялдуулж, тавигдана. Бид бол маш бага хүүтэйгээр зээлийг арилжааны банкуудад олгоно. Гэхдээ хүү болон дамжуулан зээлдүүлэх асуудлыг Монголбанк, Сангийн яам,  тухайн арилжааны банк хамтарч гурвалсан гэрээгээр зохицуулна. Энэ талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг тусад нь өгнө, ийм журмууд гарлаа шүү гэж. Тэгээд ард иргэдэд маш ойлгомжтой байдлаар хүргэнэ.

-Төрийн албан хаагчдыг орон сууцжуулах хүрээнд хөрөнгийг хаагуур дамжуулах вэ. Өнгөрсөн хугацаанд Орон сууц санхүүжилтийн корпорациар дамжуулж болохгүй гээд л шуугиад байсан?

-4000 орон сууцыг ямар зарчмаар төрийн албан хаагчдад олгох вэ гэхээр Орон сууц санхүүжилтийн корпораци гардан гүйцэтгэнэ.  Энэ байгууллага нь Зам  тээвэр, барилга хот байгуулалтын яам, нийслэлийн Захирагчийн ажлын албатай хамтраад барилгын үзэсгэлэн  худалдаа зохион байгуулна. Энэ үеэр төрийн албан хаагчид очиж, өөрсдөө орон сууцны сонголтоо хийх замаар л хөтөлбөр хэрэгжинэ.

Г.Дарь

Нийслэлд 1997 оноос "Эрүүл хот" хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлсэн байна. Хөтөлбөр хэрэгжсэнээр агаарын бохирдол, хог хаягдал буурч, хүн амын усан хангамж сайжрах учиртай аж. Гэвч хөтөлбөрийн хэрэгжилт удаан байгаа тул Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, хөтөлбөрийн Удирдах зөвлөлийнхөн хамтарч хуралдсан юм. Мөн дүүргүүдийн Засаг дарга нарын санал бодлыг сонссон. Энэ үеэр төслийн багийн гишүүн, НЗДТГ-ын нийгмийн хөгжлийн эрүүл мэнд хариуцсан мэргэжилтэн Р.Ягаанцэцэгээс зарим зүйлийг тодрууллаа.

-"Эрүүл хот" хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явц ямар шатандаа байна вэ?

-Төсөл хэрэгжсэнээр нийслэлчүүдэд тулгарсан олон. асуудлыг салбар тус бүрээр нь шийдвэрлэсээр ирсэн. Агаарын бохирдлыг бууруулахын тулд гэр хорооллын айлуудын зуухыг сайжруулах, шахмал түлш нэвтрүүлэхэд анхаарлаа. Мөн авто машинд хий хэрэглэх, нийтийн тээврийн парк шинэчлэлтэд анхаарсан.

Тухайлбал, "Цахилгаан тээвэр" компанитай хамтран 16 электробус үйлдвэрлэн өнгөрсөн сард үйлчилгээнд гаргасан. Түүнчлэн, 2001 онд Дарь эхийн хогийн цэгийг, энэ жил Улаанчулуутын хогийн цэгийг хааж, хөрсийг нь эрүүлжүүллээ. Япон улсын засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хүрээнд 10 сая ам.долларын өртгөөр Нарангийн энгэрт шинэ хогийн цэг ашиглалтад оруулсан. Үүнээс гадна "UBS" болон "MN 25" телевизүүдтэй хамтран "Хогондоо", "Яг одоо" зэрэг нэвтрүүлэг хийлээ. Үүний ачаар олон аж ахуй нэгж орчноо цэвэрлэсэн.

-Төслийн явц удаан байгааг хэлсэн. Энэ талаар тодруулахгүй юу?     

-Хотын бүтэц бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт орсонтой холбогдуулж хөтөлбөрийн явц удааширсан тал бий. Гэхдээ цаашид дүүргүүдийн удирдлагуудтай хамтран ажиллаж, үр дүнг сайжруулна.

"Эрүүл хот" хөтөлбөрийн хүрээнд иргэдийн хамгийн их хүлээж байсан зүйл нь нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах явдал байв. Энэ талаар тодорхой ажлууд хийсэн ч нийслэлд шилжин ирэх иргэдийн тоо буурахгүй байгаа тул дорвитой үр дүнд хүрэхгүй байгааг хэлсэн. Герман улсын техник, хамтын ажиллагааны нийгэмлэгийн тусламжаар дөрвөн суурин харуулыг бүрэн ажиллагаанд оруулжээ. Ингэснээр агаарын бохирдлыг хэмжиж, үнэлэх боломж бүрдэх юм.

Мөн нам даралтын зуухны шинэчлэлтийн ажлыг энэ онд багтаан дуусгах аж. Үүнээс гадна яамтай хамтарч аж ахуйн нэгжүүдийн хийн тоног төхөөрөмж, түүхий эдийг гаалийн болон нэмүү өртгийн албан татвараас чөлөөлүүлэх асуудлыг боловсруулж, холбогдох шийдвэрийг гаргуулсан байна. Энэ мэтээр олон ажил хийж байгаа ч нийслэлд шилжин ирж, гэр хороололд суурьших иргэдийн тоо буурахгүй байгаа нь ажлыг үр дүнгүй болгох шалтгаан болжээ. Цаашид хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд хөрөнгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлэх, гадны хөрөнгө оруулалтыг татах шаардлагатай байгаа аж.

П.Сэргэлэн

Нийслэлийн иргэдийн 20 хувь нь газраа өмчилжээ

2009 оны 10-р сарын 15 Нийтэлсэн БАТ

Нийслэлийн газрын албанаас Улаанбаатар хотын 370 жилийн ойн хүрээнд жанжны талбайд өдөрлөг зохион байгууллаа. Өдөрлөгөөр Улаанбаатар хотын хөдөлгөөнт замналын систем буюу JPS, нийслэлийн газарзүйн мэдээллийн сайт, Баянгол дүүргийн ЗДТГ, МҮХАҮТ-тай хамтарсан "Мөрөөдлийн цэцэрлэгт хүрээлэн"-г танилцуулав.

Хөдөлгөөнт замналын систем нь тухайн айлын хаягийг оруулахад хаана байдаг, хаашаа явах талаар зааварчилгаа өгдөг аж. Мөн газарзүйн мэдээллийн сайтад хамгийн сүүлд шинээр хашаа хатгасан газар, амьдарч байгаа газраа харж болно. Энэ үеэр газарзүйн мэдээллийн сайт ашиглах эрхийг хөдөлгөөнт замналын системтэй хамт нийслэлийн Эрүүл мэндийн газрын Түргэн тусламжийн алба, нийслэлийн Онцгой байдлын алба, Гэмтэл согог судлалын үндэсний төв, Замын цагдаагийн газарт өгсөн юм. Эдгээр газрууд дээрх зүйлсийг тусламжтайгаар хамгийн ойр замаар цаг алдалгүй тухайн газарт хүрэх боломжтой.

Газар өмчлөлийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт орж иргэн бүр газар өмчлөх эрхтэй болсон. Энэ хуулийн дагуу нийслэлийн иргэдийн 20 хувь нь газар өмчлөөд байна. Энэ оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд 13 байршилд газар өмчлүүлэхээр тусгажзэ. Тухайлбал, Сонгинохайрхан дүүрэгт 369-ийн гарам зэрэг гармууд дээр, Хан-Уул дүүргийн XIII хорооллын VII хэсгийн задгай, Багануур, Багахангай, Налайх дүүрэгт газар олгох аж. Харин зуслангийн газар олгох ажлыг энэ онд эхлүүлж амжаагүй байна.

Б.Мягмансанж

Ирэх жил барилгын салбар сэргэх үү, унах уу?

2009 оны 09-р сарын 30 Нийтэлсэн БАТ
Өнгөрсөн долоо хоногт МҮХАҮТ-ын орлогч дарга Ц.Янсанжаваар тэргүүлсэн хэлтсийн дарга нар Танхимын эгнээнд элсээд нэг жил болж байгаа аж ахуйн нэгж, компаниудын үйл ажиллагаатай танилцах ээлжит аялаа хийжээ.

Энэ удаад "Хасу констракшн" ХХК, "Кнауфгипс" ХХК болон "Коёотэ" ХХК-ийн үйл ажиллагаатай танилцаж, Танхимаас үзүүлж буй үйлчилгээний талаар санал гомдлыг нь сонсож, бизнесийн орчны асуудлаар саналаа солилцсон байна.

Дээрх компаниуд бүгд барилга угсралт, барилгын материалын худалдаа эрхэлдэг-аж. Тиймээс тэд барилгын салбарт нүүрлээд байгаа хямрал, түүнээс гарах арга зам, төр засгаас явуулах бодлогын талаар санаа бодлоо хуваалцжээ. Монголын тэргүүлэх чиглэлийн нэг болох барилгын салбар нь сүүлийн жилүүдэд маш хурдацтай хөгжсөн хэдий ч, эдийн засгийн хямралын нөлөөгөөр тухайн салбарын тогтвортой хөгжил алдагдахад хүрээд байгаа бөгөөд төр засгаас хэрэгжүүлж буй бодлогууд нь ойлгомжгүй, тодорхой бус байгаа гэдэг дээр бүгд санал нэгджээ. Түүнээс гадна барилга барихад цуглуулдаг 124 гарын үсгийг цөөлөх, барилгын салбар дахь хүнд суртал, хээл хахуулийг арилгах асуудлыг төр засагт хүчтэй тавих, банкны зээлийг хөнгөвчлөх, барилгын үйлдвэрлэгч компаниудаа дэмжих асуудлыг хөндөж ярьжээ.

Ирэх жил барилгын салбар сэргэх үү, унах уу? гэдэг нь тодорхой бус л байна гэсээр уулзалт өндөрлөжээ.

Ц.Ханд

Алтан тэвшийн хөндий дэх асуудлууд

2009 оны 09-р сарын 30 Нийтэлсэн БАТ
Далайн төвшнээс дээш 1310 метрт 4700 га газрыг эзлэн оршдог нийслэл Улаанбаатар хотын хүн амын тоо 1 044 500-д хүрээд байна. Хүн амын тоо болоод бусад зарим үзүүлэлтээрээ дэлхийн томоохон хотын нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Гэвч хөгжлийнхөө чигийг нэгмөсөн тодорхойлж, хандах зүгээ тогтоож хараахан амжаагүй байна. Чухам тиймээс НИТХ, НЗДТГ-аас санаачлан “Нийслэлийн хөгжил-Шинжлэх ухаан технологи” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурлыг өнөөдөр зохион байгууллаа. Нийслэл хот үүсэн байгуулагдаад зургаан жаран, нэгэн аравныг туулсан гэх боловч Алтан тэвшийн хөндий буюу одоогийн энэ байршилдаа бууриа застлаа олонтаа нүүдэллэснээс үүдэн хотжилт нь харьцангуй хожуу хөгжжээ. Өргөө, Их хүрээ нь нийтдээ 28 удаа нүүдэллэсний дотор 1719 оноос хойших гуч орчим жилд 17 удаа нүүдэл хийсэн гэх баримт түүхийн сурвалжид байдаг ажээ. Хотын түүхийг судалдаг эрдэмтэд Их хүрээний суурьшлыг 1778 оноос тогтворжсон гэж үздэг байна. Дэлхийн 107 дахь саятан /хүн амынхаа тоогоор/ хот болон бүртгэгдсэн Улаанбаатар хот 1954 оноос л Ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу хөгжиж эхэлжээ. Тиймээс орчин үеийн шийдлээр, тодорхой зорилго, төлөвлөгөөтэйгээр хөгжсөн түүхийг тэр үеэс түүчээлж болно гэсэн үг. Энэ өнцгөөс харвал Улаанбаатар нь харьцангуй шинэ залуу хот ч гэж болно. Нийслэлийн түүхийн нэгэн шинэ хуудас 21 дүгээр зууны эхнээс нээгдсэн гэж түүхч эрдэмтэд үзэж байна. Учир нь тэр үеэс хотын хүн амын өсөлт нэмэгдэж, тэр хэрээр хотын дэд бүтэц,нийгэм эдийн засаг, нийтийн үйлчилгээний чиглэлээр шинэчлэл хийн хотжилтын давалгаа хүчтэй өрнөсөн гэж НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Т.Билэгт илтгэлдээ онцолсон.

Хот өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай байж хот хөгжинө

Өдгөө Улаанбаатар хот дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 49 хувийг дангаар үйлдвэрлэж байна. Гэтэл энэ үзүүлэлт Бээжинд 5, Токиод 27, Москвад 23 хувьтай л байдаг байх юм. Түүнчлэн улсын төсвийн 34 хувийг төвлөрүүлэхийн дээр барилга, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр холбоо, нийгмийн бусад үйлчилгээний 70 хувь нь Улаанбаатар хотод төвлөрч байна. Одоогоор 4000 орчим аж ахуйн нэгж, байгууллага нийслэлд бүртгэлтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь нийслэл хотод эдийн засгийн хүчтэй төвлөрөл бий болсныг, нөгөө талаас нийслэлийн эдийн засаг бүтцийн хувьд тэнцвэргүй, жижиг үйлдвэр үйлчилгээ давамгайлсныг харуулж байгаа юм. Тиймээс Улаанбаатар хот дэлхийн бусад нийслэлийн нэгэн адил эдийн засгийн хувьд бие даасан бүтэцтэй байхын чухлыг доктор, профессор Г.Нямзагд илтгэлдээ дурдлаа. “Улаанбаатар хот эдийн засгийн биеэ даасан чадамжтай болоход нэгдүгээрт, төсөв санхүүгийн харьцангуй бие даасан байдлыг хангах, хоёрдугаарт, нийслэлийн өмчийг өсгөх, өгөөж үр ашгийг нь дээшлүүлэх санхүүгийн корпораци байгуулах, гуравдугаарт хотын эрхзүйн орчныг сайжруулах, ялангуяа нийслэлийн татварын хуульчлалыг нэн даруй эхлүүлэх шаардлагатай” гэж тэрбээр онцлон тэмдэглэсэн юм. Мянганы хөгжлийн зорилтод 2015 он гэхэд Улаанбаатар хотын нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээг 6,8 саяд хүргэх, ядуурлын төвшинг 17 хувь болгон бууруулах, ажиллах хүчний оролцооны төвшинг 70 хувь болгон өсгөхөөр тусгагдсан. Зургаан жил гэдэг хотын хувьд бол богино хугацаа. Тиймээс энэхүү зорилтыг хэрэгжүүлэх гарц нь Улаанбаатар хотыг ойрын хугацаанд өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай, хүнсээ хангах чадамжтай,иргэн бүр нь ажил хөдөлмөр эрхэлж тогтвортой орлоготой болгох явдал гэж эдийн засагчид тодорхойлж байна.

Улаанбаатар газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүс болжээ

“Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан, технологи” эрдэм шинжилгээний бага хуралд Одон орон судлал, геофизикийн хүрээлэнгийн газар хөдлөл судлалын секторын эрхлэгч М.Өлзийбатын тавьсан илтгэл олны анхаарлыг татаж байлаа. Улаанбаатар хот газар хөдлөлийн идэвхтэй бүсэд шилжсэнийг болохыг эрдэмтэн онцлон анхааруулж байлаа. 2004 оны дөрөвдүгээр сараас одоог хүртэл Улаанбаатар хотод 2500 газар хөдлөлт бүртгэгджээ. Үүнээс зуу гаруй нь гурван магнитутын хүчтэй байжээ. Түүнчлэн мөн хугацаанд дөрөв болон түүнээс дээш магнитутын хүчтэй газар хөдлөлт гурван удаа бүртгэгдсэн нь анхаарахгүй өнгөрөх аргагүй аюултай үзэгдэл юм байна. Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг Эмээлт өртөө, Сонгино, Нисэх орчимд болон Түргэний гол, Хустайд газар хөдлөлтийн улмаас хагарал үүсчээ. Одоогийн байдлаар чичирхийлэл газрын гүнд 15-аас бага километрийн гүнд явагдаж байгаа ажээ. Хотоос 50 километрийн алсад 7,5 магнитутын хэмжээтэй газар хөдөлсөн тохиолдолд энэ нь хотын төвдөө хадан хөрсөндөө 7-8 баллын хүчтэй мэдрэгддэг байна. Эмээлт өртөө,Өлзийт хорооллын орчимд газар хөдлөлийн идэвх нь сэргэж байгаа нь хамгийн аюултай юм. Булган аймгийн Могод сум, Дундговь аймгийн Дэрэн сум нь манай орны газар хөдлөлийн хамгийн идэвхтэй бүс байсан бол одоо бүсийн хил нийслэл хот орчимд, хотын төвд шахам ирээд байгаагаас хот байгуулалт, барилгын чанарын асуудал зүй ёсоор тавигдаж байлаа. Улаанбаатар хотод дээхэн үед бол угсармал барилгууд зонхилж байсан бол одоо цутгама, холимог бүтэцтэй барилгууд олноор бий болж байна. Барилгын материалын 75 хувийг гадаадын улс орнуудаас оруулж ирж байгаа нь барилгын материалын чанарын асуудал анхаарал татахын дээр хөрөнгө оруулалтын урсгал ч гадагш чиглэсэн байгааг эрдэмтэд шүүмжилж байсан юм.

Газрын гүний ус хомсодсоор, хэрэглээ өссөөр байна

“Улаанбаатар хот орчмын газрын доорх усны экологийн өнөөгийн байдал, цаашдын зорилт” сэдвээр ШУА-ийн геоэкологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн Д.Өнөржаргал илтгэл тавьсан юм. Улаанбаатар хотын ундны усны гол эх үүсвэр нь газрын гүний ус байдаг. Энэхүү газрын гүний усны судалгааны эхлэлийг 1946 онд ОХУ-ын /тухайн үеийн ЗХУ-ын/ эрдэмтэд тавьжээ. Одоогийн байдлаар газрын гүний усны нөөцийг дөрвөн цэгт судлан, ажиглалт мониторинг хийж байдаг байна. Газрын гүний ус нь жилийн 2,3,4 дүгээр саруудад хамгийн ихээр хомсдон 14-15 метрийн гүнд орж доошилдог бол 6,7,8 дугаар сард хамгийн ихээр нэмэгдэн 2-3 метрийн гүнд ойртон ирдэг байна. Улаанбаатар хотын усан хангамжийн дээд болон төв эх үүсвэр, ТЭЦ-, ТЭЦ-4-ийн орчимд байрлуулсан мониторингийн цэгийн ажиглалтаас харахад газрын гүний усны нөөц сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй буурсаар байгаа юм байна. Энэ нь ус хангамжийн эх үүсвэр болсон голын эрэг орчимд элс, хайрганы олборлолт хийх болсны дээр хот орчмын ногоон бүсэд суурьшсан айл өрхүүд дураараа худаг гаргаж байгаатай холбоотой юм байна. 2001-2008 онд газрын гүний ус 2,7 метрээр доошилсон гэсэн судалгаа гарчээ. Энэ үзүүлэлт ирэх 2010 онд гурван метрт хүрч буурна гэсэн тооцоо ч байна. Газрын гүний усны нөөц ийн хомсдож байхад нийслэлчүүдийн усны хэрэглээ улам бүр нэмэгдэж байгаа юм. Улаанбаатар хотын орон сууцанд амьдардаг нэг иргэн хоногт 410 литр ус хэрэглэдэг ажээ. Гэтэл энэ үзүүлэлт АНУ-д 190 литр, ХБНГУ-д 130 литр, БНСУ-д 112 литр, Унгарт 300 литр байдаг байна. Одоогийн байдлаар нийслэлийнхэн нэг хоногт 212 мянган шоометр ус хэрэглэж байгаа бөгөөд 2010 онд 286, 2020 онд 438, 2050 онд 708 мянган шоо метр болон нэмэгдэнэ гэж урьдчилан тооцоолжээ. Хэрэглээ нь өсч, нөөц нь багассаар байгаа энэ урвуу үзүүлэлтийг эерүүлэхэд нийслэлийн иргэн нэг бүрийн санаачлага, сэтгэл зүтгэл хэрэгтэйг эрдэмтэд онцлон өгүүлсэн. Бид өглөө босоод шүдээ угаахдаа 5-7 минут зарцуулдаг бөгөөд энэ хугацаанд цоргоо хаахгүй усаа гоожуулахад 15-20 литр ус урсан алга болдог байна. Мөн айл бүрийн ариун цэврийн өрөөний суултуурын ус хураагуурт 12 литр ус хуримтлагддаг. Ийм хэмжээний усыг өдөрт хэчнээн ч удаа урсгаж орхидогоо бид тооцоолдог бил үү. Энэмэтчилэн наад захын хэрэглээгээ хянаж чадвал нийслэлийнхээ хөгжилд, цаашлаад улс эх орныхоо ирээдүйд оруулж буй томоохон хөрөнгө оруулалт болох билээ.

Нийслэл Улаанбаатар хотыг дэлхийн хөгжингүй орны нийслэлтэй эн зэрэгцэхүйц хөгжүүлэхийн тулд тулгамдсан олон асуудал бий. Тэр дундаа хотын агаар, хөрс, усны бохирдол, Улаанбаатар хотын газар ашиглалтын асуудал гэхчилэн олон чухал сэдвүүдийг “Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан технологи” эрдэм шинжилгээний бага хурлаар хөндөн тавьсан. Бид “Хотын амьдрал” булангийнхаа дараа дараагийн дугаараар эдгээр тулгамдсан асуудлын талаар сурвалжлан уншигч та бүхэндээ хүргэх болно.

Д.Цээпилмаа

Хэн нийслэлд амьдрах эрхтэй вэ

2009 оны 09-р сарын 30 Нийтэлсэн БАТ

Аливаа улс орны нийслэл гэдэг өөрийн өвөрмөц онцлог, тогтсон дэг жаягтай. Гаднаас нэвтрэх эрх, үйлчилгээний тогтсон журам сахих гээд бүгд хуулинд захирагдсан байдаг. Хэрвээ хотод урт, богино хугацаагаар амьдрахаар болвол бүхий л эдлэх эрхийнхээ хүрээнд татвараа төлөх хуультай. Өглөө бүр үүдэнд нь багсайсан олон хураамжийн бичиг хийчихсэн байна. Энэ нь тэр хүний төлөх ёстой татвар. Хэрвээ хугацаанд нь төлөхгүй бол тэр хүн хотоос хөөгдөнө. Ийм хуулийн дор иргэн хүн эрхээ эдэлж, үүргээ биелүүлдэг жамтай. Харин монголчууд бид татвар гэдэг ойлголдыг төдийлөн ухаарахгүй явсаар л байна.

Нийслэл хот хаяагаа тэлж хүн ам ихэсч байна гэж амтай бүхэн ярина. Хэрэг дээрээ үүнийг зогсоох талаар авсан арга хэмжээ байхгүй. Нийгмийнхээ амьдралыг хамгийн сайн мэддэг нь баг, хороодын засаг дарга нар. Монголд төрийн түшээдээсээ эхлээд хуулинд захирагддаг хүн алга гэж тэдний халаглах нь түмэн үнэн билээ.
Өнөөдөр нийслэлийн хаяанд зөвшөөрөлгүй буучихаад дүүрэг, хороодын ажилд хүндрэл учруулж байгаа нүүдэллэгсэд олон. Тэд хууль эрхийнхээ дагуу амьдрах орчноо сонгож чадаагүй байж цахилгаан, устай болгож өг гэх мэтийн олон санал тавьж гомдоллоно. Тэгээд зогсохгүй нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд хамрагдахыг хүснэ. Хуурамч бичиг баримт бүрдүүлж чирэгдэл учруулна.

Монгол хүн хаа дуртай газраа амьдрах эрхтэй боловч хуулинд захирагдахгүй байх учиргүй билээ. Эдлэх эрхээ мэддэг хэрнээ өөрийнхөө гүйцэтгэх үүргийг бусдаас илүү мэддэг баймаар. Өдрөөс өдөрт зүсээ өөрчилж байгаа их хотынхоо хөгжилд нэг ч болов иргэн нэмэр болох байтал авто зам тавих замыг нь чөлөөлж өгөхгүй хэдэн зуун саяар нь аманд багтамгүй мөнгө нэхэж, хоёр гурван жилээр хөндлөн хэвтчихээд ажил удаашруулсан айл хэд хэд гарсныг юу гэж хэлэх вэ?

Долоон буудлаад тавигдаж буй зам дагуух хэд хэдэн аж ахуйн нэгж хүнд суртал гарган объектуудаа замаас зайлуулахгүй хугацаа алдуулахад холбогдох газрууд буулгаж замын ажлыг хурдавчлуулсныг иргэд дэмжиж, төр төмөр нударгатай байх ёстой гэж ярьж байлаа. Нийслэлийн иргэн байна гэдэг хөдөө малын бэлчээр дээр татсан тамхиа хаа дуртай газраа хаячихаад явдагтай адил юм биш. Соёлыг нь дээдэлж, иргэнийхээ үүргийг гүйцэтгэх учиртай.
Манайхны нэг хэсэг хөдөөнөөс орж ирэхдээ орон сууцанд амьдарч, машин унаж тансаглах бодолтой байхад нөгөө хэсэг нь амьдрах аргаа мэдэхгүй, их газрын хаяа бараадвал арга нь олдох байгаа гэсэн хийсвэр бодолтой байх жишээтэй. Тэдний буруу гэж юу байх билээ. Уламжилж ирсэн амьдрал нь хотоос хөндий юм чинь.

Нийслэлд хэн амьдрах ёстой вэ гэдгийг ойлгодог хүн цөөн. Улсын нийслэл хот гэдэг сум, аймгийн төв биш, соёл, шинжлэх ухааны төв байдгаараа онцлогтой. Нийслэлд хэн ч амьдарч болно. Гэхдээ иргэнийхээ үүргийг ухамсарласан байх ёстой. Өнөөдрийн алхам тутамд тохиолдох жолооч нарын хэрүүл, нийтийн тээврийн мөнгө хураагчидтай харьцах харилцааны соёл тэднийг яав ч хотын иргэн биш гэдгийг илтгээд өгнө.

Манай улсад нэгэн үед шилжилт хөдөлгөөн ихээхэн журамтай байсан. Тэр битгий хэл сумаас аймагт, аймгаас хотод зорчиход орон нутгаас тусгай зөвшөөрлийн хуудастай явдаг байлаа. Одоо хамаагаа алдаж, хэн дуртай хүн хотын хаана хана дугуйлах зай байна вэ тэнд дур мэдэн буудаг болсон.

Тиймээс Нийслэл хотод амьдрагсдад шалгуур тогтоож хуультай болгомоор. Иргэн хүн боловсон цэвэр орчинд амьдрахыг хүсч байгаа. Уух ус, унах унаа, гишгэсэн газрынхаа татварыг төлж чаддаг байж нийслэлд амьдрах эрхтэй байх ёстой. Гэтэл иргэд нь хот, хөдөөгийн ялгааг танихгүй, эрхээ эдлэхээ мэдээд үүргээ мартчихдаг нь яав ч нийслэлийн иргэнийн шалгуурт тэнцэхгүйд хүрээд байна.
Нийслэл хот улс орны нүүр царай, соёлын төв байдгаараа онцлогтой.

Н.Лхагвасүрэн

Хүйтний улирал эхэлсэнтэй холбоотойгоор нийслэлийн хэмжээнд гал түймрийн дуудлага ихэсч байна. Өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд л гэхэд гал түймрийн зургаан дуудлага иржээ. Эдгээр дуудлагын 80 гаруй хувийг гэр хорооллын айдлуудын дуудлага эзэлж байгаа аж. Он гарснаас хойш Нийслэлийн Онцгой байдлын газарт нийт 880 гаруй галын дуудлага ирсэн байна. Үүнтэй холбогдуулан НОБГ-ын Олон нийттэй харилцах асуудал хариуцсан мэргэжилтэн, дэслэгч Д.Баярмаа манай сониноор дамжуулан ард иргэдэд сэрэмжлүүлэг хүргэсэн юм.

-Хүмүүс ихэвчлэн юунаас шалтгаалан гал алдаж түүнд өртөөд байна вэ?
-Хүмүүсийн болгоомжгүй, хайхрамжгүй байдлаас шалтгаалан иргэд өөрсдөө эд материал, эрүүл мэндээрээ хохирч байна. Тухайлбал, гүйцэд унтарч дуусаагүй үнсээ ил задгай асгах, утас нь ил гарсан цахилгааны утас хэрэглэх, зориулалтын бус баригдсан, чанарын шаардлага хангаагүй пийшин зууханд галлагаа хийх зэргээс гал гарах нөхцөл бүрдээд байгаа юм. Тиймээс иргэд анхаарал болгоомжтой байж бага насны хүүхдүүдийг хараа хяналтгүй орхихгүй байх тал дээр анхаарах хэрэгтэй байгаа юм.

-Сүүлийн үед галтай холбоотойгоор хүний амь нас, эрүүл мэнд хохирсон золгүй явдал гарав уу?
-Одоохондоо тийм зүйл гараагүй байна. Ер нь сүүлийн жилүүдэд галын дуудлага тогтмол өсч байгаа. Жил бүр сэрүүний улирал эхлэхээр галын дуудлага харьцангуй өсдөг. Өнгөрсөн долоо найман сард өдөрт дунджаар 1 -2 дуудлага ирдэг бол одоо өдөрт 4-5 дуудлага ирж байна.

-Энэ асуудалтай холбогдуулж танайх ямар арга хэмжээ авч байна вэ?
-Манайхаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг авч эхлээд байгаа. Тухайлбал, зарим дүүргийн айл өрхүүдэд гал түймрээс урьдчилан сэргийлэх үзлэг хийж, галын аюулаас хамгаалах ухуулга яриа Хийсэн. Үзлэгийн явцад 173 зөрчил илрүүлэн 57 зөрчлийг нь арилгуулж, бусад шийдвэр биелүүлээгүй хувь хүн, албан тушаалтныг 50 мянган төгрөгөөр торгож захиргааны арга хэмжээ аваад байна. Цаашид энэ тал дээр хэрэгжүүлэх олон ажил төлөвлөж байгаа.

Г.Долгорсүрэн

Дэлхийд цорын ганц нүүдэлчдийн нийслэл

2009 оны 09-р сарын 30 Нийтэлсэн БАТ

Манай хөрш Монголын нийслэл хоёр мянганы турш бие биедээ дайсагнасан ч зэрэгцэн сүлэлдэн оршсоор байгаа суурин ба нүүдлийн гэсэн хоёр иргэншлийг нэг дор харж болох ховорхон газар юм. Хотын төвөөс нь 10-хан минут явах төдийд л Улаанбаатар нүүдэлчдийн суурин болж хувирна. Улаанбаатар бол дэлхий дээрх цорын ганц нүүдэлчин улсын нийслэл. Нүүдэлчдийн цорын ганц хот ч гэж нэрлэж болно. Учир нь Монголын бусад хот нь томоохон суурингуудтай төстэй. Тэгээд ийм хот тун цөөн. Хотын төвд нь дэлхийд хэмжээгээрээ хоёрт ордог том Сүхбаатарын талбай бий. Монголын нийслэлийн зүрх нь өргөн уудам тал нутгийг нь бэлгэдсэн ийм том талбай байхаас ч аргагүй юм. Ард түмний баатартаа зориулан босгосон морьтой хөшөө нь ч энэ талбайд том харагддаггүй юм.

Талбайг тойроод ерөнхийдөө засаг захиргааны төв нь байрладаг. Тэдгээрээс нь Сталины дарангуйлал, Хятадын уран барилгын хэв шинж холилдож харагдана. Хотын төв хэсгийг баруунаас зүүн тийш үргэлжилсэн эцэс төгсгөл нь үл ойлгогдох гол гудамжийг “Энхтайваны” гэж нэрлэдэг.

Энд Зөвлөлтийн, Хятадын, барууны болон өөрсдийнх нь гэсэн түмэн янзын өнгө алагласан дүр зураг зэрэгцэн оршдог. Монголын үндэсний хээ угалз бүхий тавцан дээр заларсан Лениний хөшөө, дэлхийн нэртэй бренд L’Огеаl-ын реклам, буддын шашны лам нар, гар утсаар ярьж яваа залуус, төв дэлгүүрийнхээ өмнө босгосон хээ хуартай монгол гэр, Бритни, Шакира зэрэг Америкийн оддын зураг өлгөсөн барнууд, гудамжинд гэрийн шаахайтайгаа суучихаад “суурин” утаснаас хаашаа ч юм залгаж яриулдаг цагаан утасны эзэд гээд энэ бүгд төв гудамж дагуу явах замд тааралдана. Сүхбаатарын талбайгаас хойшоо эсвэл урагшаа ердөө л 10 минут алхахад жинхэнэ монгол гэрүүд бүхий бүхэл бүтэн хороололд очиж нүүдэлчдийн хот гэдгийг нь илүү тодоор ойлгоно. Энд гудамж гэж үгүй. Байшингууд нь дугаар ч үгүй. Байшин ч гэж байхгүй дээ. Модон хашаануудын завсарт цагаан гэрүүд, цардаж засаагүй замууд, дугуй түрэн хөөцөлдөх хүүхдүүдийг л харах болно.

Монгол америкчуудынх шиг том хотын, эсвэл оросуудынх шиг нийслэлд амьдрах бүртгэлтэй болохын төвөг чирэгдэл гэж үгүй. Гэрээ машин дээр ачаад Улаанбаатарт ирж хаа ч хамаагүй буугаад гэрэ тойруулаад хашаа маягийн юм босгочихно. Ингээд л нийслэлийн иргэн болох нь тэр. Энд агаар нь хөдөөгийнх шиг нь биш. Бас бэлчээр гэж байхгүй. Тийм хэдий ч олноороо тал нутгаасаа нийслэл руу нүүсээр л. Хүмүүст орон зай хэрэгтэй. Зөвхөн хүмүүст төдийгүй монгол айлын ноход Бомбейн ядуучууд ч атаархам хэмжээний хонууртай.

Улаанбаатарын хүмүүс элэгсэг, сайхан сэтгэлтэй бас нийтэч. Монголчуудтай ойр төрөл болох Оросын Буриадаар дамжин Монголд ирсэн бол энэ зан нь илүү тод мэдрэгдэнэ. Оросын жуулчид Монголд тусгайлан урамшуулалттай. Таны сонирхсон ямар нэг асуултад хазгай мурий ч бол оросоор хариулж чадахгүй хүн гэж огт үгүй. Ядлаа гэхэд англиар хариулна. Ази тивд гадаад хэлийг ийм гүн гүнзгий үзэж судалж буй орон Монголоос өөр байхгүй.

Яаж очих вэ?

Москвагаас шууд галт тэрэг хөлөглөн Владимир, Доод Новгород, Пермь, Екатеринбург болон Сибирийн том хотуудаар дайран Монголд очиж болно. Онгоцоор ч нисэх боломжтой. Эсвэл Буриадаар дайрсан автозамаар давхиад шуудхан Улаанбаатарт хүрнэ. Энэ нь Монголын хувьд ганц боломжийн автозам.

Хаана хооллох вэ?

Улаанбаатарт хямдхан ч амттай хоолтой Хятад, Солонгос хоолны газар олон. Хэрвээ арай өөр маягаар ходоодоо баясгая гэвэл “Корчма” нэртэй украйн хоолны газарт тухалж болно. Эзэн нь зөвлөлтийн үеийн худалдааны сүүлчийн төлөөлөгч Сергей Васильевич Опанасенко.

Юу үзэх вэ?

Зайсан толгой хотыг бүхэлд нь харж болох хамгийн ойрхон бас тэр хавьдаа хамгийн өндөр газар. Энд 1939 онд Халхын голын байлдаанд тулалдаж явсан Зөвлөлтийн дайчдад зориулсан бүхэл бүтэн хөшөөт цогцолбор бий. Баруун талд нь Солонгосын шашныхны мөнгөөр босгосон Буддагийн том сэрэг дүр бүхий бурхны алтадсан хөшөө, зүүн талд нь цагаан чулуу шигтгэн урласан Чингис хааны хөрөгтэй уул бий.

Засгийн газраас 40 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийг хэрэгжүүлээд багагүй хугацаа өнгөрлөө.

Хөтөлбөрийн хүрээнд дөрвөн жилийн дотор 31550 айлын орон сууц ашиглалтад оруулжээ. Харин баригдаж буй орон сууцыг оруулан тооцвол дээрх тоо 40150 айлд хүрч, хөтөлбөр амжилттай хэрэгжих юм. Мөн Орон сууцны корпораци байгуулж, 278 иргэнийг урт хугацаатай зээлд хамруулсан тухай салбар хариуцсан яам мэдээлж байсан. Хөтөлбөрийн хүрээнд Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны үйлдвэрчний эвлэлийн холбооноос багш нарыг орон сууцжуулах талаар ажлын хэсэг байгуулсан байна. Гэвч тодорхой үр дүнд хүрээгүй аж.

Мөн хоёр жил гаруйн өмнө багш нарыг орон сууцжуулах зорилгоор гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Энэ мэтчилэн олон санаачлага гаргасан ч багш нарыг орон сууцжуулах ажил үр дүнд хүрсэнгүй хэмээн дээрх үйлдвэрчний эвлэлийн холбоо мэдэгдлээ. Тэдний үзэж буйгаар 40 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийн хүрээнд баригдсан барилгуудын ихэнх хувийг гадны болон хувийн хэвшлийн компаниуд гүйцэтгэсэн. Үүн дээр Засгийн газар оновчтой бодлого баримталж чадаагүйн улмаас орон сууцны нэг метр кв үнэ 800-1500 ам.доллар байхаар жишиг тогтсон гэнэ.

Тэгвэл боловсролын салбарт р ажиллагсдын сарын дундаж цалин 350 мянган төгрөг. Энэ нь тэдний хувьд орон сууцанд орно гэдэг хүнд даваа болохыг нотолж байгаа аж. Түүнчлэн, Засгийн газрын зүгээс бага, дунд орлоготой иргэдийг урт хугацаатай зээлд хамруулахдаа иргэдийн цалин, орлогын хэмжээг бодитоор хараагүй учраас эмч, багш зэрэг төрийн албан хаагчид зээлд хамрагдаж чадаагүй юм байна.

Одоогоор 4000 төрийн албан хаагчийг орон сууцанд оруулах гэж байгаа. Тэгвэл Засгийн газар дээрх байруудыг худалдан авч төрийн албан хаагчдад хөнгөлттэй, урт хугацааны зээлээр өгөх шударга бодлого баримтлах хэрэгтэйг хэлсэн. Манай оронд 129 мянга гаруй төрийн албан хаагч ажиллаж байна. Үүнээс 60 орчим мянган хүн боловсролын салбарт ажилладаг аж. Энэ нь нийт төрийн албан хаагчдын 50 хувийг эзэлж байгаа юм. Иймд боловсролын салбарт ажиллагсад 4000 орон сууцны талыг нь хуваарилах хэрэгтэй аж. Бэлэн болсон дээрх орон сууцыг төрийн албан хаагчдын тоонд харьцуулж үзэхэд 32 хүний нэг нь орон сууцтай болох тооцоо гарчээ. Ингэхлээр энэ харьцааг тэнцүүлж, шударгаар орон сууц хувиарлахыг тэд хүсч байна. Улсын хэмжээнд 700 гаруй сургууль, мөн тийм хэмжээний цэцэрлэг бий аж.

Боловсролын салбарт ажиллагсад бусад салбарынхантай харьцуулахад тогтвор суурьшилтай ажилладаг байна. Тиймээс тэдэнд урт хугацааны хөнгөлттэй орон сууцны зээл олгохдоо цалинг нь харгалзан үзэх хэрэгтэй гэв. Өөрөөр хэлбэл, урьдчилгаа төлбөрийг харгалзан үзэж, зээлийн хүүг багасгах шаардлагатайг хэлсэн.

О.Урантогос

Алтан тэвшийн хөндий дэх асуудлууд

2009 оны 09-р сарын 23 Нийтэлсэн БАТ
Далайн төвшнээс дээш 1310 метрт 4700 га газрыг эзлэн оршдог нийслэл Улаанбаатар хотын хүн амын тоо 1 044 500-д хүрээд байна. Хүн амын тоо болоод бусад зарим үзүүлэлтээрээ дэлхийн томоохон хотын нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Гэвч хөгжлийнхөө чигийг нэгмөсөн тодорхойлж, хандах зүгээ тогтоож хараахан амжаагүй байна. Чухам тиймээс НИТХ, НЗДТГ-аас санаачлан “Нийслэлийн хөгжил-Шинжлэх ухаан технологи” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурлыг өнөөдөр зохион байгууллаа. Нийслэл хот үүсэн байгуулагдаад зургаан жаран, нэгэн аравныг туулсан гэх боловч Алтан тэвшийн хөндий буюу одоогийн энэ байршилдаа бууриа застлаа олонтаа нүүдэллэснээс үүдэн хотжилт нь харьцангуй хожуу хөгжжээ. Өргөө, Их хүрээ нь нийтдээ 28 удаа нүүдэллэсний дотор 1719 оноос хойших гуч орчим жилд 17 удаа нүүдэл хийсэн гэх баримт түүхийн сурвалжид байдаг ажээ. Хотын түүхийг судалдаг эрдэмтэд Их хүрээний суурьшлыг 1778 оноос тогтворжсон гэж үздэг байна. Дэлхийн 107 дахь саятан /хүн амынхаа тоогоор/ хот болон бүртгэгдсэн Улаанбаатар хот 1954 оноос л Ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу хөгжиж эхэлжээ. Тиймээс орчин үеийн шийдлээр, тодорхой зорилго, төлөвлөгөөтэйгээр хөгжсөн түүхийг тэр үеэс түүчээлж болно гэсэн үг. Энэ өнцгөөс харвал Улаанбаатар нь харьцангуй шинэ залуу хот ч гэж болно. Нийслэлийн түүхийн нэгэн шинэ хуудас 21 дүгээр зууны эхнээс нээгдсэн гэж түүхч эрдэмтэд үзэж байна. Учир нь тэр үеэс хотын хүн амын өсөлт нэмэгдэж, тэр хэрээр хотын дэд бүтэц,нийгэм эдийн засаг, нийтийн үйлчилгээний чиглэлээр шинэчлэл хийн хотжилтын давалгаа хүчтэй өрнөсөн гэж НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Т.Билэгт илтгэлдээ онцолсон.

Хот өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай байж хот хөгжинө

Өдгөө Улаанбаатар хот дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 49 хувийг дангаар үйлдвэрлэж байна. Гэтэл энэ үзүүлэлт Бээжинд 5, Токиод 27, Москвад 23 хувьтай л байдаг байх юм. Түүнчлэн улсын төсвийн 34 хувийг төвлөрүүлэхийн дээр барилга, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр холбоо, нийгмийн бусад үйлчилгээний 70 хувь нь Улаанбаатар хотод төвлөрч байна. Одоогоор 4000 орчим аж ахуйн нэгж, байгууллага нийслэлд бүртгэлтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь нийслэл хотод эдийн засгийн хүчтэй төвлөрөл бий болсныг, нөгөө талаас нийслэлийн эдийн засаг бүтцийн хувьд тэнцвэргүй, жижиг үйлдвэр үйлчилгээ давамгайлсныг харуулж байгаа юм. Тиймээс Улаанбаатар хот дэлхийн бусад нийслэлийн нэгэн адил эдийн засгийн хувьд бие даасан бүтэцтэй байхын чухлыг доктор, профессор Г.Нямзагд илтгэлдээ дурдлаа. “Улаанбаатар хот эдийн засгийн биеэ даасан чадамжтай болоход нэгдүгээрт, төсөв санхүүгийн харьцангуй бие даасан байдлыг хангах, хоёрдугаарт, нийслэлийн өмчийг өсгөх, өгөөж үр ашгийг нь дээшлүүлэх санхүүгийн корпораци байгуулах, гуравдугаарт хотын эрхзүйн орчныг сайжруулах, ялангуяа нийслэлийн татварын хуульчлалыг нэн даруй эхлүүлэх шаардлагатай” гэж тэрбээр онцлон тэмдэглэсэн юм. Мянганы хөгжлийн зорилтод 2015 он гэхэд Улаанбаатар хотын нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээг 6,8 саяд хүргэх, ядуурлын төвшинг 17 хувь болгон бууруулах, ажиллах хүчний оролцооны төвшинг 70 хувь болгон өсгөхөөр тусгагдсан. Зургаан жил гэдэг хотын хувьд бол богино хугацаа. Тиймээс энэхүү зорилтыг хэрэгжүүлэх гарц нь Улаанбаатар хотыг ойрын хугацаанд өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай, хүнсээ хангах чадамжтай,иргэн бүр нь ажил хөдөлмөр эрхэлж тогтвортой орлоготой болгох явдал гэж эдийн засагчид тодорхойлж байна.

Улаанбаатар газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүс болжээ

“Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан, технологи” эрдэм шинжилгээний бага хуралд Одон орон судлал, геофизикийн хүрээлэнгийн газар хөдлөл судлалын секторын эрхлэгч М.Өлзийбатын тавьсан илтгэл олны анхаарлыг татаж байлаа. Улаанбаатар хот газар хөдлөлийн идэвхтэй бүсэд шилжсэнийг болохыг эрдэмтэн онцлон анхааруулж байлаа. 2004 оны дөрөвдүгээр сараас одоог хүртэл Улаанбаатар хотод 2500 газар хөдлөлт бүртгэгджээ. Үүнээс зуу гаруй нь гурван магнитутын хүчтэй байжээ. Түүнчлэн мөн хугацаанд дөрөв болон түүнээс дээш магнитутын хүчтэй газар хөдлөлт гурван удаа бүртгэгдсэн нь анхаарахгүй өнгөрөх аргагүй аюултай үзэгдэл юм байна. Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг Эмээлт өртөө, Сонгино, Нисэх орчимд болон Түргэний гол, Хустайд газар хөдлөлтийн улмаас хагарал үүсчээ. Одоогийн байдлаар чичирхийлэл газрын гүнд 15-аас бага километрийн гүнд явагдаж байгаа ажээ. Хотоос 50 километрийн алсад 7,5 магнитутын хэмжээтэй газар хөдөлсөн тохиолдолд энэ нь хотын төвдөө хадан хөрсөндөө 7-8 баллын хүчтэй мэдрэгддэг байна. Эмээлт өртөө,Өлзийт хорооллын орчимд газар хөдлөлийн идэвх нь сэргэж байгаа нь хамгийн аюултай юм. Булган аймгийн Могод сум, Дундговь аймгийн Дэрэн сум нь манай орны газар хөдлөлийн хамгийн идэвхтэй бүс байсан бол одоо бүсийн хил нийслэл хот орчимд, хотын төвд шахам ирээд байгаагаас хот байгуулалт, барилгын чанарын асуудал зүй ёсоор тавигдаж байлаа. Улаанбаатар хотод дээхэн үед бол угсармал барилгууд зонхилж байсан бол одоо цутгама, холимог бүтэцтэй барилгууд олноор бий болж байна. Барилгын материалын 75 хувийг гадаадын улс орнуудаас оруулж ирж байгаа нь барилгын материалын чанарын асуудал анхаарал татахын дээр хөрөнгө оруулалтын урсгал ч гадагш чиглэсэн байгааг эрдэмтэд шүүмжилж байсан юм.

Газрын гүний ус хомсодсоор, хэрэглээ өссөөр байна

“Улаанбаатар хот орчмын газрын доорх усны экологийн өнөөгийн байдал, цаашдын зорилт” сэдвээр ШУА-ийн геоэкологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн Д.Өнөржаргал илтгэл тавьсан юм. Улаанбаатар хотын ундны усны гол эх үүсвэр нь газрын гүний ус байдаг. Энэхүү газрын гүний усны судалгааны эхлэлийг 1946 онд ОХУ-ын /тухайн үеийн ЗХУ-ын/ эрдэмтэд тавьжээ. Одоогийн байдлаар газрын гүний усны нөөцийг дөрвөн цэгт судлан, ажиглалт мониторинг хийж байдаг байна. Газрын гүний ус нь жилийн 2,3,4 дүгээр саруудад хамгийн ихээр хомсдон 14-15 метрийн гүнд орж доошилдог бол 6,7,8 дугаар сард хамгийн ихээр нэмэгдэн 2-3 метрийн гүнд ойртон ирдэг байна. Улаанбаатар хотын усан хангамжийн дээд болон төв эх үүсвэр, ТЭЦ-, ТЭЦ-4-ийн орчимд байрлуулсан мониторингийн цэгийн ажиглалтаас харахад газрын гүний усны нөөц сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй буурсаар байгаа юм байна. Энэ нь ус хангамжийн эх үүсвэр болсон голын эрэг орчимд элс, хайрганы олборлолт хийх болсны дээр хот орчмын ногоон бүсэд суурьшсан айл өрхүүд дураараа худаг гаргаж байгаатай холбоотой юм байна. 2001-2008 онд газрын гүний ус 2,7 метрээр доошилсон гэсэн судалгаа гарчээ. Энэ үзүүлэлт ирэх 2010 онд гурван метрт хүрч буурна гэсэн тооцоо ч байна. Газрын гүний усны нөөц ийн хомсдож байхад нийслэлчүүдийн усны хэрэглээ улам бүр нэмэгдэж байгаа юм. Улаанбаатар хотын орон сууцанд амьдардаг нэг иргэн хоногт 410 литр ус хэрэглэдэг ажээ. Гэтэл энэ үзүүлэлт АНУ-д 190 литр, ХБНГУ-д 130 литр, БНСУ-д 112 литр, Унгарт 300 литр байдаг байна. Одоогийн байдлаар нийслэлийнхэн нэг хоногт 212 мянган шоометр ус хэрэглэж байгаа бөгөөд 2010 онд 286, 2020 онд 438, 2050 онд 708 мянган шоо метр болон нэмэгдэнэ гэж урьдчилан тооцоолжээ. Хэрэглээ нь өсч, нөөц нь багассаар байгаа энэ урвуу үзүүлэлтийг эерүүлэхэд нийслэлийн иргэн нэг бүрийн санаачлага, сэтгэл зүтгэл хэрэгтэйг эрдэмтэд онцлон өгүүлсэн. Бид өглөө босоод шүдээ угаахдаа 5-7 минут зарцуулдаг бөгөөд энэ хугацаанд цоргоо хаахгүй усаа гоожуулахад 15-20 литр ус урсан алга болдог байна. Мөн айл бүрийн ариун цэврийн өрөөний суултуурын ус хураагуурт 12 литр ус хуримтлагддаг. Ийм хэмжээний усыг өдөрт хэчнээн ч удаа урсгаж орхидогоо бид тооцоолдог бил үү. Энэмэтчилэн наад захын хэрэглээгээ хянаж чадвал нийслэлийнхээ хөгжилд, цаашлаад улс эх орныхоо ирээдүйд оруулж буй томоохон хөрөнгө оруулалт болох билээ.

Нийслэл Улаанбаатар хотыг дэлхийн хөгжингүй орны нийслэлтэй эн зэрэгцэхүйц хөгжүүлэхийн тулд тулгамдсан олон асуудал бий. Тэр дундаа хотын агаар, хөрс, усны бохирдол, Улаанбаатар хотын газар ашиглалтын асуудал гэхчилэн олон чухал сэдвүүдийг “Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан технологи” эрдэм шинжилгээний бага хурлаар хөндөн тавьсан. Бид “Хотын амьдрал” булангийнхаа дараа дараагийн дугаараар эдгээр тулгамдсан асуудлын талаар сурвалжлан уншигч та бүхэндээ хүргэх болно.

Д.Цээпилмаа

Алтан тэвшийн хөндий дэх асуудлууд

2009 оны 09-р сарын 23 Нийтэлсэн БАТ
Далайн төвшнээс дээш 1310 метрт 4700 га газрыг эзлэн оршдог нийслэл Улаанбаатар хотын хүн амын тоо 1 044 500-д хүрээд байна. Хүн амын тоо болоод бусад зарим үзүүлэлтээрээ дэлхийн томоохон хотын нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Гэвч хөгжлийнхөө чигийг нэгмөсөн тодорхойлж, хандах зүгээ тогтоож хараахан амжаагүй байна. Чухам тиймээс НИТХ, НЗДТГ-аас санаачлан “Нийслэлийн хөгжил-Шинжлэх ухаан технологи” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурлыг өнөөдөр зохион байгууллаа. Нийслэл хот үүсэн байгуулагдаад зургаан жаран, нэгэн аравныг туулсан гэх боловч Алтан тэвшийн хөндий буюу одоогийн энэ байршилдаа бууриа застлаа олонтаа нүүдэллэснээс үүдэн хотжилт нь харьцангуй хожуу хөгжжээ. Өргөө, Их хүрээ нь нийтдээ 28 удаа нүүдэллэсний дотор 1719 оноос хойших гуч орчим жилд 17 удаа нүүдэл хийсэн гэх баримт түүхийн сурвалжид байдаг ажээ. Хотын түүхийг судалдаг эрдэмтэд Их хүрээний суурьшлыг 1778 оноос тогтворжсон гэж үздэг байна. Дэлхийн 107 дахь саятан /хүн амынхаа тоогоор/ хот болон бүртгэгдсэн Улаанбаатар хот 1954 оноос л Ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу хөгжиж эхэлжээ. Тиймээс орчин үеийн шийдлээр, тодорхой зорилго, төлөвлөгөөтэйгээр хөгжсөн түүхийг тэр үеэс түүчээлж болно гэсэн үг. Энэ өнцгөөс харвал Улаанбаатар нь харьцангуй шинэ залуу хот ч гэж болно. Нийслэлийн түүхийн нэгэн шинэ хуудас 21 дүгээр зууны эхнээс нээгдсэн гэж түүхч эрдэмтэд үзэж байна. Учир нь тэр үеэс хотын хүн амын өсөлт нэмэгдэж, тэр хэрээр хотын дэд бүтэц,нийгэм эдийн засаг, нийтийн үйлчилгээний чиглэлээр шинэчлэл хийн хотжилтын давалгаа хүчтэй өрнөсөн гэж НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Т.Билэгт илтгэлдээ онцолсон.

Хот өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай байж хот хөгжинө

Өдгөө Улаанбаатар хот дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 49 хувийг дангаар үйлдвэрлэж байна. Гэтэл энэ үзүүлэлт Бээжинд 5, Токиод 27, Москвад 23 хувьтай л байдаг байх юм. Түүнчлэн улсын төсвийн 34 хувийг төвлөрүүлэхийн дээр барилга, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр холбоо, нийгмийн бусад үйлчилгээний 70 хувь нь Улаанбаатар хотод төвлөрч байна. Одоогоор 4000 орчим аж ахуйн нэгж, байгууллага нийслэлд бүртгэлтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь нийслэл хотод эдийн засгийн хүчтэй төвлөрөл бий болсныг, нөгөө талаас нийслэлийн эдийн засаг бүтцийн хувьд тэнцвэргүй, жижиг үйлдвэр үйлчилгээ давамгайлсныг харуулж байгаа юм. Тиймээс Улаанбаатар хот дэлхийн бусад нийслэлийн нэгэн адил эдийн засгийн хувьд бие даасан бүтэцтэй байхын чухлыг доктор, профессор Г.Нямзагд илтгэлдээ дурдлаа. “Улаанбаатар хот эдийн засгийн биеэ даасан чадамжтай болоход нэгдүгээрт, төсөв санхүүгийн харьцангуй бие даасан байдлыг хангах, хоёрдугаарт, нийслэлийн өмчийг өсгөх, өгөөж үр ашгийг нь дээшлүүлэх санхүүгийн корпораци байгуулах, гуравдугаарт хотын эрхзүйн орчныг сайжруулах, ялангуяа нийслэлийн татварын хуульчлалыг нэн даруй эхлүүлэх шаардлагатай” гэж тэрбээр онцлон тэмдэглэсэн юм. Мянганы хөгжлийн зорилтод 2015 он гэхэд Улаанбаатар хотын нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээг 6,8 саяд хүргэх, ядуурлын төвшинг 17 хувь болгон бууруулах, ажиллах хүчний оролцооны төвшинг 70 хувь болгон өсгөхөөр тусгагдсан. Зургаан жил гэдэг хотын хувьд бол богино хугацаа. Тиймээс энэхүү зорилтыг хэрэгжүүлэх гарц нь Улаанбаатар хотыг ойрын хугацаанд өөрийгөө тэтгэх эдийн засагтай, хүнсээ хангах чадамжтай,иргэн бүр нь ажил хөдөлмөр эрхэлж тогтвортой орлоготой болгох явдал гэж эдийн засагчид тодорхойлж байна.

Улаанбаатар газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүс болжээ

“Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан, технологи” эрдэм шинжилгээний бага хуралд Одон орон судлал, геофизикийн хүрээлэнгийн газар хөдлөл судлалын секторын эрхлэгч М.Өлзийбатын тавьсан илтгэл олны анхаарлыг татаж байлаа. Улаанбаатар хот газар хөдлөлийн идэвхтэй бүсэд шилжсэнийг болохыг эрдэмтэн онцлон анхааруулж байлаа. 2004 оны дөрөвдүгээр сараас одоог хүртэл Улаанбаатар хотод 2500 газар хөдлөлт бүртгэгджээ. Үүнээс зуу гаруй нь гурван магнитутын хүчтэй байжээ. Түүнчлэн мөн хугацаанд дөрөв болон түүнээс дээш магнитутын хүчтэй газар хөдлөлт гурван удаа бүртгэгдсэн нь анхаарахгүй өнгөрөх аргагүй аюултай үзэгдэл юм байна. Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг Эмээлт өртөө, Сонгино, Нисэх орчимд болон Түргэний гол, Хустайд газар хөдлөлтийн улмаас хагарал үүсчээ. Одоогийн байдлаар чичирхийлэл газрын гүнд 15-аас бага километрийн гүнд явагдаж байгаа ажээ. Хотоос 50 километрийн алсад 7,5 магнитутын хэмжээтэй газар хөдөлсөн тохиолдолд энэ нь хотын төвдөө хадан хөрсөндөө 7-8 баллын хүчтэй мэдрэгддэг байна. Эмээлт өртөө,Өлзийт хорооллын орчимд газар хөдлөлийн идэвх нь сэргэж байгаа нь хамгийн аюултай юм. Булган аймгийн Могод сум, Дундговь аймгийн Дэрэн сум нь манай орны газар хөдлөлийн хамгийн идэвхтэй бүс байсан бол одоо бүсийн хил нийслэл хот орчимд, хотын төвд шахам ирээд байгаагаас хот байгуулалт, барилгын чанарын асуудал зүй ёсоор тавигдаж байлаа. Улаанбаатар хотод дээхэн үед бол угсармал барилгууд зонхилж байсан бол одоо цутгама, холимог бүтэцтэй барилгууд олноор бий болж байна. Барилгын материалын 75 хувийг гадаадын улс орнуудаас оруулж ирж байгаа нь барилгын материалын чанарын асуудал анхаарал татахын дээр хөрөнгө оруулалтын урсгал ч гадагш чиглэсэн байгааг эрдэмтэд шүүмжилж байсан юм.

Газрын гүний ус хомсодсоор, хэрэглээ өссөөр байна

“Улаанбаатар хот орчмын газрын доорх усны экологийн өнөөгийн байдал, цаашдын зорилт” сэдвээр ШУА-ийн геоэкологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн Д.Өнөржаргал илтгэл тавьсан юм. Улаанбаатар хотын ундны усны гол эх үүсвэр нь газрын гүний ус байдаг. Энэхүү газрын гүний усны судалгааны эхлэлийг 1946 онд ОХУ-ын /тухайн үеийн ЗХУ-ын/ эрдэмтэд тавьжээ. Одоогийн байдлаар газрын гүний усны нөөцийг дөрвөн цэгт судлан, ажиглалт мониторинг хийж байдаг байна. Газрын гүний ус нь жилийн 2,3,4 дүгээр саруудад хамгийн ихээр хомсдон 14-15 метрийн гүнд орж доошилдог бол 6,7,8 дугаар сард хамгийн ихээр нэмэгдэн 2-3 метрийн гүнд ойртон ирдэг байна. Улаанбаатар хотын усан хангамжийн дээд болон төв эх үүсвэр, ТЭЦ-, ТЭЦ-4-ийн орчимд байрлуулсан мониторингийн цэгийн ажиглалтаас харахад газрын гүний усны нөөц сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй буурсаар байгаа юм байна. Энэ нь ус хангамжийн эх үүсвэр болсон голын эрэг орчимд элс, хайрганы олборлолт хийх болсны дээр хот орчмын ногоон бүсэд суурьшсан айл өрхүүд дураараа худаг гаргаж байгаатай холбоотой юм байна. 2001-2008 онд газрын гүний ус 2,7 метрээр доошилсон гэсэн судалгаа гарчээ. Энэ үзүүлэлт ирэх 2010 онд гурван метрт хүрч буурна гэсэн тооцоо ч байна. Газрын гүний усны нөөц ийн хомсдож байхад нийслэлчүүдийн усны хэрэглээ улам бүр нэмэгдэж байгаа юм. Улаанбаатар хотын орон сууцанд амьдардаг нэг иргэн хоногт 410 литр ус хэрэглэдэг ажээ. Гэтэл энэ үзүүлэлт АНУ-д 190 литр, ХБНГУ-д 130 литр, БНСУ-д 112 литр, Унгарт 300 литр байдаг байна. Одоогийн байдлаар нийслэлийнхэн нэг хоногт 212 мянган шоометр ус хэрэглэж байгаа бөгөөд 2010 онд 286, 2020 онд 438, 2050 онд 708 мянган шоо метр болон нэмэгдэнэ гэж урьдчилан тооцоолжээ. Хэрэглээ нь өсч, нөөц нь багассаар байгаа энэ урвуу үзүүлэлтийг эерүүлэхэд нийслэлийн иргэн нэг бүрийн санаачлага, сэтгэл зүтгэл хэрэгтэйг эрдэмтэд онцлон өгүүлсэн. Бид өглөө босоод шүдээ угаахдаа 5-7 минут зарцуулдаг бөгөөд энэ хугацаанд цоргоо хаахгүй усаа гоожуулахад 15-20 литр ус урсан алга болдог байна. Мөн айл бүрийн ариун цэврийн өрөөний суултуурын ус хураагуурт 12 литр ус хуримтлагддаг. Ийм хэмжээний усыг өдөрт хэчнээн ч удаа урсгаж орхидогоо бид тооцоолдог бил үү. Энэмэтчилэн наад захын хэрэглээгээ хянаж чадвал нийслэлийнхээ хөгжилд, цаашлаад улс эх орныхоо ирээдүйд оруулж буй томоохон хөрөнгө оруулалт болох билээ.

Нийслэл Улаанбаатар хотыг дэлхийн хөгжингүй орны нийслэлтэй эн зэрэгцэхүйц хөгжүүлэхийн тулд тулгамдсан олон асуудал бий. Тэр дундаа хотын агаар, хөрс, усны бохирдол, Улаанбаатар хотын газар ашиглалтын асуудал гэхчилэн олон чухал сэдвүүдийг “Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх ухаан технологи” эрдэм шинжилгээний бага хурлаар хөндөн тавьсан. Бид “Хотын амьдрал” булангийнхаа дараа дараагийн дугаараар эдгээр тулгамдсан асуудлын талаар сурвалжлан уншигч та бүхэндээ хүргэх болно.

Д.Цээпилмаа

-Өөрийнхөө мөнгөөр, өрөөлөөс зээл аван байж барьсан, босгосон байшинд нь Засгийн газрын яамны төлөөлөгч, корпорацийн ноёнтон нэг хадаас хадаад, нэг шавар наагаад өгөөгүй нь лавтай-

Нөгөө алдарт “40 мянган айлын орон сууц хөтөлбөр” хэрэгжээд дуусчихсан гэнэ. Сонссон хүн гайхмаар, гайхсандаа эргэлзэж, эрж хаймаар ийм мэдээлэл цацагдав. Хэдийдээ хэрэгжээд, хэн нь энэ хөтөлбөрт хамрагдсан нь бүү мэд. Хачин эргэлзээтэй бөгөөд хамгийн худлаа мэдээлэл энэ байх. Бага, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцжуулахаар амалсан энэхүү хөтөлбөрт хамрагдахын тулд иргэд нэлээд сонирхсон. Эцэстээ явуургүй гэдгийг нь ч ойлгосон.

…"40 мянган айлын орон сууц” хөтөлбөр амжилттай хэрэгжсэн талаар Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга өнгөрсөн долоо хоногийн Засгийн газрын хуралдаан дээр мэдээлэжээ. Сайд андуурав уу, иргэд буруу сонсов уу. Ямартай ч сайдын тайланд дурдсанаар Засгийн газраас таван жилийн өмнө хэрэгжүүлэхээр амласан уг хөтөлбөр аль хэдийн хэрэгжээд дуусчихсан бололтой юм. Анх бага, дунд орлоготой иргэдэд зориулж уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээр Засгийн газраас төлөвлөсөн ч бодит амьдрал дээр шал өөрөөр тусгалаа олжээ. Цаасан дээр буусан мэдээг сонирхоход “40 мянган айлын хөтөлбөр” хэрэгжиж эхэлснээс хойш 2004-2008 онд 31550 айлын орон сууц ашиглалтад оруулсан байна. Үүнээс 15 мянга гаруй нь нийтийн зориулалттай орон сууц юм. Мөн 2009 оны эхний дөрвөн сарын байдлаар 2432 айлын орон сууц ашиглалтад оржээ. Гэхдээ амины байшинг оролцуулаад албаны хүмүүс ийм тоо гаргасан байна. Тухайн үeд Засгийн газрын амласнаар, бас холбогдох байгууллагуудын тайлбарлаж байснаар бол бага дунд орлоготой иргэдийг оронсууцжуулахын тулд төрөөс бонд хүртэл гаргасан. Засгийн газраар овоглосон 60 тэрбум төгрөгийн бондын арилжааг Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан арван дөрөв хоногт нэг удаа явуулдаг байлаа. Бондын арилжаанаас мөнгө “босгон” түүгээрээ бага, дунд орлоготой иргэдийг орох орон оочих аягатай болгоно хэмээн том дуугарч байсан тэр цагаас хойш чамгүй хугацаа өнгөрчээ. Харин бондын арилжаанаас хичнээн мөнгө босгосон, босгосон мөнгөө юунд зарцуулсан нь тодорхойгүй. Сайдын тайлагнаж, цаасан дээр бууснаар бол уг хөтөлбөр “онц” авахаар хэрэгжсэн гэнэ. Гэхдээ энэхүү мэдээллийг сонсоод ойлгоогүй шигээ, уншаад бас ойлгосонгүй. Ойлгохгүй байгаагаа, энэ ойлгомжгүй зүйлд хариулт авмаар буйгаа холбогдох албаны хүмүүсийн сонорт хүргэмээр байна. Байгаагаа барьцаанд тавин, цалин цавгаа хураан байж босгосон амины орон сууцнуудыг яахаар Засгийн газар “өмчлөх” эрхтэй болчих воо. Засгийн газар иргэн Доржийн байшинг барихад ширхэг хадаас, ширхэг банз үнэгүй өгөөгүй нь туйлын үнэн. Үнэ хөөрөгдөж, эдийн засгийн халалт үүсгэж, иргэдийг чирэгдүүлж байсан хэрнээ "Засгийн газрын буянаар иргэн Дорж, Долгор байшинтай боллоо" хэмээх нь зах зээлийн жамаас өөр гаж сэтгэлгээ, гаж үзүүлэлтийн нэг гоё хэлбэр бололтой. Өөрийхөө мөнгөөр, өрөөлөөс зээл аван байж барьсан, босгосон барилгад нь Засгийн газрын яамны төлөөлөгч, корпорацийн ноёнтон нэг хадаас хадаад, нэг шавар наагаад өгөөгүй нь лавтай. Яахаар тэгээд баригдсан хойно нь байшинг нь өөрийнхөө хөтөлбөрт хамруулж, өмчилж суугааг нь ойлгож чадахгүй нь. Осолдохгүй л эрх баригчдын маань толгой зүгээр л байдаг байгаа даа гэсэн бодол төрөөд байх. Харийн газар “хараар” ажиллан байж хураасан мөнгөөрөө орон сууц худалдаж авсан нь өнөөх л “40 мянган айлын орон сууц” хөтөлбөрийн ач болж таарах нь ээ. Хүний юмаар хүүдэгнэх өвчин тусчихсан төрийн эрхмүүд хөтөлбөр хэрэгжлээ гэж том дуугарч, барим тавин мэдээлэл өгөхөөсөө уг нь ичдэг л баймаар юм даа. Эсвэл иргэдийн юу ч ойлгохгүй, юм мэддэгүй хэмээн боддог юм болов уу. Зүүд нойрон дунд зүлгэн дээр гэр, байшингууд бариад өгчихсөн хэрэг үү. Байшин барихад, байр худалдаж авахад Засгийн газраас нэг ч төгрөгийн хөнгөлөлт, зээл тусламж үзүүлээгүй хэрнээ иргэний босгосон амины байшиг албаны хөтөлбөрт хамруулаад байгаа нь сонин. Яг үнэндээ Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци Засгийн газраас гаргасан 60 тэрбум төгрөгийн бонд юу болсон, хаана ямар барилгыг санхүүжүүлж, хичнээн бага дунд орлоготой иргэдийг орон сууцаар хангасан талаарх бодитой мэдээлэл байхгүй. Барилга барихын тулд газар худалдаж авахаас эхлүүлээд гарын үсэг цуглуулах гэж төрийнхний хүнд суртал хүлээсэнд дарамтлуулдгаа барилгынхан нуудагггүй. Ихэмсэг зан, элдвийн гарын үсгээрээ далайлгаж, дарамталдаг хэрнээ Засгийн газар баригдсан байшинг хөтөлбөртөө хамруулж, хөөрхөн аашлах нь юун. Эрхбаригчдын толгой энгийн иргэнийхнээс өөр юм уу, эсвэл бид ой муутай юм уу. Өөрсдөө хүнд сурталаар айлгаж, өрөөлийн барьсныг минийх хэмээн өмчлөх Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн “40 мянган айлын орон сууц” хөтөлбөрийн үнэн төрх царай ийм л байна. Удахгүй 100 мянган айлын орон сууц хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буйгаа дуулгасан төрийн эрхмүүд оосор бүсгүй орд цагаан гэрүүдийг орон сууцны тоонд багтааж тоолох догоо, энэ янзаараа бол. Хөдөөд гэрээ барин галаа асаасан дүү минь хөтөлбөрт хамрагдсан хэмээн тоологдохыг үгүйсгэх аргагүй нь. "Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх” л гэдэг шиг болж дээ, энэ хөтөлбөр.

Ж.НЯМ

-Их л зөв хөдөлж байж ирээдүйд олон тэбумаар хийгдэх хөрөнгө оруулалтын шанг татна. Хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг төрүүлэхүйц бүтээгдэхүүнийг санал болгох ёстой гэдгээ ч ойлгож байгаа. Ямар ч байсан бидэнд алдах эрх байхгүй. Арван банкны нэрийн өмнөөс энэ үйл ажиллагааг хариуцлагатай, нэр төртэй, зөв хийх ёстой. Үүний төлөө л ажиллаж байна-

Монголын ипотекийн корпораци МИК-ийн гүйцэтгэх захирал Ц.Энхбаяртай уулзаж ярилцлаа.

АНУ-аас үүдэлтэй санхүүгийн хямрал ийм шалтгаантай байсан

-Танайхыг Орон сууцны санхүүжилтийн корпорацитай андуурмаар юм. Магадгүй, зорилго нэг учир тэр байх л даа?

-Орон сууцны санхүүжилтийн корпорацийг Засгийн газрын “40.000 айлын орон сууц” хөтөлбөрийг хэрэгцүүлэх зорилгоор байгуулсан гэж ойлгож байгаа. Харин манайх бол өөр. Монголын ипотекийн корпорацийг Монголбанк болон арилжааны арван банк нийлж байгуулсан. Монгол Улсад хөрөнгийн хоёр дахь зах зээлийг бий болгож хөгжүүлэх зорилготой. Хоёр жил гаруй үйл ажиллагаа явуулж байна. Бид ирээдүйд бий болох үр өгөөжийг сайжруулахын тулд бааз сууриа сайн бүрдүүлчих юмсан гэж их хичээлээ. Одоо л ажил жигдэрч байна.

-Хоёр дахь зах зээлийг бий болгоно гэв үү?

-Тийм ээ. Орон сууцыг иргэдэд хүртээмжтэй болгох хэрэгтэй. Хэн хүнгүй орон сууцтай болохын тулд урт хугацаатай, хямд эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх зайлшгүй шаардлагатай. Харин яаж. Чухам л хөрөнгийн хоёр дахь зах зээл буюу ипотекийн хоёрдогч зах зээлийг хөгжүүлэх ёстой юм. Арилжааны банкуудад орон сууцны зээл байна. Арав, хорин жилийн хугацаанд эргэн төлөгдөх болзолтой. Тэр мөнгө удаан хугацаанд эргэж хуримтлагдана. Тэгэхээр заавал олон жил хүлээлгүй, одоо байгаа зээлийн багцаа барьцаалж, үнэт цаас гаргадаг, түүнийгээ борлуулж хөрөнгө татдаг байж болно. Ийм тогтолцоог л хоёр дахь зах зээл гэж хэлээд байгаа юм. Нэгэнт сайн барьцаагаар баталгаажчихсан байгаа зээлийн хөрвөх чадварыг нэмэгдүүлж, хөрөнгийн шинэ эх үүсвэрийг богино хугацаанд бий болгоно гэсэн санаа. Чухам л ингэж чадвал орон сууцны зээл тааламжтай болно. Хугацаа уртсана. Хүү багасна.

-Ингэхэд “ипотек”, “моргейж” гэж ярьж байна. Ямар ялгаатай ойлголтууд вэ?

-Ипотек гэдэг нь энгийнээр, дээр хэлсэн шиг үл хөдлөх хөрөнгө барьцаалж зээл авах гэсэн л санаа. “Моргейж” гэдэг нь ипотек гэсэн ойлголтыг англиар илэрхийлж байгаа хэрэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг ойлголтыг хоёр өөр хэлж байна гэсэн үг.

-Бид ипотекийн зах зээлийг хөгжүүлнэ гэж зорьж байна. Гэтэл АНУ-ын санхүүгийн хямрал чухам л ипотекоос үүдэлтэй гэдэг шүү дээ.

Ирээдүйгүй юм руу зүтгээд байгаа юм биш үү?

-”Сүүлийн зуун жилд тохиолдож байгаа дэлхий нийтийг хамарсан” гэх тодотголтой АНУ-аас эхтэй банк, санхүүгийн хямрал нь үнэндээ моргейжийн зах зээлтэй холбоотой юу гэвэл тийм. Гэхдээ наанатай, цаанатай ойлгох ёстой. “Сабпрайм” гэж нэрлээд байгаа ипотекийн зээл үүдээс үүдэлтэй юм. Америкийн банкууд төлбөрийн чадваргүй зээлдэгчдэд урьдчилгаа төлбөргүйгээр, ямар ч бичиг баримтын баталгаажилтгүйгээр урт хугацааны зээлийг их хэмжээгээр өгсөнтзй холбоотой. Зарим тохиолдолд эхний гурван жил хөнгөлөлттэй нөхцөл амлаад, гурав дахь жилээс хүүг нь нэмэх “байдлаар явж байсан. Гэтэл ийм байдлаар олгогдсон тэр их зээл хэд хэдэн уршиг дагуулсан. Юу гэвэл, нэгдүгээрт, орон сууцны үнийг зохиомлоор хөөрөгдөх шалтгаан болсон. Хоёрдугаарт, ирээдүйд орлого нь баталгаажаагүй хүмүүст зээл өгснөөр чанаргүй зээл ихэсч, банкууд хүнд байдалд орсон. Нэг үгээр хэтэрхий хөөрчихсөн байгаа болж доголдсон. Нөгөөтэйгүүр орон сууцны өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээн дээр тоглолт хийдэг бие даасан олон оролцогч тал бий болчихсон байсан. Гэвч тэд хариуцлага хүлээдэггүй, тийм тогтолцоо ч байгаагүй. Жишээ нь: би чамд орон сууцны зээл олж өгснийхөө төлөө тодорхой хэмжээний төлбөр аваад л явчихна. Харин дараа нь чи зээлээ төлж чадах уу, үгүй юу гэдэг нь надад хамаагүй үлддэг байв. Хэтэрхий хөгжчихсөн зах зээлд энэ мэт сөрөг үзэгдэл байсан учир моргейжийн хямрал нүүрлэсэн хэрэг л дээ. Эдгээр баталгаа муутай зээлүүдийг сайн зээлүүдтэй холиод үнэт цаас гаргаж дэлхий дахинд худалдсан. АНУ-аас үүдэлтэй санхүүгийн хямрал ийм л шалтгаантай байсан.

-Гэхдээ Америкийн банкуудад ямар ч урьдчилгаа төлбөргүйгээр их хэмжээний зээл олгох шалтгаан байсан байлгүй дээ?

-Тэнд сүүлийн хэдэн жил орон сууцны үнэ тасралтгүй өссөн. Банкууд цаашид ч үнийн өсөлт хэвээр байна гэж таамаглаад, дээр дурьдсан шиг урьдчилгаа төлбөргүй зээл олгосон байх. Эрсдлийг орон сууцны үнийн өсөлтөөр хаана гэж төлөвлөсөн л дөө. Харамсалтай нь, төлбөрийн чадваргүй зээлдэгчид зээлээ төлж чадахгүй болоод ирэхээр орон сууцны зохиомлоор өсч байсан үнэ буурч, бодит байдалдаа орсон. Банкууд ийм нөхцөлд анх төлөвлөж байсанчлан барьцаанд байгаа орон сууцыг зарах гэтэл зах зээлд үнэ нь буурсан учир мэдээж алдагдал хүлээж эхлэхгүй юу. Хамгийн эрсдэлтэй нь, олгогдсон байсан, баталгаа муутай зээлийг бүгдийг нь сайн зээлүүдтэй нийлүүлээд үнэт цаас болгоод хөрөнгийн зах зээлд зарчихсанд байгаа юм. Сайн, муу зээл нийлсэн тэрхүү үнэт цаасыг бусад орнуудын томоохон санхүүгийн байгууллага, хөрөнгв оруулагчид худалдаад авчихсан. Нэгэнт л Америкийн орон сууцны зээлүүд муудаж байгаа юм чинь хөрөнгө оруулагчдад хүртэл давхар цохилт болно биз дээ. Энэ мэтчилэн АНУ болон дэлхийн санхүүгийн томоохон түнш улсыг хамарсан хямрал эхлэхгүй юу. Ийм л учиртай юм. Түүнээс таны асуусан шиг бид өнөөдөр ирээдүйгүй тогтолцоо руу тэмүүлээд байгаа юм биш. АНУ-ын үндэсний нийт бүтээгдэхүүний нэлээдгүй хувийг моргейжийн зах зээл бүрдүүлж байна. Орон сууц бол хүний байнгын өсөн нэмэгдэж байдаг, анхдагч хэрэгцээнүүдийн нэг. Орон сууцтай болсноор дагалдах бусад ажлын байр нэмэгддэг. Олон талын ач холбогдолтой, үржүүлэх чадвартай салбар шүү дээ. Тиймээс хөрөнгийн хоёр дахь зах зээлийг зөв хөгжүүлбэл эдийн засагт авчрах эерэг нөлөөлөл нь их. Бид ипотекийн хөгжлийн талаар бэлэн үлгэр жишээг сая АНУ-ын жишээнээс харлаа. Юуг нь анхаарах юм, яавал дээр юм гээд бэлэн жортой болчихож байгаа нь магадгүй, бидний давуу тал байж болно. Моргейжийн зах зээл хөгжихөд эрх зүйн таатай орчин хэрэгтэй.

-Бид АНУ-ын жишээнээс ямар сургамж авах ёстой вэ. МИК-ийн үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийвэл хэр зөв замаар явж байгаа бол?

-Би саяхан ОУВС-гаас зохион байгуулсан олон улсын хуралд суугаад ирлээ. Моргейжийн зах зээлийн мөн чанар юу юм, АНУ-ын хямрал, түүний сургамж юув, хөгжиж буй орнууд хоёр дахь зах зээлийг хөгжүүлэхийн тулд юуг урьдчилан харах ёстой юм, ямар оэлтгэлтэй байх ёстой вэ гээд ярилцлаа. Тэгзэд харж байхад Монголын ипотекийн корпорацийн өнөөг хүртэл явуулж ирсэн үйл ажиллагаа нь нэлээд зөв чиглэлтэй яваа юм байна гэж ойлгогдсон. Товчхондоо бид зөв л алхаж байгаа юм байна гэж бодоход хүргэсэн. Монголд өнөөдрийн байдлаар 220 тэрбум орчим төгрөгийн ипотекийн зээл олгогдчихсон байж байна. Харьцангуй чанартай, маш сайн зээлүүд бий. Дээр ярьсан Америкийн “Сабпрайм” зээл манайд байхгүй. “Прайм” буюу шаардлагад нийцсэн зээл бий гэсэн үг. Тэр зээл арван жилийн турш орлогоо хүлээгээд л байж байна. Тэгвэл бид ирээдүйд орж ирэх мөнгөн урсгалаар нь баталгаажуулаад, үнэт цаас болгон хөрөнгө оруулагчдад худалдах ёстой. Ингэж байж хөрөнгийн хөрвөх чадварыг сайжруулна. Хямд эх үүсвэр орж ирнэ гэдэг хүү багасах, хугацаа уртсахын үндэс гэж дээр хэлснээ бас давтмаар байна.

-Ингэхэд МИК-ийг яагаад банкууд нийлж байгуулсан юм бэ?

-Тэд тус тусдаа орон сууцны зээлээ хөрөнгө оруулагчдад санал болгох нэг өөр. Харин нэгдэж нийлээд явбал илүү үр дүнтэй. Ийм л шалтгаан байсан.

-Миний орон сууц худалдан авсан зээлийг хөрөнгө оруулагчдад зарлаа. Надад ямар нэгэн сөрөг нөлөө гарахгүй юу?

-Тийм юм байхгүй. Зээлдэгч банктай байгуулсан гэрээний дагуу зээлээ төлөөд л явна. Зээлийг зарах үйл явц зээлдэгчийн эрх ашгийг үл хөндөнө. Энэ чинь ердөө л мөнгө босгож байгаа хэлбэр шүү дээ. Ирзэдүйд банкинд ирэх мөнгө өнөөдөр хөрөнгө оруулалт болно гэсэн үг. Маш энгийн бөгөөд ойлгомжтой санхүүгийн систем байгаа биз. Моргейжийг олон улс орон амжилтгай туршаад, хөгжүүлээд явж байна. Хүн амын дийлэнхийг орон сууцжуулахад энэ аргыг хэрэглэж байна. Бид ч бас хоцрох ёсгүй. Ямарваа нэгэн баялаг хязгаарлагдмал.
Тэрхүү баялгийг олж ирэхэд хэдий хэр зардал гарав гэдгээс хамаараад тухайн баялагийн зах зээл дээрх үнэ ч өөр байна. Энгийн логик энэ.

-Моргейжийн зах зээлийг Монголд хөгжүүлэх эрх зүйн орчин бий юу?

-Одоогоор хараахан бий болоогүй байгаа. Зөвхөн эрх зүйн орчин биш, бүртгэлийн болон өмчлөлийн орчинг хүртэл сайн бүрдүүлэх ёстой юм. Моргейжийн зах зээлийг хөгжүүлэхийн тулд эдийн засгийн тогтвортой байдал бас чухал нөлөөтэй. Санхүүгийн холбогдох жижиг дэд бүтцүүд бий болж байж амжилтад хүрдэг. Гэхдээ бүгдийг бэлтгэж байж эхлүүлнэ гэвэл өрөөсгөл. Хөгжлийнхөө явцад шинээр бий болгоод л явах учиртай.

-Бид давын эмнө юу хийх ёстой гэж?

-Өөрсдийгөө бусдад таниулах хэрэгтэй. МИК-ийн үнэт цаасны арилжааг нэр хүндтэй байлгахын тулд бид одооноос эрсдлийг тооцож хянамгай ажиллаж байна. Хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг төрүүлэхүйц бүтээгдэхүүнийгсанал болгох ёстой гэдгээ ч ойлгож байгаа. Бид одоо нэр бүхий таван банкнаас зээлийн багц худалдаад авчихсан байна. Тэр багцуудаа яаж байрлуулж, яаж удирдах вэ, хөрөнгө оруулагчдад ямар төрлийн үнэт цаас санал болгож шинэ эх үүсвэр татах вэ гээд судалж байна. Хэлэлцээ явагдаж байна. “Авлаа, өглөө” гэдэгтээ хараахан хүрээгүй. Дөнгөж анхных учир бид маш анхааралтай, болгоомжтой хандаж байгаа. Их л зөв хөдөлж байж. ирээдүйд олон тэрбумаар хийгдэх хөрөнгө оруулалтын шанг татна. Гэхдээ энэ бол бодоод суугаад байна гэсэн үг бас биш. Бидний худалдаж авсан таван багц бол туршилтынх. Түүнийг хөрөнгө оруулагчдад ямар байдлаар санал болгохоо ч бас туршиж үзэх гээд байж байна. Хөрөнгө оруулагчдыг яаж татав вэ, гэрээ хэлцлээ яаж хийх вэ гээд бүгдийг л турших гэж байна. Харин дэлхий нийтийг хамарч байгаа санхүүгийн хүндрэлтэй байдал биднээс илүү их ажиллахыг шаардаж байгаа. “Та нар ийм юманд анхаараарай” гэдэг дохиог хүчтэй өгч байгаа учир нэг бодлын их сургамжтай гэж ойлгож байна. Ямар ч байсан бидэнд алдах эрх байхгүй. Арван банкны нэрийн өмнөөс энэ үйл ажиллагааг хариуцлагатай, нэр төртэй, зөв хийх ёстой. Үүний төлөө л ажиллаж байна.

-Та бүхэн моргейжийн зах зээлийг бий болгох гээд ажиллаад байдаг. Бүр таван ч банкны зээлийн багцийг худалдан авлаа гэж байна. Гэвч нэгэнт л эрх зүйн орчин байхгүй учир цааш явах уу даа. Миний санахаар УИХ өмнө нь Ипотекийн тухай хуулийг батлалгүй буцааж байсан санагдах юм?

-Ямар хууль батлах гэж байна, ач холбогдол нь юу юм гэдгийг хаа хаанаа нэгдүгээрт мэддэг байх ёстой. Тиймээс моргейжийн зах зээлийн талаарх ойлголтыг бий болгох нь чухал. Хууль мэдээж хэрэгтэй. Гэвч Ипотекийн тухай хууль одоог хүртэл батлагдаагүй. Хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурлаас хойш болгоомжлол бий болсон байж магадгүй. Мөн УИХ дахь улстөрийн намуудын ойлголт ч дутсан байх талтай. Харин одоо Ипотекийн тухай хууль нэн шаардлагатай гэдгийг хаа хаанаа маш сайн ойлгосон гэж бодож байна. Одоо хуулийн төсөл боловсруулах ажлын хэсэг ажиллаж байна. Бид ч саналаа хэлээд явж байгаа. Миний ойлгосноор Ипотекийн тухай хуулийн төсөл тун удахгүй парламентад орох байх. Тэгэхээр удахгүй хуультай болчих биз. Нөгөө талд нь, хуульгүй байхад юу ч хийж болохгүй гэж бас болохгүй. Хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Иргэний хуульд ипотекийн талаар нэлээд олон заалт байдаг юм шүү дээ. Компанийн үйл ажиллагааны хүрээ гэж бий. Ямар ч байсан бид одоохондоо хуулийн орчинд л ажиллаж байгаа. Яваандаа илүү төгс төгөлдөр үйл ажиллагаа явуулахын тулд эрх зүйн таатай орчин хэрэгтэй л болж таарна.

-Орон сууцны зээлээ зарахын тулд хөрөнгө оруулагчдад ашигтай хувилбар санал болгох ёстой. Тэр нь юу байх ёстой вэ?

-Бид үнэт цаасаа гадна талд зарж болно. Туршилтын наймаагаа ч гадна талд хийж байгаа. Цаашдаа ч тэгэх байх. Гэхдээ Монголын хөрөнгийн зах зээл хөгжих ёстой. Тэгэхийн тулд тоглогч нар бий болох хэрэгтэй. Бид хөрөнгө оруулагч байгууллагуудыг бий болгох нь зөв. Тэтгэврийн болон нийгмийн даатгалын сан байна. Урт хугацаанд ашиглагддаг. Тэгвэл тэр сангуудын хөрөнгийг моргейжийн зах зээлд оруулж болж байна. Дэлхий нийтийн жишиг ч ийм. Моргейжийн зах зээлд хөрөнгө оруулагч байгууллагуудыг бий болговол өгөөж нь улс дотроо шингэнэ гэсэн үг. Тиймээс МИК дотоодын хөрөнгийнзахзээлийгхөгжүүлэхэд нвлээд үүрэг гүйцэтгэх ёстой гэж боддог. Таны асуусан шиг хөрөнгө оруулагчийн сонирхол байх ёстой. Мэдээж, томоохон хөрөнгө хийж байгаа хүнд хамгийн чухал нь найдвартай, эрсдэлгүй ажиллагаа чухал. Бид энэ талд баталгаа бий болговол зүгээр. Санал болгож байгаа бүтээгдэхүүнээрээ, үйл ажиллагаагаараа, эрсдлийг хамгаалж буй арга хэрэгслээрээ итгэл төрүүлсэн байх ёстой. Нөгөөтэйгүүр хэр таарсан ашгийг санал болгож байж л хөрөнгө оруулэгчдын татах болно.

Урьдчилгаатай зээл илүү их хариуцлагыг бий болгодог

-Орон сууцны эрэлт их байгаа. Гэвч банкуудын зээлийн нөхцөл арай хатуудаад байгаа юм болов уу. Минийхээр уг нь орон сууцны ззэлийг урьдчилгаагүй өгдөг байвал зүгээр юм шиг. Гэтэл Таны хэлэхээр тиймгүй бололтой. Заавал урьдчилгаа шаардах нь манай нөхцөлд хэр зохистой байх бол. Массд урьдчилгаа төлөх бэлэн мөнгө ч байхгүй байгаа шүү дээ?

-Аль ч тохиолдолд мөнгө бий болгож, түүгээрээ хөрөнгө оруулах нь илүү үнэ цэнэтэй байдаг л даа. Маш гоё юмыг үнэгүй авах, эсвэл түүнд бага ч болов мөнгө төлөөд авах хоёр өөр. Би байртай болмоор байна гэж чин сэтгэлээсээ хүсч л байгаа бол тэр хүн заавал их, бага хэмжээгээр хуримтлал бий болгосон байдаг. Хашаандаа байшин барих хүн эхлээд мод, чулуу цуглуулна биз дээ. Нэг ёсондоо урьдчилгаа төлбөр хийгээд эхэлдэг. Тэгэхгүйгээр, зүгээр л би байшин баримаар байна гээд суугаад байвал энэ санаа хэзээ ч бүтэхгүй. Түүн шиг үнэ цэнтэй, хариуцлагатай болгож, урьдчилгаа авч өгсөн зээл илүү найдвартай, чанартай байдаг юм. Урьдчилгаатай зээл илүү их хариуцлагыг бий болгодог. Тиймээс ямар ч урьдчилгаагүй орон сууцны зээл гэсэн ойлголт одоохондоо лав байхгүй. Харин урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээ их, бага ямар байх нь тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаална л даа. Ойлгож байна, урьдчилгаа төлөх бэнчингүй хүн их байгаа гэдгийг. Гэхдээ олон арга байна шүү дээ. Байгууллага нь ажилтныхаа орон сууц авах зээлийн урьдчилгааг дааж болно. Нэг бол улсын төсөв энэ үүргийг үүрч болно. Банк, санхүүгийн тогтолцоондоо сэв суулгахгүйгээр энэ мэт аргыг хэрэглэж болно.

-Үнэхээр хоёр дахь зах зээл хөгжөөд, хүмүүс хямд орон сууцтай болно гэдэг сайхан. Гэвч тухайн худалдан авч байгаа байрны үнэ бодит эсэхийг хянах тогтолцоо сул юм шиг санагддаг. Магадгүй, банкууд илүү хариуцлагатай байх ёстой юм болов уу?

-Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээ гэдэг нь моргейжийн зах зээлийг хөгжүүлэх нэг том дэд бүтэц мөн. Хэрэв 50 саяын өртөгтэй байрыг 100 сая гэж үнэлээд байх юм бол банкиндхохиролтой. Зээл өртгийн харьцаа одоо 70×30 байна. Өөрөөр хэлбэл, нийт өртөгт хандах зээл 70 хувьд нь байна гэсэн үг. Хэрэв үнэлгээний байгууллага зах зээлийн бодит үнээс хэтрүүлэн үнэлсэн бол хариуцлагаа хүлээдэг байх хэрэгтэй. Банк эрсдлээ хариуцахын тулд зах зээлд байгаа ижил төстэй дор хаяж гурван байрыг байршлаар нь болон шинж чанараар нь харьцуулан үнэлж байж дундаж үнэ гаргадаг байх ёстой. Үнэлгээг журамтай, цэцтэй болгохгүй бол моргейжийн зах зээл сулрана. Үнэлгээний байгууллагаар үнэлснийг банк шалгадаг. Ийм л тогтолцоо байх нь зөв.

-Уучлаарай, банкууд их хэмжээний, ялангуяа орон сууцны зээлээ зогсоосон. Бэлэн мөнгө гаргахгүй, аль болох хадгаламж татахыг чухалчилж байгаа. Банкны салбар хүндхэн байна. Ийм үед моргейж, хөрөнгийн хоёр дахь зах зээл гэж яриад байх хэр зохимжтой бол?

-Зээл ихэнхдээ хумигдсан гэдэг нь үнэн. Хаанаас эх үүсвэртэй болох вэ гэдэг. нь ганц манайд биш дэлхий дахинд асуудал болоод байгаа юм биш үү. Харин ч моргейжийн зах зээлийг даруй хөгжүүлмээр байна. Тэгж байж эх үүсвэртэй, мөнгөтэй болно шүү дээ. Бид хөгжлөөс хоцорч сэтгэж болохгүй. Өнөөдөр болж байгаа үйл явдлыг маш хурдан, сэргэг тусган авч, хаяхыг ньхаяад явахгүй бол болохгүй л дээ. Эх үүсвэртэй болсноор орон сууцны нийлүүлэлт ихсч, үнэ буурна. Хүмүүс тохилог байртай, хариуцлагатай болсноор улс орны эдийн засагт ч ахиц өөрчлөлт гарна. Орон сууц их баригдахаар барилгын салбар хөгжинө. Хүмүүсийн амьдралын чанар нь сайжирна.

Роберт Ж.Шиллер

Орон сууцны үнийн талаар маш их буруу ойлголт байдаг. Хаа сайгүй маш олон хүн дэлхийн эдийн засаг маш хурдацтай өсөн тэлж, ингэхийн хэрээр газрын нөөц багасч, байшин, орон сууцны үнэ эрчимтэй нэмэгдэн гэж үздэг шиг байгаа юм.
            Чухамхүү энэ ташаа ойлголт нь хөрөнгө оруулалтын зорилгоор хүмүүс байшин авах гол сэдэл болдог бөгөөд цаашлаад үл хөдлөх хөрөнгийн үнийг хөөрөгдөхөд хүргэж, уг “хөөсөнцөр” задран өнөөгийн эдийн засгийн хямралд хүргэх нөхцөл болсон юм.  Уг ташаа ойлголтоос болж байшин, хямралын дараа ч орон сууцны үнэ дахин хөөрөгдөж мэднэ. Одоо ч зарим хүн уналтад орсон эдийн засгийн орчинд байшин, орон сууц хямдхан худалдаж аваад хэд дахин өсгөхөөр төлөвлөж суугаа нь нууц биш.
            Гэхдээ хэрэг дээрээ бидэнд газар тийм ч дутагдалтай болчихсон зүйл биш ээ. Дэлхийн томоохон орнуудад фермийн болон ойн бүсэд ордог маш их хэмжээний газар хангалттай байдаг бөгөөд хэзээ ч хотын зориулалтаар хувиргах боломжтой. Бөмбөрцөгийн хуурай газрын зөвхөн нэг хувьд л шигүү суурьшилтай хотын газра нутаг байдаг. Хамгийн их хүн ам төвлөрөн аж төрдөг орнуудын хувьд ч гэсэн ийм газар 10 хувиас бага байна.
            Фермийн зориулалттай ашигладаг газрыг хотын эдэлбэр газар болгон ашиглахад хуулийн зохицуулалтын хязгаар саад байдаг боловч хэрвээ эдийн засгийн сэдэл, ач холбогдол нь өсвөл алс хэтдээ түүнийг хялбархан шийдвэрлэж болно. Төр засгийн газрууд газрын хязгаарлалтаас болж иргэддээ боломжийн үнээр байр, орон сууц өгөх боломжгүй гэж тайлбарлах нь улам л бэрх болсоор байгаа.
            Фермийн газрын үнэ хурдацтай өсөөгүй, өөрөөр хэлбэл, хөрөнгө оруулагчид их хэмжээний өгөөж гарна гэж үзээгүй байна. АНУ-ын хувьд л гэхэд хөдөө аж ахуйн зориулалтын газрын үнэ ХХ зууны туршид жилд 0.9 хувийн бодит өсөлттэй гарсан байна. Иймэрхүү газрын хувьд гол ашиг тус нь газрын үнийн өсөлтөөс бус харин түүний дээр явагдаж буй хөдөө аж ахуйн бизнесийн орлогоос бүрддэг аж.
            Америкт шинэ зуунд гарсан тариалангийн газрын үнэ нь 2000-аад оны орон сууцны үнийн өсөлттэй давхцдаг бөгөөд Америкийн хөдөө аж ахуйн яамны мэдээгээр 2008 онд гэхэд нэг га тариалангийн газрын үнэ дундажаар 6800 ам. доллар байсан. Ийм талбайд хангалттай газар бүхий 10-20 хувийн байшин, эсвэл 300 хүний орон сууцны байр барьж болно. Ингэж үзвэл нэг хүнд ногдох газрын үнэ нь 20 ам.доллар буюу оршин суух бүх хугацаанд жилийн 0.50 доллар байх аж. Мэдээжээр энэ нь хүмүүсийн хэрэгцээтэй хүсч буй байршилтай биш боловч хот төлөвлөлтөөр ийм байршлыг бий болгодог.
            Олон хүмүүс АНУ нь хүн амтайгаа харьцуулахад өргөн уудам газар нутагтай тул бусад улс оронд тохирохгүй гэж үзэх хандлагатай. АНУ-д нэг ам дөрвөлжин километр газарт 31 хүн ногдож байхад энэ тоо Мексикийн хувьд 53, Хятадад 138, Их Британид 246, Японд 337, Энэтхэгт 344 тус тус байх ажээ.
            Гэвч газраас гарч дэлхийн зах зээл дээр борлуулагддаг бүтээгдэхүүнүүдийн хувьд (хүнс, мод, этанол) тодорхой нэг газрын үнэ хаа ч байсан бараг л адилхан байх ёстой. Газрын үнэ онцгой өндөр улс оронд дэлхийн зах зээлийн үнийн түвшинд буухгүй л бол фермерүүд ашиг гаргаж ажиллахгүй. Мэдээжээр үйлдвэрлэлийн бусад хүчин зүйлийн өртөг, тэдгээрийн ялгааг тооцох нь ойлгомжтой.
            Нөгөө талаас барилгын материалын хомсдол ч гэсэн орон сууц, байшингийн үнэ өндөр байх хангалттай шалтгаан биш юм. Жишээлбэл, АНУ-д Барилгын үнийн индексийг (Engineering News Record Building Cost Index) хөдөлмөр, цемент, ган, модны үнийг үндэслэн тооцоолдог бөгөөд сүүлийн 30 жилийн хугацаанд өргөн хэрэглээний үнэтэй харьцуулахад харьцангуй буурсан үзүүлэлт харагдаж байгаа юм. Нэгэнт л эдгээр үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлийн дэлхийн зах зээл байхаас хойш, энэ нөхцөл байдал бусад орны хувьд ч нэг их хол зөрүүтэй харагдахгүй юм.
            Хүмүүсийн бас нэг ноцтой эндүүрэл бол үнийн түвшинг үнийн өөрчлөлтийн хувьтай адилтгаж ойлгох хандлага байдаг. Өөрөөр хэлбэл аливаа нэг улс орны орон сууц, байрны үнэ нөгөө улсынхаас өндөр байх нь үнийн өсөлтийн түвшин нь бас өндөр гэх үзэл юм.
            Бодит үнэн гэвэл харин ч огт эсрэгээрээ байх талтай. Нэг улсад байрны үнэ илүү өндөр байх нь ирээдүйд үнэ буурах нөхцлийг бүрдүүлэх магадлалтай байдаг.
            Саяхны үл хөдлөх хөрөнгийн үнийн хөөсрөлтийн үед олон нийтэд нөлөөлж байсан үзэл, үнэлгээ нь ихэвчлэн бодитой бус байсан. Нэлээд хэдэн жилийн өмнө Карл Кэйсийн хамтаар үнийн хөөрөгдөлт явагдаж буй хотуудад байр худалдан авагчдаас санал асуулга явуулж, ирэх 10-аад жилд тэдний худалдан авсан байрны үнэ жилд дундажаар хэдэн хувиар өсөхийг лавласан юм. Ихэнх хүмүүс жилд 10 хувь гэж байлаа. Энэ хувийг 10 жилд нь тооцоод үзвэл 2.5 дахин өснө гэсэн тооцоо юм. Амьдралын турш нь энэ үнэ нь 2000 дахин өснө гэсэн үг юм. Хэрвээ байрны үнэ удаан хугацааны туршид ингэж хурдацтай өсдөг байсан бол өнөөдөр хүмүүс ийм өндөр үнэтэй байшинг авч чадахгүйд хүрнэ.
            Иймд дэлхийн эдийн засгийн өнөөгийн хямрал бол үндсэндээ үл хөдлөх хөрөнгө (мөн хувьцаа)-ийн зах зээл дээр гарсан үнийн хөөрөгдлийн хөөс задарснаас бий болсон бөгөөд эдгээр хөөс нь үнэд нөлөөлж буй хүчин зүйлийг нийтээрээ буруу ташаа ойлгож төсөөлж байсантай холбоотой юм. Харин өнөөг хүртэл энэ эндүүрлийг засч чадаагүй байгаа бөгөөд энэ нь цаашид ч үнийн хэт хөөрөгдлөөс үүдэлтэй асуудал гарч болохыг анхааруулж байгаа юм.

Орчуулсан Д.Бадамдаш


Роберт Ж. Шиллер бол Иелийн Их Сургуулийн Эдийн засгийн ухааны профессор бөгөөд МакроМаркетс ХХК-ийн Ерөнхий эдийн засагч. The Subprime Solution: How Today’s Global Financial Crisis Happened, and What to Do about It; Animal Spirits: How Human Psychology Drives the Economy and Why It Matters for Global Capitalism зэрэг бүтээл туурвисан юм.

БАЙРАНД амьдрах уу? ХАУСАНД амьдрах уу?

2009 оны 09-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ

Би Хаусанд амьдрах гэдэг сүүлийн үед миний өдрийн бодол шөнийн зүүд болоод байнаа.   Зарим үед гэрлүүгээ харьж явах замдаа айлуудын хашаандаа тарьсан цэцэг, моднуудыг нь  хараад л, ийм жижигхэн газар дээр ингэж дажгуй амьдарч болоод байхад Монголдоо яагаад болохгүй гэж? гэсэн шүү юм  бодоод байдаг юм. 

Жаахан байхад аав маань өөрөө байшин бариад  ороход дүү бид хоёр их л баярлаж байсан. Дараа нь манайх байранд ороод нүүхэд  хөлс хөдөлмөрөө шингээн барьсан тэр байшингаа аав их л хямдхан зарчихсан санагддаг.

Шинэ байранд орсоны дараа  2 дүү маань гэртээ дээс тоглоод, эсвэл ангийнханыгаа дагуулж ирээд гэртээ пижигнүүлж өгдөг байлаа.  Манай доор өндөр  настай өвөө эмээ хоёр амьдардаг байсан юм.  Биднийг гэртээ пижигнүүлж байхад хөөрхий тэр өвөө эмээ хоёрын даралт ихсээд олигтой унтаж чаддаггүй байсан гэдэг. Байнга л тэр эмээ өвөө хоёрт бид нар чихдүүлдэг байлаа.  Удалгүй  өвөө эмээ хоёр бид дөрвөөс залхаад нүүгээд явчихсан.

Дараа нь манай хажуугын айлын ах эгч хоёр  шөнө болохоор түгшүүр зарладаг болсон юм. Эхлээд дуулалдана. Дараа хэрэлдэнэ. Эцэст  амь авраарай гээд эхнэр манай хаалгыг  цохиод л,  цагдаа шүүх болоод л, байнгын хэрүүл үргэлжилдэг байлаа.  Тэр айл нүүж нэг санаа амартал, дээд айлд маань 2 жаахан хүүхэдтэй айл нүүж ирвээ.  Хүүхдийн буруу ч гэж юу байхав дээ.  Тэд тоглоно. Гүйнэ. Яг бид нар багадаа  доод айлаа залхаадаг байсан тэр үйлдлийг минь бидэнд ойлгуулж өглөө. 

Дараа нь японд ирээд бас нэг өөр төрлийн байрны зовлонг мэдэрч байна даа. Нэг давхарын байрнууд нь нар тусдаггүй маш их чийгтэй.  Бас байрнуудынх хана их нимгэн болохоор хажуу айлын гэрт юу болж байгааг бараг л бүгдийг мэднэ.  Дуу гаргахгүйгээр олон зүйл хийж сурах  хэрэгтэй болно доо.

За тэгээд хуучин модон байшинд орчих юм бол  Хар салхины үеэр байшинтайгаа бүжиглэж байгаа юм чинь. Газар хөдөлвөл байшинтайгаа ганхаад л. Анхандаа ч их л айдаг байсан. Сүүлдээ дасчихдаг л юм байна.

Тэгээд одоо миний туйлын хүслэн, Зүлгэн дээр гэрээ барьвал би үнээ сааж чадахгүйгээс цааш тэр зүлэг  энэ тэрийг  бол мөрөөддөггүй.  Гэхдээ дээд доод айлын хамаарал багатай амьдрах сан гэж бодоод л, бас хашаандаа  цэцэг тарьмаар санагдаад.   Хаусанд амьдарахыг мөрөөдөөд л сууж байна.

Уг  нь чанаргүй барилгуудыг хөөрөгдөж байхаар гэр хороолол руу усны шугам татаад өгөх нь хамаагүй амар санагддаг юм. Тэгвэл чанаргүй барилгануудаас хавьгүй илүү байшин  бариад эрх дураараа амьдрахгүй юу.

Иргэншээгvй иргэд

2009 оны 09-р сарын 18 Нийтэлсэн БАТ
Монголчууд бид нvvдлийн соёл иргэншлээс суурьшмал амьдралд шилжин амьдрах болсон нь нэг талдаа дэвшил боловч нєгєє талдаа бэлэн биш нєхцєлдард иргэдээ бєєгнєрvvлээтэхсэн нь ихээхэн хэлмэгдvvлэлт болж хувирав. Vндсэн хуулиндаа Монгол Улсын иргэн хаа дуртай газраа амьдрах эрхтэй гээд заачихсан. Vvний нєлєєгєєр нийслэлийн эргэн тойронд гуу жалга, уулан дээр нvvж ирээд гэрээ барьчихдаг болсон. Єнєєдєр ч гэсэн шилжин ирэгсдийн урсгал vргэлжилсээр байна. Улаанбаатарт амьдрал байна гээд ойлгочихсон. Тэд их хотын захад ус, цахилгаангvй, тєрєл бvрийн vйлчилгээнээс хол, их санасан газар есєн шєнє хоосон хонов гэгчийн vлгэр болж хувирав. Харъяалагдах нутаг сумаасаа ямар ч хэл vггvй єєрсдийн зоргоор нvvгээд ирсэн учир нийгмийн ямар нэгэн хамгааллаас тасарчихсан. Нєгєє эцэг хуулиндаа тєр малаа хамгаална гээд заасан ч хvнээ хамгаалахаа тєдийлєн анзаарахаа байчихсан гэж ойлгогдохоор.

Хvн нь малаасаа оюун ухаанаараа ялгагдах учраас єєрсдийгєє аваад явчихаж чадна гэж бодсон хэрэг. Энэ зуны vерт єртсєн айлуудын ихэнх хєдєєнєєс шилжин ирэгсэд байлаа. Хєгжлийнхєє хэтийн тєлвийг гvйцэд тодорхойлж, тєлєвлєж чадаагvй манай нийслэлд арав гаруйхан жилийн дотор хvн амын суурьшил хэт ихсээд ирсэн. Єнєєдєр тєр нь анхаарахгvй иргэдээ бухимдуулав. Иргэн хvн эрхээ эдлэхээ мэддэг байтлаа хvлээх vvргээ биелvvлэхээ ор тас орхичихсон. Улсын нийслэл хотод хэн амьдрах ёстой юм бэ? Яагаад нийслэлийн иргэн гэж хvндэтгэл vзvvлээд байгаа билээ гэдгийг иргэддээ ойлгуулсангvй. Хотын иргэн, хєдєє, тосгодын иргэн гэсэн ялгавар дэлхий нийтэд тvгээмэл бий. Єндєр хєгжилтєй орны том хотууд єртєг єндєртєй. Ядуу буурай орнуудад эдийн засаг нь хямраад ирэхээр иргэд нь нийслэл, тєв суурин газраадаа бєєгнєрсєн олон жишээ бий. Vvнийг єнєєдєр бид амсаж байна.

Монголчууд эртнээсээ соёлтой байсан нь одоо хэр нь олон талаар мэдрэгддэг. Нийслэл хvрээнээс хєдєєлж ирсэн лам, хар хэн ч бай хєл алдан хvндэтгэдэг байсан ёс одоо хєдєєд байсаар л байгаа. Харин хvрээнийхэн дэндvv соёлтой байсан гэдэг. Энэ соёлын ул мєр одоо арилжээ. Нийслэл хотын иргэн гэж хэн байх ёстой юм бэ? Нийслэл хот иргэнээ бvртгэдэг байхаас биш, нvvдэлчдийг бvртгэдэггvй жишээ бий. Монголд ажилгvйдэл ихэссэнийг Улаанбаатараар харж болно. Хэдэн жилийн ємнєєс сэдсэн бvсчилсэн хєгжлийг бий болгоно гэсэн нь талаар болж, нийслэлдээ иргэдээ бєєгнєрvvлэв. Єнєєдєр монголчуудыг нутаг ус, ах дvv, анд найз, амраг саднаа гэсэн сэтгэл авч явж байна. Ийм нvvдэлчний элгэмсэг харьцаагvй бол нийслэлд хэн амьдрах юм бэ?

Манай нийслэлийг иргэншээгvй иргэд эзэлчихжээ. Хотын соёлыг иргэд нь бий болгодог болохоос биш хотоо соёлжуулах гэж жилийн жилд хэдэн саяар нь мєнгє урсгаад байх ёсгvй билээ. Єнєєдєр нийслэлд гарч байгаа элдэв бузар хэргийн 90 хувийг иргэншээгvй иргэд vйлдэж байна. Улаанбаатарынхан хэзээнээсээ биеэ зєв авч явдаг, алхаа гишгээ нь хvртэл єєр, автобусанд суухдаа хvртэл биед хvрдэггvй байсан тал бий. Гудамж талбай хоггvй байхыг хотын иргэд л мэднэ. Тамхины иш, шvлсээ хаясны тєлєє торгодог хотууд байдгийг мэдvvлмээр. Хуучны 40, 50 мянгатынхан соёлтой иргэдийн нэг хэсэг байсан тvvхтэй. Тэд хувцаслалт, боловсролоороо ялгаатай байлаа. Єнєєдєр нийслэлийн захын хорооллууд, vйлчилгээний зах, такси, микро автобусуудын жолооч, мєнгє хураагч нараас эхлээд иргэншээгvй иргэдийг олж харж болно.

Бидний алхам дутамд хаа хамаагvй суусан, тамхи татсан, согтуурхсан, чанга чанга ярьсан хvмvvс тааралдана. Тэд бол нийслэлийн иргэншээгvй иргэд мєн. Малаасаа уйдаж машин сонирхсон хєдєєнийхєн нийслэлд орж ирж, нийтийн тээврийн унаанд хирээ vнэртvvлж, хэлэх хэлэхгvй vг хэлж явдаг нь хэтрvvлэг биш билээ. Тэр нь хєдєєний ахуйгаасаа салаагvйн жишээ. Улаанбаатараа нэгдvгээр зэрэглэлийн єртєг єндєртєй хот болгох цаг нэгэнт болжээ. Ингэж иргэншиж чадахгvй иргэдээ зохицуулбал яасан юм бэ?

Н.Лхагвасvрэн
Дугаар 120/120/

Хотын оршин суугч єдєрт 2.5 кг хог vvсгэдэг

2009 оны 09-р сарын 18 Нийтэлсэн БАТ

Дэлхийн нийт жилд дор хаяж 400 сая тонн хогоор шим мандлаа бохирдуулдаг нь геологичдын тогтоосон хэвийн хэмжээнээс даруй 20 гаруй хувиар илvv vзvvлэлт аж.

Ийм хэмжээний хог хаягдал дэлхийн геохимийн тогтолцоог доголдуулсан нь олон жилийн ємнєх явдал гэнэ. Жишээ нь, орчин цагийн хvн тєрєлхтний ганц жилд ялгаруулдаг нvvрстєрєгчийн хийн хэмжээ байгалийн урвалаар ялгардаг хэмжээнээс хоёр дахин их буюу дунджаар 85 сая тоннд хvрчээ. Орчин цагийн их хотуудын дийлэнх нь хог хаягдлын гол эх vvсвэр. Хот суурин газрынхны vvсгэдэг хэдэн зуун мянган тонн хогийн дийлэнх нь боож, баглах эд зvйлс гэнэ. Жилээс жилд байдал улам дордож буй бєгєєд ердєє 20-30-хан жилийн ємнє хотын оршин суугчмйн бий болгодог байсан хогийн хэмжээ єнєєгийн их хотын оршин суугчийн vvсгэдэг хогоос 3-4 дахин бага байжээ. Жишээлбэл, Оросын хот суурин газрын иргэн бvр жилд 300 кг хог хаядаг гэх тооцоо бий. Москва хот гэхэд л жилд 15 сая тонн хог vvсгэдэг байна. Тэдгээрийн 80 хувийг дахин боловсруулах боломжгvй аж. Дэлхийн ихэнх хэсэгт хог хаягдалтай холбоотой vзvvлэлтvvд єссєєр байна.

Сvvлийн 20 гаруйхан жилийн хугацаанд АНУ талын Номхон далайн эрэг хєвєє дэх хуванцар хаягдын хэмжээ хоёр дахин нэмэгдэж, хогон арал vvсгэсэн нь бараг гурван сая тоннд хvрчээ. Хуванцар хаягдлын уршгаар жилд сая гаруй усны шувуу, 100 мянга гаруй усны хєхтєн амьсгал хураадгийг амьтан судлаачид тогтоосон байна. Эрэг хавиас олддог vхсэн хєхтєн, шувуу, загасны гэдэс дотроос тамхины асаагуур, тариур, шvдний сойз зэрэг зvйлс хамгийн их олддог аж. АНУ тэргvvтэй хєгжингvй орнууд жилд 220 сая тонн хог хаягдал vvсгэдэг. Энэ нь хєгжингvй орнуудын иргэн бvр єдєрт дунджаар 2.5 кг хог тарьдаг гэсэн vг. 2004 оны судалгаагаар зєвхєн АНУ гэхэд л жилд 315 сая гаруй компьютер хаядаг нь тогтоогджээ. Vvнээс тооцвол тус улс жилд 120 сая гаруй тонн цахилгаан хэрэгсэл хаядаг байна. Тэдгээрийн 10 гаруй хувийг Америкийн нутагт дахин боловсруудаг бол 80 гаруй хувийг нь Хятад, Энэтхэг, Пакистанд дахин боловсруулдаг.

"Бага орлоготой иргэдэд чиглэсэн орон сууцны санхүүжилт" сэдэвт зөвлөгөөн салбарынханы дунд өчигдөр төрийн ордонд ширүүхэн болж өндөрлөлөө. Уг семинарыг НҮБ-ын Ази, Номхон далайн бүсийн нийгэм, эдийн засгийн хорооноос зохион байгуулсан аж.

Манай улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоотой байхад хүн амыг орон сууцаар хангах асуудлыг төр дангаараа хариуцдаг байсан. Тэр ч бүү хэл улсын хөрөнгө оруулалтаар барьсан орон сууцыг албан байгууллага, иргэдэд үнэ төлбөргүй хуваарилан олгох бодлогыг хэрэгжүүлж байв. Харин 1990 оноос зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж, эрх зүйн орчинг шинээр бий болгон хэрэгжүүлэх шаардлага зайлшгүй тавигдсан юм. Тиймээс 1996 онд Орон сууц хувьчлах тухай хуулийг батлуулан хэрэгжүүлснээр төрийн мэдлийн орон сууцыг иргэдэд үнэ төлбөргүй олгосон. Энэ нь ч иргэдийн амьдралд чухал нөлөө үзүүлсэн гэдэг нь ойлгомжтой.

Түүнчлэн манай улс хүн ам, орон сууцны тооллогыг 2000 онд анх удаа явуулснаар иргэдийн зөвхөн 22 хувь нь эрүүл ахуйн шаардлага хангасан, инженерийн шугам сүлжээнд холбогдсон сууцанд амьдарч байгааг тогтоосон. Гэхдээ Монгол Улсын Засгийн газар сүүлийн жилүүдэд хүн амын орон сууцны хангамжийг сайжруулахад чиглэсэн бодлого, тодорхой зорилт дэвшүүлэн ажиллаж байгаа ч бэл бэнчин, хэтэвч зузаантай нь паартай байшин, паалантай жорлонд нь ороод суучихдаг болсон. Харин цалингийнхаа хэдэн бор юмаар амьдралаа залгуулдаг хэсэг ажилтан, ажилгүйчүүдийн эгнээнийхэн болон ядуус нар ихэвчлэн гэр хороололд аж төрдөг. Мэдээж үүнийг дагаад манай улс агаарын бохирдлоороо дэлхийд айргийн тавд давхиж явна. Хамгийн сүүлийн үеийн судалгаагаар гэхэд л хотын төвийн агаарын бохирдлын 70 хувь нь гэр хорооллоос үүдэлтэй байна. Түүнчлэн гэр хорооллын нэг өрх жилд ойролцоогоор таван тонн нүүрс, 1.5 тонн мод түлдэг аж. Мөн өвлийн улиралд гэр хорооллын агаарын бохирдлын хэмжээ хотын төвтэй харьцуулбал, долоо дахин их байдаг гэнэ. Харин нийслэлийн иргэдийн 20 хувь буюу хамгийн бага орлоготой иргэд өрхийн орлогынхоо 40 хүртэлх хувийг түлшинд зарцуулдаг аж. Уг нь БНХАУ, Япон, Солонгос, ОХУ-ын компаниуд манай улсын орон сууцны барилгуудад хөрөнгө оруулж нэмж байгаа ч бага орлоготой иргэдэд зориулсан өртөг багатай орон сууц барих нь өдрийн од шиг л дуулддаг.

Монгол Улсын иргэд дотооддоо чөлөөтэй шилжин суурьших эрх нь баталгаажснаас хойш Улаанбаатар хотыг чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөн сүүлийн 10 гаруй жилд эрчимтэй явагдаж 2000 оноос хойш хотын хүн ам үндсэндээ дотоод шилжилтийн дүнд өсөж өнөөдрийн байдлаар нийслэлд 1067.5 мянган хүн амтай гэх тооцоо гарчээ. Шилжин суурьшигчдын 37.0 хувь нь амьдралын доод түвшинд хамрагддаг бөгөөд 72.7 хувь нь Улаанбаатар хотын захын хэсгээр төлөвлөгдөөгүй суурьшлын бүсэд суурьшдаг байна. Мөн нийслэл хотын хэмжээнд 2007 оны байдлаар нийт 234.7 мянган өрх айл оршин сууж байснаас гэр хорооллын 142.2 мянган өрх буюу 60.6 хувь нь үндэсний орон сууц болох гэрт, 39.4 хувь нь төвлөрсөн төвийн халаалт, халуун, хүйтэн цэвэр ус, ариутгах татуурга, цахилгааны төвлөрсөн шугам бүхий байшинд амьдардаг ажээ.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэн сүүлийн таван жилд хотын гэр хороолол дахь хашааны тоо 65 хувиар, өрхийн тоо 55 хувиар нэмэгдэж гэр хорооллын эзлэх хэмжээ, тэнд оршин суугчдын тоо хоёр дахин өссөн нь Улаанбаатар хотын агаар, хөрс, усны бохирдлын гол эх үүсвэр болж буйг энэ удаагийн зөвлөгөөнөөр онцолж байсан юм. Мөн бага орлоготой иргэдийг орон сууцаар хангах талаар хэлэлцэж буй нь зөвхөн нийслэлийн хөрөнгөөр богино хугацаанд шийдвэрлэгдэх асуудал биш гэдгийг дуу нэгтэй хэлж байсан.

Харин энэ бүхнийг ажил хэрэг болгоход хамгийн түрүүнд анхаарах ёстой жагсаалтад доорх зүйлийг тодотгосон юм. Тухайлбал, гэр хорооллыг амины жижиг сууцны хороолол болгон өөрчлөн хөгжүүлэх буюу орон сууцны загваруудыг боловсруулан талбайн хэмжээ, кв.метрийн нэгж үнийн жишиг тогтоох. Одоо суурьшсан гэр хороолол болон амины орон сууц барихаар төлөвлөж буй шинэ бүсүүдийг дэд бүтцээр хангахад хувийн хэвшлийг татан оролцуулах, хөрөнгийн асуудлыг шийдвэрлэх. Гэр хорооллын өмчлөгдсөн газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, газар өмчлөлийн зориулалт өөрчлөх эрх зүйн зохицуулалтыг шийдвэрлэн барилгажих хорооллын төлөвлөлтийг хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх. Бага орлоготой иргэдийн орон сууцны үнийг удаан жилийн хугацаанд төлөгдөх бололцоог бүрдүүлэх гэх мэт асуудлыг хэлэлцсэн юм.

Зөвлөгөөний үеэр Зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Ж.Бат-Эрдэнээс гэр хорооллыг хэрхэн орон сууцжуулах талаар тодрууллаа.

-Семинарын гол үр дүн юу вэ?
-НҮБ-аас санаачлан Ази, Номхон далайн орнуудын бага, дунд орлоготой иргэдэд зориулан тухайн улс орнууд ямар бодлого явуулж байгааг хэлэлцэн хуралдаж байна. Тэр утгаараа энэ удаагийн зөвлөгөөнөөр улс орнуудын туршлагыг судлаад хамгийн оновчтойг сонгох, тухайн нутаг дэвсгэрт амьдардаг ард иргэдийн онцлог, төр засгийн бодлогыг яаж эмхтгэн нэгтгэж болох вэ гэсэн гол зорилготой юм. Ер нь бол ихэнх улс орон л бага дунд орлоготой иргэдээ орон сууцжуулах асуудалд төрийн зүгээс дэмжлэг үзүүлэн, ямар нэгэн хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг юм билээ. Үүнийг зөвхөн төрийн бодлого гэхээсээ илүүтэй аж ахуйн нэгж, банк санхүүгийн байгууллагууд болон төрийн бус байгууллагын оролцоотойгоор нэг цогц асуудал болгох ёстой гэдгийг ойлгох ёстой. Бусад орнуудын туршлагыг судалж, нэгтгэн нэг санаа гаргах учиртай. Түүнээс гадна дараа жил сайд нарын уулзалт болно. Тэр үед энэ асуудлыг хөндөж, хэлэлцүүлээд дэмжигдвэл тухайн улс орнууд нь төрийн бодлого, НҮБ-ийн хэмжээнд дэмжээд явах ач холбогдолтой.

-Бага дунд орлоготой иргэдээ орон сууцжуулах Азийн ямар орны туршлагыг манай оронд хэрэгжүүлбэл илүү оновчтой вэ?
-Яг энэ асуудлыг зөвлөгөөнөөр ярьлаа. Тайланд улс сая гаруй өрхөө байраар хангасан байна. Сая хүний ард дунджаар гурван хүн бий гэж үзэхэд, гурван сая хүний орон сууцны асуудал шийдэгдсэн гэсэн үг. Энэ туршлагын талаар нэлээд ярилцлаа. НҮБ-ийн мэргэжилтнүүд ч өөрийн саналаа гаргаж байна. Мөн барилгын компани, МИК-ийнхан, төслүүд хэрэгжүүлж буй манай орон нутгийнхан ч санал хэлж байна лээ. Бид хэдэн төгрөг олоод байр бариулдаг. Гэтэл дэд бүтэц хөгжөөгүй, хангалтгүйгээс иргэд гаднаас усаа зөөдөг гэхчлэн байранд оруулснаас илүү дарамт болчих гээд байдаг. Тийм дарамт бий болгохгүйн тулд бүх байгууллагууд хамтарч шийдвэр гаргахгүй бол тус тусдаа ажиллахаар үр дүнд хүрэхгүй. Ний нуугүй хэлэхэд, төсөл хэрэгжүүлсэн мэт харагдах ч өгөөжөө өгөхгүй байх жишээтэй.

-Бусад орны жишигт иргэдээ ямар арга замаар орон сууцжуулсан байдаг вэ?
-Энэ талаар ярьсангүй. Харин жишээ дурьдаад өнгөрөх шив.

О.Сэлэнгэ

Нийслэлийн нийт усны хэрэглээний ердөө нэгхэн хувийг гэр хорооллын 135 мянган өрх хэрэглэдэг болохыг албаны хүмүүсийн хийсэн судалгаа нотолж байна. Бас нэгэн баримт түшихэд Улаанбаатарын хорт утааны 80 хувийг энэ л өрхүүд үйлдвэрлэдэг гэсэн судалгааг өнгөрсөн жил нийслэлийн Агаарын чанарын албанаас тогтоосон. Нийслэлийн хүн амын эрүүл мэндэд уршиг тарих, тэр дундаа амьсгалын замын өвчлөл хийгээд бохирын өвчин эрс нэмэгдэхэд энэ хоёр тоо ихээхэн нөлөөлж байгаа. Эрүүл мэндийн салбарынхны хийсэн судалгаагаар амьсгалын замын өвчлөлийн 93,77, хүүхдийн бронхит өвчний 90,91 хувь нь агаарын бохирдлоос болсон байх юм.

Өвчлөлийн тоог бууруулж, гэр хорооллын эрүүл ахуйн орчныг сайжруулан, усан хангамжийг нэмэгдүүлэхийн тулд орон сууцжуулахаас өөр гарцгүй. Харин үүнийг эрчимжүүлэхийн тулд төрөөс барьж буй томоохон бодлого нь “40 мянган айлын орон сууц” хөтөлбөр. “Төрийн албан хаагчдын орон сууц” дэд хөтөлбөр, “Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх” хөтөлбөр, Японы засгийн газрын Ядуурлыг бууруулах сангаас хэрэгжүүлж буй “Гэр хорооллын нөхцлийг сайжруулах төсөл” мөн л үүнд чиглэсэн. Төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжээд чамгүй хугацаа өнгөрсөн ч нүдэнд үзэгдсэн нааштай үр дүн алга. Гэтэл албаны хүмүүс орон сууцны хөтөлбөр хэзээний хэрэгжиж дуусч байгаа талаар алга ташин мэдээлэл хийж, ар хударгаар нь айнаа л нөгөө гэр хорооллын өрхүүд, гудамж талбай бүл нэмсээр.

Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэхэд 128 мянгаар тооцогдож байсан нийслэлийн гэр хорооллын өрх даруй арав гаруй мянгаар үржээд амжжээ. Жилд 5000 өрх шинээр хашаа хатган, байшин барьж байна.

Мэдээж хэрэг гэр хорооллын нийт өрхийн дийлэнх нь бага дунд орлоготой, орон сууц худалдан авах чадвар бараг байхгүй. Харин үүнийг зохицуулан нэг айлын эзэмшиж буй хашааны газарт арван айлын нэг давхарын орон сууцыг барьж, хөнгөлөлттэй зээлээр олгох төсөл санаачлаад байгаа тухайгаа нийслэлийн Барилга хот байгуулалт, төлөвлөлтийн газрын Зураг төслийн хэлтсийн дарга М.Батбаяр “Бага орлоготой иргэдийн орон сууцны санхүүжилтын асуудлууд” зөвлөгөөний үеэр танилцуулж байна. Энэ нь бага орлоготой иргэд орон сууцныхаа үнийг удаан жилийн хугацаанд төлөх, хөдөө орон нутгаас ирэгсэд, оюутнуудыг түрээсийн байраар хангах бололцоог бүрдүүлэх гэнэ. Нөгөөтэйгүүр гэр хорооллын өмчлөгдсөн газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжтой болно гэж төслийг санаачлагчид ярьж байна. Ингэснээр яндангийн тоо багасч агаарын бохирдол буурах гэнэ.  Санаа нь зөв ч арга нь биш бололтой. Газраа өмчлөөд авсан иргэд өөрсдийн газраа өгөөд ус дулааны нэгдсэн шугам сүлжээнд холбогдоогүй, иймэрхүү нийтийн сууцанд амьдрах саналыг зөвшөөрөх үү. Нөгөөтэйгүүр барилгаа давхарлах байдлаар нягтаршилаа нэмэгдүүлэхийн орон хавтгайруулан тэлчихээр нийслэл эрчим хүч, дулааны эх үүсвэрээ дийлэхээ болино гэсэн үг.

Дээр нь эдгээр бичил орон сууцыг барих барилгынхан бас л хөнгөлөлттэй зээл гэх үгийг цухуйлгана лээ. Бага орлоготой иргэдэд зориулсан гэх гоё хэлж зээл өгдөг ч байсан ч бодит байдал дээр орон сууцны үнэ улам бүр тэнгэрт хадаж, нэг ам метр талбайн үнэ 600-700 ам.доллараас даваад байгаа нь ам ажил хоёр хол зөрүүтэйг харуулна. Иргэдийн амьдрах нөхцлийг сайруулах, хямд өртөгтэй орон сууцаар хангахаар төр засгаас бие даасан байгууллага хүртэл байгуулсан ч үр дүн нь өнөөдөр ийм л байна. Тэгэхээр ямар ч байсан төсөл хөтөлбөрүүд байгаа оносонгүй гэдгийг өнгөрсөн хийгээд өнөөгийн нөхцөл байдал бүрэн харуулж байна. Хотыг утаанаас нь салгах нэрийн дор салбар салбар луу тэрбум тэрбумаар нь хөрөнгө зарцуулдаг ч нийслэл утаанаасаа салах нь битгий хэл багасах найдвар алга. Гэр хорооллоос эх аван хотыг тэр аяар нь бүрхсэн энэ утаа ойрын хэдэн жилдээ ч энэ л эрчээрээ өтгөрсөөр,  төрөөс аягүй бол төр гуайн нүдийг ч сохлох хэмжээнд хүрэхийг жилдээ хагас түмээр нэмэгдэж байгаа шилжин ирэгсдийн нүүдэл баталж байна. Тиймээс ойрын жилүүдэд нийслэлийг орон сууцжуулна гэсэн хэтэрхий хийсвэр төлөвлөгөөгөө таягдаж хаяад оронд нь “яндангийн тоо тэдэн түмээр, агаарт эзлэх хорт хийний хэмжээг тэдэн граммаар нэмэгдэнэ” гэдэг бодит үнэнийг болгоох цаг иржээ. Тэгвэл ядахдаа гоё ганган мөрөөдөлд хөтлөгдөн хот хүрээ рүү зүтгэгсдээс нэг хэсэг нь ч гэсэн нийслэлээс цээрлэх болов уу.  

Л.НАРАНТӨГС

-Засгийн газрын өнөөдрийн ээлжит хуралдаанаар дараах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэжээ. Хоёрдугаар хэсэг-

“40 000 орон сууц” хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн тайланг Зам, тээвэр, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга танилцуулав.

Хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлснээс хойш 2004-2008 онд 31550 айлын орон  сууц /сууцны тусдаа байшинг оролцуулан/-ыг ашиглалтад оруулсан байна. Үүнээс 15 мянга гаруй нь нийтийн зориулалттай орон сууц юм.

Мөн 2009 оны эхний дөрвөн сарын байдлаар 2432 айлын орон сууц ашиглалтад орсон байна.
Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яамнаас 2009 оны 05 дугаар сарын 20-ны байдлаар гаргасан судалгаагаар энэ онд ашиглалтад орох боломжтой 80 хувийн барилга угсралтын ажлын гүйцэтгэлтэй 6167 айлын орон сууцны 104 барилга баригдаж байгааг оруулан тооцвол “40000 орон сууц” хөтөлбөрийн хүрээнд энэ онд 40150 айлын орон сууц баригдах тооцоо гараад байна.

“Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци”-ийг байгуулж, Засгийн газрын бондын эх үүсвэрээс 28,3 тэрбум төгрөг, Азийн хөгжлийн банкны төслийн эх үүсвэрээс 4,4 тэрбум төгрөгийг хөтөлбөрт оролцогч банкуудад байршууллаа.

2219 айлын орон сууцны барилга угсралтын ажлыг эхлүүлэн 672 айлын орон сууцыг ашиглалтад оруулж, иргэдийн орон сууцны зээлийн санхүүжилтэд 4,7 тэрбум төгрөг зарцуулж 278 иргэнийг урт хугацаатай зээлд хамруулжээ.

Буянт-Ухаа, Баянголын амны орон сууцны хороолол, “Хотын шинэ төв”, “Ургах нар” зэрэг хорооллын хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулан батлуулж, дэд бүтэц байгуулахад зориулж улсын төсвөөс 2004-2008 онд 43,08 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж орон сууц барих нөхцөлийг бүрдүүлжээ.

Барилгын салбарын хэмжээнд 2008 оны жилийн эцсийн байдлаар барилга угсралт болон барилгын зураг төсөл боловсруулах тусгай зөвшөөрөл бүхий 1634 байгууллага, аж ахуйн нэгжид 61600 гаруй хүн ажиллаж байна.  

Барилга угсралт, их засварын ажлын 95 орчим хувийг дотоодын барилгын компаниуд гүйцэтгэж байгаа ч мэргэжлийн ажилчид дутагдалтай байгаа учир гадаадаас ажиллах хүч авч байна.

Цаашид:

• Орон сууцны хөтөлбөр, төслийг хэрэгжүүлэхийн өмнө нарийн судалгаа, тооцоо хийж, эрэлт, хэрэгцээг хангах боломжийг судлан, хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, хөрөнгө, санхүүгийн эх үүсвэрийг шийдвэрлэсний үндсэн дээр хэрэгжүүлэх,

• Хүн амын төвлөрлийг сааруулж, бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалын дагуу бүсийн тулгуур төв хотуудын орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэхэд түлхүү анхаарах,

• Барилгын мэргэжилтэй ажилчдыг бэлтгэх, давтан сургах, шинэ техник, технологи эзэмшүүлэх сургалтын тогтолцоог сайжруулах,

• Импортыг орлох зарим барилгын материалын үйлдвэрүүдийг барих, тэдгээрийг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг шийдвэрлэхэд төр, засгаас дэмжлэг, туслалцаа үзүүлэн хувийн хэвшлийн байгууллагуудтай хамтран ажиллах,

• Үл хөдлөх  эд хөрөнгө барьцаалах тухай хуулийг хэрэгжүүлж орон сууцны урт хугацаатай, бага хүүтэй зээлийн эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх,

• “Орон сууц хөгжүүлэх сан”-гийн журмыг боловсруулан батлуулж, үйл ажиллагааг нь эхлүүлэх. Уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс олох ашиг буюу эх орны хишгийн тодорхой хувийг Орон сууц хөгжүүлэх санд төвлөрүүлэн бага, дунд орлоготой иргэдийн худалдан авах чадварт нийцсэн орон сууц барихад зарцуулах нь орон сууцны үнийн өсөлтийг хязгаарлах боломжтой гэж Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам үзэж байна.

Засгийн газар 8 дугаар сард ургац арвин байв

Засгийн газрын 2009 оны 8 дугаар сарын үйл ажиллагааны мэдээлэлтэй танилцав.
Энэ хугацаанд:

- Холбогдох хуулийн төслүүдийг батлуулснаар Оюутолгойн ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах боломж бүрдэв.   

- ОХУ-ын ерөнхийлөгч Д.Медведев манай улсад айлчилж, уг айлчлалын үеэр хоёр орны “Стратегийн түншлэлийн тунхаг” “Төмөр замын салбар хамтран ажиллах тухай санамж бичиг“,Дорнод уран” компани байгуулах тухай” Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрт гарын үсэг зурав.

- Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын сурах бичгийг төрөөс хангах   ажлыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлж, 12 жилийн сургуулийн 1,2 дугаар   ангийн сурах бичгийг 100 хувь, 11 жилийн сургуулийн сурах бичгийг сурагчдын 40 хүртэл хувьд нь төрөөс хангаж эхэллээ.

- Ургацын балансыг нэгтгэв. Урьдчилсан байдлаар 2009 онд 338.9 мянган тн үр тариа, 150,5 мянган тн төмс, 99,2 мянган тн хүнсний ногоо тус тус  хураан авахаар болоод байна.

Тогтоолд өөрчлөлт орууллаа
2009 онд гадаадаас авах ажиллах хүч, мэргэжилтний эзлэх хувийг тогтоох тухай Засгийн газрын 2009 оны 59 дүгээр тогтоолын хавсралтад өөрчлөлт орууллаа.
Энэ дагуу :

- Нийт ажиллагчдын тоо гэснийг “Тухайн ажил үйлчилгээ гүйцэтгэхэд шаардагдах нийт ажиллагчдын тоо”  

- Уул уурхай, олборлолтын салбарт Түүхий газрын тос, байгалийн хийн олборлолт гэснийг “Түүхий газрын тос, байгалийн хийн хайгуул олборлолт”

- Уул уурхай, олборлолтын салбарт Уул уурхай, олборлолтын бусад туслах үйл ажиллагаа гэснийг “Уул уурхайн хайгуул, олборлолт бусад туслах үйл ажиллагаа”

- Барилгын салбарын ангилалд “Уул уурхайн барилга угсралт, бусад” гэж дэд салбар нэмж оруулсан байна.

2009 он гарснаас хойш 87 оны 16821 иргэн манай улсад ирж хөдөлмөр эрхэлсэн бөгөөд дийлэнх хувийг ОХУ, БНАСАУ, БНСУ, БНХАУ, Япон, Вьетнам, Казахстан, ХБНГУ, Украйн, Англи, АНУ, Австрали, Малайз, БНЭУ, Шинэ Зеланд, Канад, Турк, Филиппиний иргэд эзэлж байна.

Давхардсан тоогоор 28059 иргэн ажлын байрны төлбөртөө 2009 оны 9 дүгээр сарын 1-ний байдлаар 9,9 тэрбум төгрөг төлжээ.  

Товчхон:

• Халхын голын байлдааны ялалтын 70 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлсэн дүнг Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд танилцууллаа.

• Монгол Улсын тэргүүлэх ач холбогдол бүхий салбарын жагсаалтад Уул уурхай, олборлолтын салбарыг нэмж орууллаа.

• “Соёлын төв харилцан байгуулах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурах бүрэн эрхийг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдад даалгав.

• Уул уурхай, дэд бүтцийн салбарт алдагдлыг ирээдүйд шилжүүлэн тооцох журам”-ыг хэлэлцээд хавсралт ёсоор баталлаа

• Засгийн газрын гишүүдэд Засгийн газрын хуралдааны дүнгийн тухай танилцуулав. 2009 оны 4 дүгээр сарын 29-ний өдрөөс 9 дүгээр сарын 2-ны байдлаар засгийн газрын хуралдааныг 27 удаа, ээлжит хуралдааныг 17, ээлжит бус хуралдааныг 10 удаа зохион байгуулж, 252 асуудал хэлэлцэж, 83 асуудалтай танилцсан байна.

• Монгол Улсын Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд 2009 оны 9 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Батлан хамгаалахын сайд, хурандаа генерал Лян Гуалиегийн урилгаар БНХАУ-д ажлын айлчлал хийхийг зөвшөөрч, удирдамжийг Ерөнхий сайдаар батлуулахаар болов.

• 2009-2010 оны өвөлжилтийн бэлтгэлийн талаар хэлэлцлээ. Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, компаниудын 2009-2010 оны өвөлжилтийн бэлтгэл хангах ажлын хүрээнд засвар, техник зохион байгуулалт, хөрөнгө оруулалт, нүүрс нөөцлөлтийг төлөвлөсөн хугацаанд зохион байгуулж 2009 оны 10 дугаар сарын 15-ны дотор дуусгахыг Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд /Д.Зоригт/, Cангийн сайд /С.Баярцогт/, Төрийн өмчийн хорооны дарга /Д.Сугар/ нарт даалгалаа.

•  БНХАУ-ын Засгийн газрын 300 сая ам долларын хөнгөлөлттэй зээлийн 60 сая ам долларыг “Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг орон сууцны хороолол болгон хөгжүүлэх хөтөлбөр”-т зарцуулахаар тогтлоо.

• Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн 2009 оны эхний хагас жилийн явцын тухай мэдээлэлтэй танилцав.

Үүнтэй холбогдуулан:

- Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн зорилт, арга хэмжээг 2009 он дуусах хүртэлх хугацаанд эрчимтэй хэрэгжүүлэх,

- 2009 онд хэрэгжүүлж эхлэх болон дуусгахаар төлөвлөсөн зорилт, арга хэмжээг хугацаанд нь багтаан хэрэгжүүлэх чиглэлээр арга хэмжээ авч ажиллах,

- Хөрөнгө, санхүүжилтийн хүндрэлээс шалтгаалан хэрэгжихгүй байгаа арга хэмжээнүүдийн судалгаа гаргаж, шийдвэрлэх талаар санал боловсруулж танилцуулахыг Засгийн газрын гишүүдэд даалгав гэж Засгийн газрын ХМА-наас мэдээлэв.

”Зэлтэрийн гацаа”

2009 оны 09-р сарын 15 Нийтэлсэн БАТ
-Үлдсэнд нь сэтгэлийн зовлон үрэгдсэнд нь үлдэхгүйн зовлон болсон энэхүү уламжлалыг халах нь зэлтэрийн гацаанаас гарах бас нэг гарц ч байж болох-

"Өвөлдөө хасах 25 хэм хүрдэг энэ газар гоожуурын ус, эсвэл ус цэвэршүүлэх систем гэх юмгүй, хэдэн мянган хүн гадаах модон жорлон болон худгийн усаа дундаа хэрэглэж байна"


Өөр нүдээр хараад уулга алдсан гадныхны үг энэ. Бид байгаа байдалдаа хэтэрхий их дасчээ. Хэн дуртай нь хөдөө орон нутагтаа багтах шингэх газаргүй болохоороо бор гэрээ үүрч авчраад хаа дуртай газраа ханаа шийрлээд амьдрах гээд зүтгэх биднийг тэд ингэж л харж дээ. Сүүлдээ Улаанбаатар хот төлөвлөлт энэ тэр нь аль хэдийнээ мартагдаад зүгээр л нүүдэлчин ардын цуглуулга аятай боллоо. Хотоо аятайхан болгох гээд нэлээдгүй чармайж байгааг үгүйсгэхгүй.

Гэхдээ энэ их хөлийн нүүдэлд дөрвөн уулын дундах алга дарам газар дайнд бөмбөгдүүлчихсэн аятай болов. Утаа униар, хөрс, усны бохирдол учир тоймоо алдлаа. Яавал шийдэж болох талаар олон ч жил маргав. Олон ч ажил эхлүүллээ. Үр дүн нь захаасаа гарч эхлэхээр нүүдэлчдийн их нүүдэлд юу ч үгүй тарамдаад алга болчихно. Нэг хэсэг нь хийгээд л нөгөө хэсэг нь сүйтгээд л… Харамсалтай нь сүйтгэдэг нь хийдгээсээ хэдэн хувь илүү байх юм. Нэг нь цэвэрлээд нөгөө хэд нь хогоо хаялаад л, нэг нь тохижуулаад л нөгөө хэсэг нь эвдэж нураагаад л. Нэг л иймэрхүү эргүүлгэн дунд Хан уулын хормой, Хатан Туулын хөвөө доройтож гүйцлээ.

Энэ ч үүднээс дуугарахаас аргагүй нэг сэдэв бол оршуулгын газар. Хотын захын хороолол, тэр дундаа талийгаачдаа хүндлэн дээдэлж нутаглуулдаг оршуулгын газар өнөөдөр үнэхээр нүд хальтирам болжээ. Улаанбаатарын эргэн тойрны энэ дэнжүүд дээр Монголын ядуучууд болон талийгаачдийг нутаглуулсан оршуулгын газар зэрэгцэн оршино. Талийгаачдийг хүндэтгэж, тайван нойрсуулж байгаа юм энд алга.
Улаанбаатарын эргэн тойронд орших чимээгүй хот холоос харахад юу болох нь мэдэгдэхгүй болтлоо сүйтгэгджээ. Эртний эдлэл болон бэлэг дурсгалын дэлгүүрт нь талийгаачдын булшнаас тонож авсан зүйлсийг гадаадын жуулчдад зарж, тоногдсон булшнууд нь онгорхой үлдэж, улмаар наранд ялзарч байна. Тонуулчид болон зэрлэг амьтдад сүйтгэгдсэн талийгаачдын бие эрхтний тасархай энд тэндгүй хэвтэж, тэнгэрт нь махчин шувууд эргэлдэн ниснэ.

Сүйтгэгдсэн булшны байдлаас харахад зарим нэг нь дор хаяж арваад жил онгорхой хэвтэж байгаа нь илэрхий. Дийлэнх нь хэзээ нэгэн цагт хүний бие байсан гэж хэлэхийн аргагүй үлдэгдлүүд болж, урагдаж тасарсан хувцасны сэгүүд онгорхой хайрцгуудад хэвтэнэ. 


Чимээгүй хотыг үйлдвэр болон эмнэлгийн хог хаягдлын цэг болгож, оршин суугчид нь чимээгүй хотоор хоол хайн тэнүүчилж, авсных нь модыг түлээ болгон хэрэглэх нь бүр ч таагүй. Ширүүхэн борооны дараа хог хаягдал, өтгөн шингэн, өнгөрсөн одоо холилдон урсч хотын гудамжууд руу гулсана. Нүдээр харахаараа л "пай пүй" гэж сэжиглэдэг булшны үлдэгдэл, хүний ялгадсыг "нүүрээ хувиргаад" гудамжаар урсахад бид төдийлөн тоодоггүй. Зам харгуй нь л урсчаагүй бол бусад нь ч яахав гэж дотроо залбирах хотын удирдлагуудын хамар доогуур чимээгүй хот, халдварт гэх тодотголтой шар, суулга мэтийн хуучны танилуудаас гадна зүсийг нь харах нь бүү хэл нэрийг нь ч сонсоогүй элдэв өвчин цохиж явааг огтхон ч тоохгүй. Ундныхаа уснаас, хүнснийхээ ногооноос, амьсгалах агаараасаа тэрхүү мэдэх хийгээд эс мэдэх өвчний нянгаас хэдэн мянгаар нь ууж идэж байгаа хотын иргэд бид бас тэрүүхэндээ зохицсон дархлаатай болоод байх шиг.

Хотын хүн нэмэгдэхийн хэрээр хүрээгээ тэлэх нь ойлгомжтой ч чимээгүй хот чимээтэй хотын хөлд зугуухан шахагдсаар. Хэдхэн жилийн өмнө чимээгүй хотын хажуугаар өнгөрөхөд далдын юмнаас айж ширвээтдэг байсан бол өнөөдөр тэрхүү далдын зүйлс биднээс айдаг цаг болсон. Энэ утгаараа амьтай амьгүй нь ялгагдахгүй хөлхөлдөх эдгээр иргэдээ ялгаж салгах цаг нь болсон мэт. Тэнд буу гээд орж ирэхэд нь заагаад өгч чадахгүйгээс хойш буусан газар нь л зохицуулахаас гэсэн бодлого барьсан хот төлөвлөлт “Зэлтэрийн гацаа"-нд орсон нь хэний ч нүдэнд ил. Өвөг дээдэс, ээж аавынхаа ариун шарилыг хүндлэн эргэж тойрч засч янзалдаг уламжлал бий ч нэгэнт дээр нь айл бууж амьдрал цэцэглэчихсэн байхад яалтай ч билээ. Үлдсэнд нь сэтгэлийн зовлон үрэгдсэнд нь үлдэхгүйн зовлон болсон энэхүү шарил нутаглуулах уламжлалыг халах нь зэлтэрийн гацаанаас гарах бас нэг гарц ч байж болох. Шовгор толгой болгон дээр хаа сайгүй үзэгдэх болсон суварга хэмээгчийг чимээгүй хотын нийт иргэдэд зориулан дориухан босгоод улсын хамгаалалтад авчихвал гомдоллох хүн тоотой л байх.

Нэг мэдэхэд намар. Дахиад мэдэхэд өвөл. Сураагүй юм биш болно доо гэж явсаар, хотын амьдрал энэ мэт үргэлжилсээр... Хөл алдсан нэг нь живж хөлөө олсон нэг нь хөлжсөөр жил тойрно. Бурхан болоочдоо бодсон ч хувиа хичээн өөрсдийгөө бодсон ч өнөөгийн оршуулгын газар нэг л биш. Хотын төвд биш ч бас захад гэхээргүй энэ газруудад хөдөөлүүлсөн талийгаачдын хүүр, булшин дунд хүүхдүүд өсч торниж байна. Хот газаргүй боллоо. Иргэдэд олгох эзэмшлийн газрын нөөц дууссан гэхийн оронд нэгдсэн журмаар яагаад Даландавхар, Цагаан даваа гээд газруудыг бид цэгцэлж болохгүй гэж. Угаас завсар, зайгүй болж хаагдсан эдгээр газруудын талаар эртнээс зарлан талийгаачдын ар гэрийнхэнд мэдэгдэж, чандарлах арга хэмжээг багаахан төсвөөр зохион байгуулах замаар газрыг нь цэвэрлэн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулж яагаад болохгүй гэж. Ингэвэл өөд бологсдын булшийг хүүрийн тонуулчид хөндөж чадахгүй. Газаргүй болсон хот ч багагүй төлөвлөлт хийх газартай болно. Зэлтэрийн гацаанаас яагаад гарч болохгүй гэж.

Л.ТӨГС

Нийслэлийн хүн амын 60 гаруй хувь нь гэр хороололд амьдардаг. Тиймээс жил бүрийн сэрүү унах цагаар нийслэлчүүдийн маань сэтгэлийг зовоож, хэтэвчний бэлээс ихээхэн хороодог нэгэн томоохон асуудал байдаг нь өвлийн бэлтгэл. Намрын дунд сараас л гал түлэхгүй бол гэрт суухад даарч эхэлдэг. Тэгээд л гэр хорооллын иргэд хүйтнийг ая тухтай давахын тулд хуурай мод, сайн нүүрсний эрэлд гардаг. Хэдийгээр агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлэх гол хүчин зүйл боловч иргэд маань гэртээ даарч суухгүйн тулд нүүрсийг яах аргагүй хэрэглэх болдог. Уг нь манайд утаагүй буюу брикетэн түлш үйлдвэрлэдэг хориод байгууллага бий. Гэвч иргэд тэндээс гарч байгаа түлшийг дулаан ялгаруулалт, илчлэг нь муу байдаг хэмээн ам муутай байдаг. Тиймээс л нүүрсийг сонгоход хүрдэг байна. Цаг агаар хүйтэрч байгаатай холбоотой түлээ, нүүрсний захуудад хөл хөдөлгөөн ойрын үед эрс нэмэгджээ. Энэ удаагийн "Өдрийн сурвалжлага"-аа "Хангай", "Цайз" захаас хийлээ. Энэ жил тус захуудын түлээ, нүүрсний үнэ урьд жилүүдийнхээс харьцангуй бага хувиар өсчээ. Өөрөөр хэлбэл үнэ ханш нь одоохондоо тогтвортой байгаа юм. Харин энэ сарын 10-нд нэмэгдсэн шатахууны үнийн өсөлтөөс хамаарч түлээ нүүрсний үнэ ханш удахгүй өснө гэдгийг тэндхийн худалдаачид хэлж байна. Ойрын хэдэн өдөртөө одоо байгаа үнээсээ нэг их өсөхгүй, өвлийн бэлтгэлээ амжаад хийчихвэл үнийн өсөлттэй тулгарахгүй байж болно гэдгийг "Хангай" захын худалдаачид хэлэв. Харин "Цайз" захын хувьд түлээ нүүрсний үнэ түрүү өдрүүдийнхээс өссөн байдалтай байна. Тэндхийн худалдаачид "Өнөөдөр байгаа энэ үнэ ханш маргааш ч өөрчлөгдөж болно. Үнийн хувьд өдөр өдөртөө өөр байдаг. Нийслэлд сэрүүхэн байх тусмаа түлээ, нүүрсний үнэ нэмэгдэж, харин дулаан болчихвол арай хямдхан байх жишээтэй. Үүнээс хойш үнэ улам л өснө" хэмээн ярьж байв. Хэдийгээр эдгээр хүний үгэнд шууд итгэх аргагүй ч цаг цаашилсан энэ үед хаашдаа авах болохоор түлээ нүүрсээ одооноос л нөөцөлсөн нь дээр бололтой. Магадгүй маргааш гэхэд л цас хаялж, өнөөдөр байгаа "боломжийн" үнэ ханшаар олдох түлээ байхгүй болчихсон байхыг ч үгүйсгэх аргагүй. Ингээд өвлийн бэлтгэлээ хийх гэж байгаа уншигчиддаа "Хангай", "Цайз" захуудын түлээ нүүрсний үнэ ханш ямар байгааг хүргэе. Өчигдрийн байдлаар тус захуудад Багануурын нүүрс ирээгүй байлаа. Харин Налайх, Алаг толгойн нүүрсийг бөөний болон жижиглэнгийн үнээр зарж байв. Дээрх захуудад нүүрс ачилтын их багын хэмжээгээр үнэ нь ялгарч байгаа бөгөөд Налайхын замын гүүр хаагдсан байгаа болохоор нүүрс, тээврийн хөлс нийлээд үнэ нь нэмэгдээд байгаа юм байна. Харин модны үнэ ханшийн хувьд түрүү жилийн мөн үеийнхээс буурсан үзүүлэлттэй байна. Урд жил жижиглэнгийн хар мод 1600 төгрөг, нарс мод 1300 төгрөгийн ханштай байсан бол энэ жил модны үнэ 1000 төгрөг хавьцаа л хэлбэлзэлтэй байгаа юм.
Нийслэлийн Засаг даргын захирамжийн дагуу “Хашаа” нэгдсэн арга хэмжээг зохион байгуулсан. Энэ ажлын хүрээнд эзэнгүй, хашаа хатгачихсан, удаан хугацаанд зориулалтаар нь ашиглаагүй газрыг ийнхүү хуулийн дагуу эрхийг нь цуцалж байна. Газраа авчихаад зориулалтаар нь ашиглаагүй  хоёр жил болбол хураан авах хуультай байдаг ажээ.

Үүний дагуу аж ахуй нэгжүүдийн газрыг эзэмших эрхийг нь хүчингүй болгож дуудлага худалдаанд оролцуулах гэж байна.

Хэрвээ тухайн иргэнд ойрын хоёр жилд бус таван жил, арван жилийн төлөвлөгөө байвал яах вэ. Магадгүй гурав дахь жилдээ тэр хүн ямар нэгэн үйл ажиллагаа эрхлэхээр санхүүгээ тооцож байвал яах вэ гэдэг асуудал “удирдагчдад” хамаагүй бололтой. Магадгүй тэдний хувьд мөнгө тийм ч чухал асуудал биш, өөрсдөө болохоор газар аваад л хүссэн байшингаа барьж орхидог болохоор ийм хууль, шийдвэр гаргадаг байж ч болох юм.

Иргэнээ дээдэлсэн ардчилсан нийгэмд Иргэн хамгаас илүү бөгөөд төр иргэний эрх ашгийг хангахын төлөө ажилладаг. Иргэн хүн өмчтэй байж, өмчөө хамгаалуулахын төлөө төрд татвар өгдөг. Харин манай улсад энэ зарчим арай л өөрөөр үйлчлээд байх шиг. Төр “чамд мөнгө байхгүй бол би авлаа” гээд булаагаад авчихаж болдог юм бол иргэний өмч гэж байх шаардлага үгүй мэт.

Ингээд хоёроос дээш жил болсон хэмээн 60 гаруй аж ахуй нэгжийн газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгож байна. Үүний нэг болох Сонгинохайрхан дүүргийн 21-р хорооны нутагт Шижирийн аманд аялал жуулчлалын цогцолборын зориулалтаар дөрвөн га газрыг дуудлагаар худалдах аж. Мөн БЗД-ийн 11-р хорооны нутагт “Ургах наран” хорооллын урд хэсэгт налайх чиглэлийн автозам дагуу худалдаа үйлчилгээний зориулалтаар гурван га газрыг дуудлагаар худалдахаар болжээ.

Өнгөрсөн хавар болсон “Хашаа” ажиллагааны хүрээнд мөн л цөөнгүй хашааг буулгасан. Зөв л дөө. Гэвч ердөө замын наана цаана байгаа хоёр хашааны нэгийг нь болохоор юу юугүй хугачин буулгаатах сан. Эзэн нь гайхаж “яагаад эднийхийг бас буулгахгүй байгаа юм бэ” гэхэд “энэ чинь сайдын хашаа” гэж хэлээд буулгалгүй орхин явж байгааг энэ хоёр нүдээрээ телевизийн дэлгэцнээс харан гайхаж сууснаа нуух юун. Энэ удаагийн “Хашаа” арга хэмжээ нь харин ямаршуухан дүр зургаар үргэлжлэх юм бол доо.

М.Жаргал
Зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн цагаас эхлэн хот руу чиглэсэн их нүүдэл үргэлжилсээр өнөөдрийг хүрлээ. Тэгвэл хөдөөнөөс хот руу ирэх иргэдийн тоо нэмэгдсээр байгаа нь хөдөө тал эзгүйрч, малчдын ур ухааныг өвлөх хүнгүй болоход хүргэж байна. Монголчууд нүүдэлчин ард түмний асар их түүх соёлын өвтэй ч хөдөөний иргэд амжиргаагаа дагаад, мөн нөгөө талаас байгалийн гамшиг, ган гачигийн давтамж ойртсоноос болж хот чиглэсэн нүүдэл тасрахгүй байна. Нэг сая хүн амтай хот руу ирэх иргэдийн тоо нэмэгдсэн учраас хөдөөний малчдын мал ахуйг залгуулах хойч үе, байгалийн гүн ухааныг эзэмшсэн малч удам тасархад ч хүрч болохыг малчид хэлж байна. Таны харж байгаа Сэлэнгэ аймгийн Түнхэлийн хувьд 3600 иргэдтэй байсан бол одоо 2900 гаруй болжээ. Хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн нүүдлийн дийлэнх хувийг хотод боловсрол эзэмшихээр ирж байгаа оюутнууд эзэлж байгаа. Тэгвэл боловсролын яамны статистик дүнгээс харахад, 2008-2009 оны хичээлийн жилийн хувьд манай улсад дээд боловсрол эзэмшихээр бүртгэгдсэн 161 мянган оюутны 65 мянган оюутан нь хотын харяалалтай байгаа бол үлдсэн 100000 гаруй мянга нь хөдөө орон нутгийн оюутнууд байгаа юм. Иймээс жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа хот руу чиглэсэн нүүдэл, хөдөө талыг эзэнгүйдэхэд хзргэж байгаа учраас хот төлөвлөлт дэд бүтцийн хувьд зөв зохистой бодлого үгүйлэгдэж байна.

Саяхан нэгэн төрийн бус байгууллагаас 10 сарын хугацаанд "Орон сууцны үнийн өсөлтөнд хэн нь буруутай вэ?" гэсэн санал асуулыг явуулсан байна. Санал асуулгыг явуулахдаа хэн нэгнийг буруутгаж яллахыг гол болгосонгүй. Харин иргэд орон сууцны үнийн өсөлтийг аль субъект илүү зохицуулах боломжтой вэ гэж үзэж байгааг харуулахыг зорьсон гэнэ. Олны үг ортой гэдэг. Санал асуулгад нийт 1947 санал ирсэн байна. Үүний 47.9 хувь нь буюу 933 хүн "төр" гэдэгт саналаа өгсөн байна. Төр бол зохицуулах, хяналт тавьж байх үүрэгтэй газар. Тиймдээ ч оролцоо, зохицуулалт муугаас орон сууцны үнэ хий хөөрөгдөн өссөн гэж санал асуулгад оролцогчдын олонх нь үзэж байгааг үүнээс харж болох юм.

35.49 хувь нь буюу 691 хүн "барилгын компаниуд" гэсэн хариултанд саналаа өгчээ. Энд нэг чухал зүйлийг онцлоход барилгын компаниуд өөрсдөө үнээ тогтоодог гэдгийг санах хэрэгтэй. Үнэ тогтоолтонд төр оролцож байгаа юу гэвэл үгүй, банкууд оролцож байгаа юу гэвэл бас үгүй юм.

2.98 хүн буюу 58 саналыг "Монголын төмөр зам" гэдэгт өгсөн байна. Төмөр замын ачаалал ихтэй, вагоны хүрэлцээ муугаас ихээхэн хэмжээний материал хил дээр гацаж байсан. Үүнээс үүдэн барилгын материал хомсдон үнэд орж, улмаар орон сууцны үнэ өсөхөд нөлөөлсөн гэж зарим мэргэжилтнүүд дүгнэдэг. Энэ төрөлд цөөн хариулт өгсөн байгаа нь байрны үнэ өсгөх гэсэн нэг шалтаг хэмээн иргэд үзэж байгааг ч үгүйсгэх аргагүй юм.

8.78 хувь нь буюу 171 санал "Банкууд" гэсэн хариултанд иржээ. Банкуудын зээлийн бодлогоос шалтгаалаад орон сууцны үнэ өссөн хэмээн оролцсон 11 хүн тутмын 1 нь үзсэн байна.

Хамгийн сүүлийн хариулт болох "Хэн ч буруугүй" гэсэн хариултанд нийт саналын 4.83 хувь буюу 94 санал иржээ. Тэд дээр дурьдсан Монголын төр, барилгын компани, банк болоод төмөр замынхнаас хамааралгүй өөр шалтгааны улмаас орон сууцны үнэ өссөн гэж үзсэн байна. Өөр шалтгаан гэдэгт дэлхийн эдийн засгийг хамраад байгаа хямрал, зах зээл дээрх эрэлт нийлүүлэлтийн байдал, хууль эрх зүйн орчин, хөрөнгө оруулалт зэргийг хамруулж болох юм.

Орон сууцны үнийн өсөлтөнд хэн буруутай вэ? /нийт санал 1947/

“Моргейж” гэж үүнийг хэлдэг юм

2009 оны 09-р сарын 04 Нийтэлсэн БАТ
УИХ баяр наадмын өмнөхөн "Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хууль"-ийг баталсан. Албан ёсны баримт бичгүүдэд Ипотекийн багц хуулийн талаар яригддаг.

Гэтэл бид моргейж гэж бас яриад байна. Угтаа бол энэ хоёр нэр томьёо нэг л утгыг илэрхийлж байгаа юм. Үл хөдлөх хөрөнгөөр баталгаажсан урт хугацааны зээлийг Америкт моргейж, Европт ипотек гэж нэрлээд заншчихсан. Нэг зүйлийг өөр өөрөөр нэрлээд байна гэж ойлгож болно. Зарим эд зүйлийг нутаг нутагт өөр өөрөөр нэрлэдэгтэй л адил.

Урт нэр томьёо хэрэглэх түвэгтэй санадсанаас аль сурснаараа яриад байгаа хэрэг л дээ. Үүнд нэг их буруу юм байхгүй.

Санхүүгийн энэ тогтолцоо яагаад хэрэгтэй вэ гэдгийг товчхон тайлбарлах гээд үзье.

Манай иргэд он удаан жил ажиллаж байж бараг л тэтгэвэрт гарах дөхөхөөрөө орон сууцтай болдог. Зарим нь насаараа орон сууц мөрөөдсөөр амьдралаа өнгөрүүлэх жишээтэй. Тэгвэл бусад улс оронд үл хөдлөх хөрөнгөөр баталгаажсан урт хугацааны зээлийг иргэддээ өгөөд л ахуй амьдралын асуудлыг хэрэгтэй цаг үед нь шийдчихдэг тогтолцоонд өнгөрсөн зууны эхэн үеэс шилжиж эхэлжээ.

Манай улсад энэ харилцааг зохицуулах хууль сая л батлагдсан болохоос биш энэ тогтолцоо манайд ч бас тийм шинэ содон зүйл биш л дээ. Урт хугацааны зээлээр орон сууцтай болох асуудал Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр 2003 оноос эхэлсэн. Бидний л мэдэхийн хуулийг боловсруулах ажил 2006 онд явж л байсан.

Их ч судалж, их ч маргаан хэлэлцүүлгээр орсон доо. Тийм удаан боловсруулагдсан хууль гайгүйхэн шиг л болж гарах ёстой.

Нэгэнт батлагдсанаас хойш амьдрал дээр хэрэгжүүлж үзэх л үлдэж дээ.

Моргейж даатгалын тухай хууль эрсдэлээс хамгаална
2006 онд "40 мянган айлын орон сууц" хөтөлбөр батлагдсантай холбогдон Орон сууцны санхүүжилтийн корпораци байгуулагдаж эдүгээ Монголын үндэсний Моргейж корпорацийн захирлаар ажиллаж байгаа Ж.Жаргалсайхан анхны гүйцэтгэх захирлаар нь ажиллаж байсан. Мөн тэр онд арилжааны Банкууд нийлэн Монголын Ипотекийн Корпорацийг байгуулсан. Тус зах зээл дээр олон өрсөлдөгч байх тусам сайн ажиллаж, бие биенийхээ алдаа оноог засаж, ололттой талыг дэмжиж ажилласнаар орон сууцанд орох олон хүмүүст сайн сонголт бий болгох боломжтой юм.

Хууль батлагдсан нь эрх зүйн боломжийг тодорхой хэмжээгээр нээж өглөө. Харин бүрэн боломжтой гэж хэлэх хараахан болоогүй байна. Учир нь аливаа хуулийг хэрэгжүүлэхэд түүнийг хэрэгжүүлэх механизм хамгийн чухал байдаг. Тухайлбал, Хоршооны тухай хууль байна. Механизмыг нь сайтар бүрдүүлээгүй учраас дампуурахад хүрсэн. Гэхдээ хуультай болж байгаа нь чухал. Тухайлбал, Ипотекийн хөрөнгийн эх үүсвэр гаднаас орж ирэх боломжтой болж байна. Төрийн оролцоо бодлогын түвшинд сайжрах ёстой.

Засгийн газраас ард иргэдийнхээ орлогыг нэмэгдүүлэх чиглэлээр өнгөрсөн хэдэн жил багагүй ажилласан. Ингэснээр иргэдийн орлого нэмэгдэж, барилгын эрэлт ихэссэн. Үүнээс үүдэн хэн дуртай нь орон сууц бариад эхэлсэн. 500 тэрбум төгрөгийн зээл барилгын салбарт өгсөн гэсэн мэдээ бий. Орон сууцны зээл нь лав 200 тэрбумаас хэтрээгүй байх, иргэдийн урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээг 130 аад тэрбум гэж үзэж байгаа. Тэгэхээр 170-аад тэрбум төгрөг барилгын компаниудад сох дутаад дээр нь иргэдийн урьдчилгаа, банкны зээлээ залгиад дууссан ч юм байхгүй агаарт өлгөгдөж орхисон гэсэн үг. Эрэлт нийлүүлэлтийг тэнцүүлж явахгүй бол хямрал нүүрлэх аюул зайлшгүй тулгардаг.

Моргейжийн талаар өнөөдөр нийгэм даяараа ойлголт маш сайтай болсон байдаг. Харамсалтай нь үр дүнгий нь хүртэх талаар итгэл буурсан байгаа болов.

Ипотекийн тухай хуулинд даатгалын тухай нэлээд зүйл орсон байгаа. Тэгэхээр эрсдэл энэ хуулиараа зохицуулагдаад явах нь мэдээж. Гэхдээ Ипотекийн багц хуулийн бүрэлдэхүүнд Моргейж даатгалын тухай хууль байх ёстой.

Моргейж зээл ч иргэдээс урьдчилгаа төлбөр авдаг
Моргейж зээл иргэдээс заавал урьдчилгаа төлбөр авна. Энэ бол хууль. Гэхдээ тухайн хүний зээлийн түүх сайн байгаа нөхцөлд урьдчилгаа авдаггүй явдал бий. Саяын Америкаас эхлэлтэй моргейжийн хямрал урьдчилгаа аваагүйтэй холбоотой гэж тайлбарлаж байгаа. Моргейж систем бол муу биш. Урьдчилгаагүй зээл өгөхөөр иргэний хариуцлага хүлээх байдал сулраад ирдэг талтай. Тухайлбал, жаахан хүндрэлтэй тулгарангуут зээлээ хаяад яваад өгч байна. Тэгвэл хүн өөрийн мөнгөө хэзээ ч хаяхгүй.

Моргейжид хамрагдсан хүмүүст байнгын ажилтай байх ёстой гэсэн ганц алтан зарчим үйлчилдэг. Моргейж бол та ажлаа л сайн хийж, цалин хөлсөө нэмэгдүүлж ажилла, тэгвэл орон сууцтай санаа амар амьдарна гэсэн үг. Иймээс үүнд улс орны хөгжилд томоохон түлхэц болох үндэс байгаа юм. Тухайн иргэн байнгын ажилтай байж зээлээ төлнө. Иргэд ажил, хөдөлмөр эрхэлж зээлд хамрагдахыг хүснэ шүү дээ.

Нөгөөтэйгүүр манайхан урт хугацааны зээлээ бодож үзээд хэдхэн саяар авах орон сууцаа нэгээс хоёр дахин нугалж төлөх юм байна гээд л сэтгэлээр унадаг тал бий Өртэй, зээлтэй бол амьдрал дээшлэхгүй гэж ярьдаг. Иргэн Дорж 10 сая төгрөгийн үнэтэй байрыг 10 жилийн хугацаатай авчээ гэж бодъё. 10 жилийн дараа энэ мөнгө 20 сая төгрөг болно. Гэтэл Дорж нэг дахин нугалж төлөх нь байна гээд л сэтгэлээр унана шүү дээ. Тэгвэл 10 сая төгрөг бол өнөөдрийн мөнгө. Хүүд төрсөн 10-аад сая төгрөг нь 10 жилийн дараах мөнгө гэдгийг бодох ёстой. 10 жилийн дараах мөнгийг өнөөдрийн мөнгө рүү шилжүүлбэл 12-13 сая төгрөг л болно. Мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнийг ойлгох ёстой. Дээр нь Дорж 10 жилийн хугацаанд орон сууцанд сэтгэл амар амьдарна. Энэ бол маш том амьдралын өгөөж юм.

Улс орон бүр өөр өөрийн онцлогтой. Манай улс санхүүгийн энэ системийн Америк загварыг шууд хуулах бус өөрийн нөхцөл боломжоор шийдэх ёстой. Ганцхан энгийн жишээ хэлье. Америк, Англид ажиллаж сурч байсан монголчуудаас үг сонсож суухад тэнд гэр бүлийн гишүүдийн тоогоор өрөөтэй байх ёстой гэж ярьдаг. Эрэгтэй эмэгтэй хүүхдүүд тусдаа өрөөтэй байх ёстой байдаг юм байна.

Манайд ямар билээ. Өнөөдөр залуу гэр бүл арайхийж нэг өрөө байрыг 10 жилийн хугацаатай зээлээр авлаа гэж бодъё. Удалгүй мөнөөх айл бүл нэмж, доод тал нь хоёр хүүхэдтэй болно. Гэтэл нэг өрөө умгар өрөөндөө 10 жил амьдрах хэрэгтэй болно. Хуулиараа 10 жилийн хугацаанд байрны зээлээ төлөхөөр гэрээ хийчихсэн байдаг. Тэгэхээр иргэд сонголтоо ажил амьдралын ирээдүйн төлөвлөлттэйгээ зохицуулан моргейжид хамрагдах ёстой. Хүн бүр өөрийн ирээдүйн гэр бүл төлөвлөлтөө сайн бодож хийх ёстой. Хууль гэхээсээ энэ хуулийг хэрэгжүүлдэг тогтолцоо нь өөрөө иймэрхүү асуудлыг зохицуулдаг байх нь хамгийн зөв шийдэл билээ.

Ц.Сэрх
Барилгын компаниудыг дотор нь “гүйцэтгэгч” ба “хүүлэгч” гэж хоёр хэсэгт хувааж болох юм байна. Бидний сайн мэдэх, нэр хүнд бүхий компаниудын ихэнх нь харамсалтай нь “хүүлэгчид” ажээ. Тэд мэргэжлийн гүйцэтгэгч компаниар барилгуудаа бариулах ба цааш борлуулах менежментийг нь хийдгээрээ ялгардаг байна. Бас энэ явцдаа барилгын үнийг жинхэнэ дамлаж хүүлдэг онцлогтой.

Харин тэднээс гүйцэтгэгчид юугаараа ялгарах вэ. Яг өнөөдрийн байдлаар гүйцэтгэгчид шинэ барилгын нэг ам метр талбайг 250 мянга орчим ам.долларын өртгөөр босгож байна. Мөн анх барилгын ажлыг эхлүүлэх хөрөнгийн 30 хувийг өөрсдөө гаргаж, энэ 30 хувьд таарах ажлыг гүйцэтгэснийхээ дараа захиалагч болох “хүүлэгч” компаниас дараагийн шатны 30 хувийг авах замаар барилгыг барьж дуусгадаг. Харин захиалагч болох “хүүлэгч компани тухайн барилгын ажил 30 хувьтай болсон хойно худалдан авагчдаас урьдчилгаагаа авч, гүйцэтгэгч компани руу хөрөнгө оруулалт хийнэ. Энэ явцад нэг зүйл анзаарагдана. Тэр нь юу гэхээр барилгын томоохон компаниуд өөрсдөөсөө хөрөнгө гаргахгүйгээр гүйцэтгэгч, худалдан авагчийг хооронд нь зуучлах замаар хөрөнгө босгож болох ба энэ хооронд үнийг хоёроос тав дахин өсгөх боломжтой аж.

Гүйцэтгэгчид бол 3-4 тэрбум төгрөгийн тендерт оролцох бололцоогүй “жижиг” гарууд ч гэж ойлгож болно. Харин олны танил болсон томоохон компаниуд тэр хэмжээний тендер, том төслүүдийн гүйцэтгэгчийн болзол хангаж чаддаг. Гэхдээ ажлаа өөрсдөө биш давхар гүйцэтгэгч шалгаруулан барилгаа бариулдаг байна. Гүйцэтгэгч компани нь дунджаар хоёр зуугаад ажилчинтай, хүлээж авсан ажлаа өөрсдийн хөрөнгөөр эхлүүлэх чадавхтай байна гэхээр бас жижиггүй.

Яг ийм бизнес эрхэлдэг компанийн захирал нэгэн бидэнд ярихдаа өнөөдөр захиалгаар гүйцэтгэж буй барилгынхаа нэг ам метр талбайг 300 орчим ам.долларт босгож байгаагаа хэлсэн юм. Энэ үнийн дүнд барилгын материал, тээврийн зардал, ажилчдын цалин хөлс, тодорхой хэмжээний ашиг зэрэг бүгд шингэсэн хэрэг. Гэтэл ийм үнээр босч байгаа барилгыг дамжуулан борлуулагчид доод тал нь ам метрийг нь 500 мянгаар борлуулж байгаа аж. Мөн хамгийн үнэтэй барилга дээд тал нь ам метр нь 2000 ам.долларт хүрч байна. Тэгвэл дэлхийн хаана ч, ямар ч орон сууцны барилга ам метр нь 2000 ам.долларын өртгөөр босно гэдэг үнэмшилгүй гэнэ.

Нийслэл нь эсгий гэрээсээ салаагүй байгаа хориннэгдүгээр зууны монголчуудад хамгийн тулгамдаж байгаа асуудал бол барилгажилт, орон сууцны хангамж. Сая гаруй хүнтэй нийслэлчүүдийн дийлэнх нь гэр хороололд түүхий нүүрсэн түлшээр дулаанаа шийдэн амьдарч байна. Бас эдийн засгийн хямралд хамгийн түрүүнд өртөөд, өчнөөн тэрбум төгрөгийг түгжчихээд байгаа гэх барилгын салбар банкны асуудалтайгаа хамт сөхөгдчихөөд байдаг. Гэтэл цаана нь юу нуугдаж байна? Асуудал юундаа байгааг бодитой ярих болсон юм шиг биз гэдэг үүднээс дээрхийг өгүүллээ. Үнэхээр орон сууцны барилгын ам метр талбай хоёр зуу гаруйхан мянган төгрөгийн өртгөөр босч байхад бид “хүүлэгчдийн” гар дээрх давж дийлэхгүй үнийн өмнө сөгдчихдөг юм биш биз?

З.БОРГИЛМАА

Хатан Туулын ус бохирдож байна, ширгэж байна гэж дээр дооргүй ярьцгаав ч хамгаалж сэргийлж байгаа хүн алга. Төв цэвэрлэх байгууламж Туул голд бохироо цутгадаг гэдэг ч зөвхөн төв цэвэрлэх байгууламж гэлтгүй иргэд хувь хүмүүс ч голын бохирдолд нөлөөлж байна. Нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын газраас арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавьж холбогдох арга хэмжээг авсан ч голын бохирдол нэмэгдсээр л. Арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдээс гарч байгаа химийн бохирдолтой усыг урьдчилан  цэвэрлэх байгууламжаар дамжуулан Туул голд цутгах ёстой байдаг ч энэ горим алдагдсан гэдгийг хэн хүнгүй мэдэж байгаа.

Үүний улмаас Туул голын бохирдол ихээр нэмэгдэж өмхий үнэр хамар цоргих болоод багагүй хугацаа өнгөрлөө. Зүүн хойд Азийн орнуудын гол, мөрөнд хийсэн шинжилгээгээр бохирдлын түвшингээр нэгдүгээрт Хятадын шар мөрөн, хоёрдугаарт Туул гол оржээ. Хятадын Шар мөрөнд хэдэн мянгаар тоологдох үйлдвэрүүд бохироо цутгадаг бол Туул голд 100 гаруй үйлдвэр бохирдлоо асгадаг аж. Үүний улмаас зуу гаруй жилийн өмнө 3.5 метр гүн, 30-50 метр өргөн байсан гол өнөөдөр 10 хүрэхгүй метрийн өргөнтэй болон хумигджээ. Бохирдлын түвшингээрээ ч маш бохир гэсэн нэрийг хэдийнэ зүүсэн. Зах зээлийн нийгэмд шилжээд удаагүй байсан 1996 оноос Улаанбаатар хотын гадаргын ус асар хурдтайгаар бохирдож бас татарч эхэлжээ. Төв цэвэрлэх байгууламжийг байгуулахдаа нийслэл хотыг 600 мянган хүн амтайгаар тооцоолон 40 мянган шоо метр бохир ус цэвэршүүлэх хүчин чадалтайгаар байгуулсан байна. Гэтэл өнөөдөр нийслэлд нэг сая гаруй хүн ам оршин сууж их хотын хэмжээнд хүрсэн.

Энэ байдлаас үүдэн жилд 120 гаруй мянган шоо метр бохир ус цэвэрлэгдэлгүй Туул гол руу урсаж байна.

Улсын их хурлаас баталсан “гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаа-лалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай" хуулийн дагуу голын хамгаалалтын бүсэд үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуй нэгжүүдийн лицензийг гурван сарын дотор цуцлах ёстой. Гэтэл одоо Туул голын ай савд элс, хайрга олборлодог 170 гаруй компани ажиллаж арьс, шир, ноолуур боловсруулах 30-аад үйлдвэр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Иймээс Туул гол бол хүний үйл ажиллагааны улмаас бохирдож буй хамгийн том гол гэхэд хилсдэхгүй. Туул голын эхээс Налайх хүртэлх хэсэг хүний үйл ажиллагаанд өртөөгүй, харин Налайхаас доош хэсгийг хүний үйл ажиллагаанд маш ихээр өртсөн, цаашид ч илүүтэй бохирдож болзошгүй гэж мэргэжлийн зүгээс үзэж буй юм. Ингэж хуваах болсон шалтгаан нь голын дээд хэсгээр хүн амын суурьшилт бага сийрэг байдаг.

Харин улирлын чанартай цөөн айл өрх эрэг дагуу зусдаг байна. Харин голын дунд хэсэгт Улаанбаатар хотын төвлөрсөн төв болон хотын харьяа дүүргийн таван цэвэрлэх байгууламжаас гарч байгаа хаягдал бохир ус шууд гол руу нийлдэг аж. Доод хэсгээр нь бохирдуулагч эх үүсвэр байхгүй ч төв аймгийн Заамар сумын алтны олдвор ашиглалт, хайгуул судалгааны үйлдвэрүүдээс үүдэн бохирдол үүсч зарим газар голын голдрил ч алдагдах аюул нүүрлээд байна. Гадаргийн усыг маш цэвэр, цэвэр, бага бохирдолтой, бохирдолтой, бохир, маш бохир гэсэн ангиллуудад хуваадаг байна. Гэтэл Сонгино орчмын Туул голын бохирдол маш бохир ангилалд хамаардаг аж. Гэтэл энэ ангилал хүрээгээ тэлсээр Тавантолгой, Хадан хясаа орчмын голын бохирдол ихэссэн байна.

Сүүлийн жилүүдэд Туул голын ус Төв аймгийн Алтанбулаг сум хүртэлх хэсэгтээ өвөл хаврын улиралд хүчилтөрөгчийн агууламж нь багасаж онцгой их бохирдлын хэмжээнд хүрэх болжээ. Үүнээс шалтгаалан Сонгиноос доош хэсэгт хүчилтөрөгчийн агууламж нь багасан онцгой их бохирдол өмнөх жилүүдэд таван cap хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байсан бол сүүлийн жилүүдэд долоон сараар үргэлжлэх болсон аж. Үүний улмаас эдгээр хэсэгт засаг жараахай бөөнөөр үхэх тохиолдол гарчээ. Загас жараахай бөөнөөр үхэж, өмхий үнэр ханх тавих болсон нь Туул голоос халдварт өвчин үүсэх нөхцөлд бүрдсэнийг сануулж буй мэт.

Голын ус биологийн хувьд бохирдолтой байх нь хүний эрүүл мэнд аюулгүй байдалд нөлөөлж халдварт өвчин үүсэх эх үүсвэр болдог байна. Туул голын бохирын байдал ч эрүүл ахуйн шаардлага хангахгүй бохир байдалд байгаа юм. Төв аймгийн "Уу" булангаас Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг дэвсгэр орчмын Туул голын найман цэгээс усны дээж авч 23 шинжилгээний үзүүлэлтээр шалгасан байна. Эрүүл зүйн нян судлалын үзүүлэлтээр Туул голын нянгийн нийт тоо стандартад заасан хэмжээнээс их гарчээ. Үүнд Налайх орчимд долоо, Туул голйн доод хэсгээр 47-70 дахин их гэдэсний савханцрын тоо 10-110 дахин их гарчээ. Мөн Алтанбулаг орчмоос эмгэг үүсгэгч нян илэрсэн байна. Энэ нь голын ус ахуйн бохирдол болон ялангуяа хүн малын гаралтай ялгадсаар ихээхэн бохирдож байгааг харуулж байна. Үүнээс үзэхэд ганцхан Туул гол ч биш нийслэл орчмоор урсаж байгаа Сэлбэ гол ч гэсэн маш их хэмжээний бохирдолтой байгаа юм. Гол мөрнийг бохирдуулж буй гол буруутан нь хүмүүс бид юм. Хүссэн газраа бохироо асгаж, шаардлага тавихад бидний эрх хэмээн ханцуй шамлана. Үүнийхээ хариуд Хатан Туулаасаа салахад тун ойрхон болжээ.

О.Урантогос

Барилгын салбар дахь хямрал үргэлжилсээр…

2009 оны 09-р сарын 01 Нийтэлсэн БАТ
Барилгын салбарт үүссэн хямралыг мэргэжилтнүүд тайлбарлахдаа, тусгай зөвшөөрөлтэй аж ахуйн нэгжийн тоо эрс ихэссэн, эрх зүйн орчин хангалтгүй, төрийн байгууллагын хүнд суртал, авилга болон зохицуулалт муу, гадны хөрөнгө оруулалт зогссон, банк санхүү, зээлийн чадвар сул зэрэг нь шууд нөлөөлсөн хэмээсэн.

Хямрал үүссэнээр хөрөнгө оруулалт эрс буурч, эх үүсвэр нь хумигдаж, банкны зээл зогссоноор иргэдийн худалдан авах чадвар муудаж банк, барилгын компани, иргэдийн дунд өрийн асуудал хурцадмал байдалд орсоор л байна.

Засгийн газарт барилгын холбогдох холбоод салбараа хямралаас гаргах олон төрлийн санал боловсруулж, өргөн барьсан ч өнөөг хүртэл ямар нэгэн шийдэлд хүрээгүй явна.

Тус салбарын халуун цэгт ажиллаж байгаа мэргэжлийн хүмүүс нэлээд бухимдуу дуу хоолойгоо ийнхүү өргөж байна.

Я.Батцэцэг-Монголын Барилгын Үндэсний Ассоциацийн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн, гүйцэтгэх захирал:
-Зураг төсөл, барилгын материалын үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ихэнх хэсэг болоод угсралтын компаниуд нь бүхэлдээ хувийн хэвшилд тулгуурлан үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Энэ нь Монгол Улсын зах зээлийн хөгжлийн явцад бий болсон үндэсний томоохон бүтээн байгуулагчид, үйлдвэрлэгчид. Гэвч хямралын үеийн эрсдэлийг дан ганц барилгын салбар, угсралтын компаниуд, үйлдвэрлэгчид үүрэх нь нэг талаас эдийн засаг, нийгмийн хувьд ямар ч боломжгүй, нөгөө талаас шударга ёсонд нийцэхгүй. Анхнаасаа манай барилгын салбарт төрийн цэгцтэй бодлого, хариуцлагын тогтолцоо үгүйлэгдэж байсан бөгөөд энэ нь хот төлөвлөлт, үнийн өсөлт дээр хамгийн тод илэрч харагдсан. Тухайлбал, хойд, урд хоёр хөршийн барилгын материалын үнэ өсөхөд төрийн эзэмшлийн Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэр мөн тэднээс дутахгүйгээр бүтээгдэхүүнийхээ үнийг өсгөсөн бөгөөд төр энд зохицуулалт хийгээгүйгээс эцсийн бүтээгдэхүүн болох барилгын үнэ өссөн. Барилга барих газрыг дуудлага худалдаагаар компаниудад худалдаж, тэртэй тэргүй олдоц муутай байсан газруудын үнийг “тэнгэрт” гаргасан. Төрийн мөнгөний бодлого алдагдаж Төв банкны бодлогын хүү тогтворгүй байв. Их барилгын цикл урттай үйлдвэрлэлийн салбарт арилжааны банкуудаас олгож байсан зээл нь тухайн үйлдвэрлэлийн хувьд асар богино хугацаатай, хэт өндөр хүүтэй байсан. Зах зээлийн үе дэх эрэлт хэрэгцээ, нийлүүлэлтийн өнөөгийн бодит байдал болон ирээдүйн чиг хандлага, үйл явцын өрнөл, нөхцөл байдалд төрийн эрх үүрэг бүхий байгууллагуудын зүгээс хийх ёстой байсан судалгаа, шинжилгээ, дүгнэлт, зохицуулалтын ажил олон жилийн туршид ор тас хаягдсан.

Өнөөдөр дээр дооргүй барилгын үнэ өндөр байна, өдрөөс өдөрт өсч байна гэж ярих болсон. Барилгын үнэ өсөхөд төр засаг, банк санхүүгийн байгууллагууд цөмөөрөө өөрсдийн “хувь нэмрийг” хангалттай оруулж, түүнээсээ арилжааны банкууд мэт газрууд чамлахааргүй их ашиг орлого хүртэж байсан атлаа өнөөдөр болохоор бүх бурууг барилгын компаниудад тохож байгаа нь яаж ч бодсон шударга бус, үндэслэлгүй үйлдэл.

Эрх тушаалтнууд, энгийн иргэдийн зүгээс шаардаж байгаачлан барилгын нэг метр квадратын үнийг тодорхой түвшинд хүртэл буулгаж түүнээс үүсэх эрсдлийг хүлээх л үлдлээ. Харамсалтай нь энэ бол хүмүүсийн боддогчлон зөвхөн барилгын компаниуд хийчих ажил биш. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд наана нь хэд хэдэн арга хэмжээ авах нь зайлшгүй бөгөөд мөн л олон талын оролцоо хэрэгтэй болно. Үүний дараа барилгын гүйцэтгэгчдээс гадна тус салбарын үйл амьдралд шууд холбоотой, өөрөөр хэлбэл миний дээр хэлснээр барилгын үнийг “хамт өсгөлцсөн” Засгийн газар, Монгол банк, арилжааны банкуудын зүгээс хийх алхмуудыг тодорхойлох учиртай.

Бидний төсөөлж буйгаар эхний ээлжинд арилжааны банкууд нь барилгын компаниудад өмнө олгосон зээл, зээлийн хүүг төлөх хугацааг хойшлуулах, Засгийн газар, Сангийн яам, Монгол банктай тохиролцож муу зээл, зээлийн хүүгээ багцлан худалдан борлуулах, шинэ зээлийн эх үүсвэрүүдийг нэмэгдүүлэх бусад олон талын арга хэмжээ яаралтай авч, банк санхүүгийн салбарт тодорхой хэмжээний эрсдлийг өөрсдийн ашгаас хүлээх ёстой, Хэрэглээ талыг дэмжсэн санхүүжилтийн эх үүсвэрүүд бодит биеллээ олж, хууль эрх зүйн орчин бүрдэх, зах зээлийн амьдрал зөв гольдролдоо орж чөлөөтэй явах тэр үе хүртэл Засгийн газрын зүгээс холбогдох яамд, Монгол банк, арилжааны банкуудтай зөвлөлдөн дуусаагүй барилгуудыг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг яаралтай шийдвэрлэхийн төлөө бага ч гэсэн эрсдэл үүрч төрийн зохицуулалтыг хийх онцгой үүрэгтэй гэж би бодож байна.

Төр засаг малчдын орлогын эх үүсвэр болсон ноолуурын үнийн уналт, хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал, банкны хадгаламж эзэмшигчдийн эрсдлийг үүрч тодорхой арга хэмжээ авч, мөнгөний эх үүсвэрийг бий болгож байсан атлаа шилжилтийн хүнд үед эх орны хэвлийд бий болж бойжсон барилгын салбарыг ор тас мартсан мэт ямар ч арга хэмжээ авалгүй, цаг өнгөрөөсөөр байгаад харамсаж байна. Барилгын салбарын үйлдвэрлэл угсралтын үйл ажиллагаа явуулдаг үндэсний хэдэн компани дампуурлаа зарлавал тэнд ажиллаж байгаа далаад мянган хүн, орон сууц захиалагчид, зээл олгосон арилжааны банкууд, түүний хадгаламж эзэмшигчид, улмаар улс орны нийт эдийн засаг, ирээдүйн өсөлт дэвшилтэнд ямар хэмжээний хор хохирол учрахыг төсөөлшгүй. Барилгачид бидэнд хариуцлагаас мултрах, үүргээ биелүүлэхээс татгалзах, ашгийн төлөө улайрах хүсэл зорилго огт үгүй бөгөөд улирлын чанартай явагддаг барилгын ажил дуусахад 3 cap хүрэхгүй хугацаа үлдэж байхад нүүрлээд удаж буй хүндрэл бэрхшээлээс гарах ямар ч найдвар өнөөдөр харагдахгүй байгаад л асуудлын гол нь байгаа юм.

Бид энэ төрийн бүтээгдэхүүн, улсын төсвийн тодорхой хэсгийг бүрдүүлэгч, татвар төлөгч, үндэсний үйлдвэрлэгчид, ажил олгогчид, бүтээн байгуулагчид, улсынхаа хөгжил цэцэглэлтэнд хувь нэмэр оруулж байгаа томоохон салбарын төлөвлөл гэдгийг анхааран үзэж яаралтай арга хэмжээ авахыг дахин хүсье. Уг нь барилгын салбар нь хэрэглээ тал нь тодорхой, зах зээл нь чөлөөтэй, хямралаас гарах арга замаа зөв тодорхойлж чадвал хамгийн эрсдэл багатай, улс орны эдийн засагт үлэмж нөлөө бүхий стратегийн ач холбогдол бүхий тэргүүлэх салбар.

Г.Батсүх-”Барилга МН” ХХК Ерөнхий захирал:

-Засгийн газрын 40000 айлын орон сууцны хөтөлбөрийг дэмжиж олон барилгын компаниуд хөрөнгө оруулалт хийж ажилласан. Манай бизнесийнхэн ямар нэгэн тооцоо судалгаагүй барилгын салбарт хөрөнгө оруулснаас маш их хэмжээний хөрөнгийг түгжигдмэл байдалд оруулсан. Хэрэв Засгийн газар 40000 айлын орон сууцны хөтөлбөрт уриалаагүй, банкууд барилга орон сууцны зээлийг ихээр олгоогүй байсан бол барилгын салбар өнөөдрийнх шиг ийм хүнд байдалд орохгүй байх байсан.

Тэгэхээр Засгийн газар, банк хоёр бас эрсдлийг хамт үүрэлцэх ёстой. Барилгачид дангаараа энэ эрсдлийг үүрэх ёсгүй. Засгийн газар болон банкууд мөнгөгүй учир одоогоор ямар нэгэн арга хэмжээ авч чадахгүй байна. Төр барилгын салбарыг хямралаас гаргах бодлогоо боловсруулан хууль тогтоолоо гаргаж, банкууд олгосон зээлүүдийнхээ хүүг хөнгөлөх зэргээр хамтдаа хамтран ажилласанаар хүнд байдлаас гарах болно.

Барилгын салбарыг хямралаас гаргахад төрийн зохицуулалт зайлшгүй шаардлагатай. Хэрэв энэ байдлаараа ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй үргэлжилбэл маш олон иргэд болон аж ахуйн нэгжүүд хохирно. Барилгын салбарыг дагаж олон бизнес уналтанд орж, ажилгүйдэл ядуурлыг улам нэмэгдүүлэх аюултай. Барилгын салбарынхан бүгд хэцүүдчихээгүй, сайн менежмент, тооцоо судалгаа сайтай компаниуд үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулж байна.

О.Лхагвадорж-Монголын барилгын материал үйлдвэрлэгчдийн холбоо

-Барилгын салбарт тулгараад байгаа бэрхшээлийг аль болох хохирол багатай давахын тулд барилгын материалын үйлдвэрүүд дотоод нөөц бололцоогоо шавхан барилгын байгууллагуудад бүтээгдэхүүнээ зээлээр .болон байраар солих бартерийн системээр ажиллаж өнөөг хүртэл аргацааж ирлээ. Ихэнхи үйлдвэрүүд технологийн нэг шугамаар ажиллаж ажилчдаа сул цалинжуулан нийгмийн даатгалыг төлж байна, Цаашид байдал улам хүндэрч бүрэн зогсоход бэлэн болоод байна.

Орон сууцны зарим барилгуудыг барьж дуусгахад зориулан арилжааны банкуудаас олгох зээлийг банк, барилгын компани, барилгын материалын үйлдвэрүүдийн хооронд гурвалсан гэрээ хийх замаар материалын үйлдвэрээр дамжуулан олгож үндэсний үйлдвэрүүдээ дэмжин, импортоор дамжин гадагш урсаж байгаа мөнгөний урсгалыг зогсоож, мөнгөний эргэлтийг дотооддоо чиглүүлэх боломжийг бий болгох нь эн тэргүүний авч хэрэгжүүлэх ажил болоод байна. Арилжааны банкуудаас зарим үйлдвэрүүдэд олгосон хөрөнгө оруулалтын чанартай зээлийг Засгийн газар бондоор солин шинээр байгуулахаар төлөвлөж байгаа Хөгжлийн банкинд төвлөрүүлэн байршуулах замаар зээлийн хүүг багасгах, хугацааг сунгах, банкууд болон үйлдвэрлэгчдийг дэмжих талаар Засгийн газарт асуудал боловсруулж шийдвэрлэх хэрэгтэй.

Барилгын материалын үндэсний үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг хэрэглэсэн барилга угсралтын байгууллагуудад тухайн бүтээгдэхүүнд ногдох нэмүү өртгийн албан татварыг жилийн эцсээр буцаан олгох эдийн засгийн урамшууллын системийг ЗТБХБЯ, Сангийн яам хамтарч шийдвэрлэх, Мөн түүнчлэн өвлийн улиралд цемент, арматур зэрэг барилгын материалыг худалдан авч улсын нөөц бүрдүүлэн, үйлдвэрүүдийн тусгай саванд хадгалснаар барилгын салбарыг ажилтай байлгаж, барилгын улирал эхлэхэд үйлдвэpүүд эргэлтийн хөрөнгөтэй болж, тэдгээрийн жигд ажиллагааг хангах, валютын урсах урсгалыг хааж хомсдлоос шалтгаалах үнийн хөөрөгдлийг зогсоох боломж байгааг судалж шийдвэрлэх, Хөрөнгө санхүүгийн хувьд бэрхшээлтэй байгаа энэ жилийн хувьд барилгын гол нэр төрлийн материал болох цемент, арматурын импортыг гаалийн татварын бодлогоор хязгаарлах замаар үндэсний үйлдвэрүүдийн зах зээлийг хамгаалах, барилгын материалын үйлдвэрлэлд хэрэглэгддэг импортын 60 гapyй нэр төрлийн эрдэс бодис, химийн зарим хагас бүтээгдэхүүн, бетоны нэмэлтүүдийг БОЯ-наас олгож байгаа тусгай зөвшөөрөлд хамрагдаж буйг цуцлаж онц хортой бус барилгын үйлдвэрлэлд хэрэглэж буй бүтээгдэхүүнийг саадгүй оруулах нөхцлийг хангах асуудлыг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам эpгэн харах хэрэгтэй.

“Ашигт малтмалын тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх дүрэм журамд барилгын материалын үйлдвэрлэлд ашигладаг түгээмэл тархацтай ашигт малтмалыг хүдрийн ашигт малтмалтай адилтган өндөр шалгуур тавьж элдэв хураамж, татвараар дарамталж байгааг зогсоож, уулын ажлын төлөвлөгөө тайлан, техник эдийн засгийн үндэслэл тооцоо зэрэг элдэв бичиг цаас шаардаж 2-3 cap хүлээлгэдэг хүнд суртлаас чөлөөлж хайгуулын болон уулын ажлын төлөвлөгөө тайланг хянаж зохицуулах эрхийг ЗТБХБЯ-д шилжүүлэх асуудлыг Эрчим хүч, уул yypxaйн яаманд тавьж шийдвэрлүүлэх, улмаар хуулинд өөрчлөлт оруулах. Гадаадын /БНСУ БНХАУ / 100 хувийн хөрөгө оруулалттай бетон зуурмагийн узелүүд өөрийн орнуудаас хүү багатай, урт хугацааны зээл авч, улмаар бүтээгдэхүүний үнийг бууруулах, удаан хугацаагаар зээлээр өгөх зэргээр үндэсний ижил төрлийн үйлдвэрүүдийн зах зээлийг хааж байгаа бодит байдлыг харгалзан нэг талаас ийм төрлийн үйлдвэрүүдийг нэмж байгуулахгүй байх, нөгөө талаас хэрэглэж байгаа түүхий эдийн чанар, байгаль орчныг нөхөн сэргээх талаар оруулж буй хөрөнгө оруулалт, бүх төрлийн татвар төлөлт, Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлт зэрэг эдийн засгийн чанартай хяналт шалгалтыг хүчтэй болгох зэрэг арга хэмжээ авч хэрэгжүүлснээр дотоодын барилгын материал үйлдвэрлэгчдэд төр засгаас үзүүлж буй дэмжлэг болох юм.

Импортын чанар муутай замаск, эмульс бэлэн хуванцар хаалга, цонх, хуванцар хоолой шаарган хөвөн, бэлэн хөөсөн полистрол хавтангийн импортыг хориглох, Эх орны түүхий эдийг ашиглан дотооддоо үйлдвэрлэж байгаа шохой, шохойн чулуу, гантиг зэрэг материалыг ашиглан барилгын тодорхой хэсгүүдэд ашиглагдаж байгаа импортын керамик хавтанцар, чулуун хавтан, эмульс зэргийг орлуулан дотоод нөөц бололцоог дээд зэргээр ашиглан зардал хэмнэх замаар нэг талаас барилгын үнийг бууруулах, нөгөө талаас үндэсний үйлдвэрүүдийн зах зээлийг хамгаалах нөхцлийг бүрдүүлэх шаардлагатай Уурын зуухны хаягдал цацраг идэвхтэй үнсээр барилгын дээвэр болон шалны дулаалгад ашиглаж байгаа буруу зуршлыг зогсоож сүүлийн үед үйлдвэрлэж байгаа керамзит алевролит, перлитийн төрлийн байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүнээр дулаалга хийх асуудлыг зураг төсөвт тусгах замаар хэрэглээг өөрчлөх магнийн цементэн угсармал сендвич хавтан, холимог бүтэцтэй хөнгөн дүүргэгч бүхий гулдмай зэрэг барилгын материалын үндэсний үйлдвэрлэгчдийн үйлдвэрлэж буй барилгын шинэ дэвшилтэт технологи бүхий хийц эдлэлүүдийг ашиглан бага орлоготой иргэдэд зориулсан 2 давхар нийтийн орон сууц, таун хаус хэлбэрийн сууцуудын төслүүдийн үүсгэл санаачлагыг дэмжиж, 100 мянган орон cyyц төслийн хүрээнд хэрэгжүүлж, газрын асуудлыг хотоос шийдэж өгөх хэрэгтэй байна.

Ц.Оюунханд

Хотжих болоогvй Монголчууд

2009 оны 08-р сарын 31 Нийтэлсэн БАТ

Хэдэн мянган жилийн турш нvvдэллэн амьдарсан монголчууд хотын соёлд дасан зохицож амьдрахад ихээхэн цаг хугацаа хэрэгтэй бололтой. Нийслэл хот байгуулагдаад чамлахааргvй хугацааг єнгєрєєсєн ч хохжилт, хотын соёл манайханд дутаад байх шиг. Монголчуудыг бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй хэмээн дvгнэдэг нь оргvй хоосон зvйл биш юм. Хаанаас хэнээс тусламж ирж биднийг аврах бол гэсэн шиг тєр засгаасаа бvхнийг нэхээд суучихдаг болжээ. Энэ зун бороо хур элбэг байснаас олон айл vерт єртєж, гэр оронгvй болж, хvний амь сvйдсэн тохиолдол нэлээдгvй гарсан. Харин эдгээр айлуудын дийлэнх нь vерийн далан, сувгийн зам дээр ямар ч зєвшєєрєлгvй буусан байсан нь ийм байдалд хvргэжээ. Гамшигт єртсєн эдгээр айлд орон гэр, ахуйн хэрэглээ гээд багагvй зvйлийг тєр засгаас хандив тусламжаар олгоод байна. Мєн айлуудыг албадан нvvлгэхэд иргэдийн ухамсаргvй байдлаас болж, хийсэн ажлаа хэд хэд давтан гvйцэтгэх шаардлагатай болоод байгаа талаар нийслэлийн захирагчийн албаны шуурхай хуралдаанаар яригдаж байсан. Саяханы болсон нэг хурал дээр «Манай иргэд тєр засгаасаа юм нэхэхдээ сайн. Харин амьдарч байгаа нийслэлдээ юу тєлж амьдардаг вэ» гэсэн асуудал яригдаж байсныг санаж байна. Нээрээ бид нийслэлд юу тєлдєг вэ? Ингэж бодохоор би нийслэлдээ ийм юм хийсэн гэж ам бардам хэлэх хvн гарах болов уу... Энэ нь та мєнгє тєлж, Улаанбаатар хотод амьдар гэсэн vг огт биш. Зvгээр л нийслэлийн иргэний хувьд vvргээ хэрхэн биелvvлж, орчин тойрондоо аль хэр хvндэтгэлтэй хандаж байгаа тухай асуудал л юм. Уг нь иргэн хvн амьдарч байгаа газартаа сэтгэл амар амьдрах ёстой. Vvнийхээ хариуд тєр засгийнхаа ємнє vvрэг хариуцлага хvлээдэг баймаар. Гэтэл манайханд эд материал нь дутдаг уу, сэтгэл нь дутдаг уу. Гудамж, талбайдаа хог хаяж, нус цэрээ нулимчихаад хээв нэгхэн алхаж одно. Ингээд л хотод хог хаягдал vvрлэж эхлэх нєхцєл бvрэлддэг байна. Нийслэлчvvд энэ байдлаа хєдєєнєєс шилжиж ирсэн хvмvvс рvv чихээд єнгєрнє. Vнэндээ хотынх, хєдєєнийх гэж ялгалгvй бvгд л хог хаягдал, нус цэрээ гудамжинд хаядаг. Баян, ядуу гэлтгvй ихэнхи монгол хvний энэ зуршил хэзээ хотын иргэн болж засагдахыг бvv мэд. Уг нь бид хотжих цаг хугацааг хангалттай л єнгєрєєсєн баймаар. Нэгэн гайхалтай удирдагчийн тухай сонсож байсан юм. Тэрээр хотын дарга болчихоод эхний хэдэн cap юу ч хийлгvй, гадуур сэлгvvцжээ. Тvvний гаргасан анхны хууль нь хотын гудамжинд нус цэр, шvлсээ хаяхыг хориглосон хууль байв. Инээд хvрмээр ч юм шиг санагдах энэ аргыг монголд хэрэгжvvлвэл ядахдаа бид цэвэр агаараар амьсгалж болох мэт санагдана.. Амьсгалын замаар, тэр дундаа бохир шvлснээс vvдэлтэй халдварт євчин байдаг. Сvрьеэ гэхэд амьсгалын болон ахуйн замаар хvнд халдварладаг. Монголчууд дээр vеэс шvлсээ хамаагvй хаяхыг цээрлэдэг байжээ. Шvлс шарх, сорви анагаах увьдастай гэдэг нь нэгэнт тодорхой зvйл. Гар шалбарах, шумуул, хортон шавьжинд хазуулсан хvн хамгийн тvрvvнд шvлсээ тvрхдэг. Хvний шvлсэнд ямар нэгэн нууц увидас байх шиг. Тэр дундаа єлєн элгэний шvлсийг єглєє болгон залгиж байвал ходоод эрvvл байдаг гэж vздэг. Одоо энэ аргыг мэддэг, аж амьдралдаа хэрэгжvvлдэг хvмvvс нэлээдгvй байдаг байна. Гэтэл манай залуус єглєє, єдєр, орой гэлтгvй л хаа тааралдсан газраа шvлсээ нулимж харагдах юм. Сvхбаатарын талбайд хvртэл энд тэндгvй тааралдах ийм бохирыг яалтай билээ. Ялихгvй мэт санагдавч ийм хоцрогдол, бvдvvлэг байдлын vр хєврєл хотынхны амьдралд амь бєхтэй байсаар байна. Хэдvйнэ XXI зуун эхэлчихээд байхад бид ийм суурин соёл иргэншлийн наад захын хэм хэмжээг эзэмшээгvй байгаа нь харамсмаар. Ж.ТАГТАА

Нийслэл таймс

“Барилга экспо-2009” олон улсын үзэсгэлэн худалдаа өнгөрсөн баасан гаригт нээлтээ хийсэн. “Мишээл экспо” төвд гарч буй уг үзэсгэлэн яармагт шинэ орон сууцны худалдааг зохион байгуулж байгаа юм. Улаанбаатар хотын дүүргүүдэд баригдаж байгаа дараах 39 орон сууц "Барилга Экспо-2009" үзэсгэлэн яармагт оролцож байна. Та бүхэн доорх хүснэгтээс хаанахын ямар орон сууц үзэсгэлэн яармагаар зарагдаж байгааг толилуулья. Дэлгэрэнгүй»

4000 айлд галын аюул нүүрлэх нь

2009 оны 08-р сарын 31 Нийтэлсэн БАТ

“Амны билгээс ашдын билэг” гэдэг болохоор муу ёрлолоо гэж зэмлэх хүн гарах л байх. Ингэж хэлэхээр нөхцөл байдал үүсч болзошгүй төдийгүй, бараг үүсээд эхэлчихсэн тухай Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамныхан хэвлэлээр хүлээн зөвшөөрчихсөн “шаардлага”-аа төлбөртэйгээр нийтлүүлчихэж. Уншсан хүний элэг хөшмөөр уг шаардлага үндсэндээ “Харганы орой дахь ноос түүж эсгий хийх”-тэй яг утга нэг юм билээ. Японы Засгийн газар Монгол дахь ядуурлыг бууруулах, бас жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих зорилгоор хоёр сая доллар (гурван тэрбум төгрөг гэсэн үг)-ын буцалтгүй тусламж өгснийг АХБ (Азийн хөгжлийн Банк)-аар дамжуулан авахаар болж, хийсэн төсөл нь “Нийслэлийн агаарын бохирдлыг багасгах” гэсэн тун боломжийн нэртэй. Яаж багасгана гээч. Нөгөө хоёр сая доллараар Монгол гэрийн дулаалга хийх компани шалгаруулах юм байна. Тендер зарласан бололтой юм. Тендерийн болзол дотор нь малчдаас ноос авч эсгий хийдэг үндэсний 150 үйлдвэрлэгч оролцож болохгүй гэх шахам заалт орчихсон учир зөвхөн өмнө хөршийн компаниудад л зориулж гэхээр. Өөрөөр хэлбэл синтофоноор доторлож, даавуүгаар бүрсэн туурга дээвэр хийдэг үйлдвэрүүдэд ажлын байр гаргаж өгсөн гэж “Эсгий үйлдвэрлэгчдийн Холбоо”-ныхон шүүмжлээд байгаа нь ортой мэт. Эсгий гэсэн үг хавчуулсан байх нь байна. Гэхдээ синтофон болон түүнтэй төстэй олон хямд материалыг олноор нь дурдсан болохоор хөдөөгүүр явж ноос цуглуулаад эсгий хийх нь өртөг өндөр тусах учир орхигдох нь тодорхой. Цаашлаад малчид ноосоо тушаадаг газаргүй болох юм байна. Урагшаа ачуулахаас өөр зам үлдэхгүй.

Ноосыг нь авч эсгий хийдэг Монголын 150 үйлдвэр хаалгаа барьж, тэнд ажиллаж амьдралаа залгуулдаг 800 шахам ажилчид, тэдний гэр бүлийн 3000 орчим хүүхэд хөгшид “модоо барих” нь. Нийслэлийг утаанаас салгах арга нь бүр сонирхол татна. Эхлээд хоёр сая доллараа гартаа оруулж авна. Дараа нь тендерээ зарлаж хоёр гурван Хятадын компанид мөнгөө шилжүүлнэ. Тэд нар нь нөгөөх амархан шатдаг синтофон дээвэр, туургаа 4000 ширхэгийг үйлдвэрлэнэ. Магад ч үгүй хилээр татваргүй оруулах шийдвэр гаргаж таарна. Эсвэл гурван үйлдвэрийн 300 ажилчин (Монголд байхгүй мэргэжилтэн гэж тооцох байх) оруулж, ажлын байрны төлбөрөөс чөлөөлсөн тогтоол гаргах байлгүй. За тэгээд хөөсөнцөр дээвэр, туургаа хотын захын гурван хорооны 4000 ядуу айлд үнэгүй тарааж өгөх юм гэнэ. Үнэгүй ч биш бололтой. Үнийн дүнгийн 25 хувийг төлж авах аж. Нэг иж бүрдэл 480 000-550 000 төгрөг гэнэ. Бараг бүтэн гэрийн үнэ байгаа биз. Дунджаар 500 мянга гээд бодвол 125 мянган төгрөг нөгөө ядуу айл төлөх нь. Зах дээрээс хөвөнтэй дээвэр, туурга авах мөнгө. Синтофоныг бодвол арай дулаан, чийг татахгүй юм даа. Үүнийг түр орхиё. Хямд үнээр дээвэр, туурга авсан 4000 өрх их дулаахан өвөлжих учир гал түлэхээ болих юм гэнэ. Ингээд хотын агаар цэвэршинэ гэж манай яамны тендерийн комиссынхон үзсэн байна.

Хотын агаар цэвэршээд эхэлмэгц, түүнд зарцуулж байсан хөрөнгө хэмнэгдэж, хэмнэгдсэн хөрөнгийг нь хүнс болон боловсролын салбарыг шинэчлэхэд зарцуулах юм гэнэ дээ. Үлгэр шиг л сонсогдож байгаа биз. Нэг шоргоолж усанд унасан найзаа гаргаж авах гээд баахан амьтдаас тусламж гуйгаад явдаг даа. Тэр л санаанд ороод болдоггүй. Дашрамд дурдахад хятадуудаас синтофон дээвэр, туурга авч үнэгүй тараах санаачлагыг анх гаргагч нь УИХ-ын гишүүн Ц.Батбаяр гэнэ. Мань хүн л Батмөнх гэж найзтайгаа хамтран хийсэн бизнес гэх. Ийм нэг хөгийн тендер зарлагдчихсан тууж явна. Хайран ч хоёр сая доллар. Өөр үлдэцтэй зүйлд зарцуулж болоогүй л юм байх даа. Тэгэхгүй бол синтофон дээвэр, туургатай олон айл шатаж болзошгүй нь.

Олхонууд ШААБАР

Баянгол, Сонгинохайрхан дүүрэгт тав, Чингэлтэйд 12, Баянзүрхэд 9,  Сүхбаатарт 15, Хан-Уул дүүрэгт долоо гэхчилэн нийт 53 байршил бүхий газарт цаашид барилга бариулахгүй гэсэн судалгааг нийслэлийн Газрын алба Барилга, хот байгуулалт төлөвлөлтийн газар хамтран гаргажээ.

Эдгээр газарт цаашид барилга байгууламж барих зориулалтаар газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах шийдвэр гаргахгүй байх талаар Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдэд танилцуулан тогтоол гаргуулахаар бэлтгэжээ.

НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн тогтоол гарсны дараа цаашид барилга байгууламж барих зориулалтаар газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах шийдвэр гаргахгүй тухай олон нийтэд мэдээлэх аж.

 Газрын албаны дарга Ц.Сундуй хэлэхдээ “Хотын төвийн барилгажсан хэсэгт ногоон байгууламж, түүх соёлын дурсгалт болон нийтийн эзэмшлийн газар, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, ундны усны эх үүсвэрийн хамгаалалтын бүс, хамгаалалттай байх шаардлагатай байгууламжуудын хамгаалалтын бүс, зурвас зэрэг нийт 8767 га талбай бүхий 203 байршилд цаашид барилга байгууламж барихгүй.

Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн бидэнд өгсөн үүргийн дагуу энэ талаар хэвлэлээр зарлана. Нийтэд зарлан мэдээлэх, тухайн газрыг тохижуулах, нөхөн сэргээлт хийх зорилгоор байршлыг тодорхойлж зураглалд оруулсан байгаа. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлаар хэлэлцүүлэн  шийдвэрлэхээр төлөвлөж байна.

Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Г.Мөнхбаяр ч сургууль, цэцэрлэгийн хашаанд газар олгохгүй гэсэн хатуу байр суурьтай байгаа” гэсэн юм.

2006-2009 онд сургууль, цэцэрлэгийн хашаа, СӨХ-ийн баталгаажсан талбайд шинээр газар олгоогүй тус албаныхан нийтийн эдэлбэр, хүүхдийн тоглоомын талбай, ногоон байгууламж дээр 11 иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад өмнө нь олгосон  газрын эрхийг Нийслэл, дүүргийн Засаг даргын шийдвэрээр хүчингүй болгуулжээ гэж Нийслэлийн Хэвлэл мэдээллийн албанаас мэдээллээ.

Гэр хорооллын хүүхдүүд

2009 оны 08-р сарын 31 Нийтэлсэн БАТ

Нэгэн цагт Монголчууд цөм гэр хорооллынх байсан нь бултах аргагүй үнэн. Гэвч он цаг улирахын эрхээр өдгөө нийслэлчүүд гэр хорооллынхон, орон сууцныхан гэсэн хоёр үндсэн хэсэгт хуваагдах болжээ.

Албаны тоогоор нийслэлийн гэр хороололд 160 мянга шахам өрх байдаг гэдэг. Гэвч хүн амын тодорхой тоо баримт маруухантай манай улсад яг “тэд” гээд хэлэхэд хэцүү. Шинэ зууны иргэд амьдрахад тун хэцүү нөхцөл байдалд оршин суудаг гэр хорооллынхонд олон асуудал бий. Гэвч өнөөдөр тулгамдаж буй асуудлаас илүүтэй ирээдүй хойч маань ямаршуухан нөхцөлд өсч торниж байна вэ гэдэг хамгийн чухал. Ингээд гэр хорооллоос хийсэн фото сурвалжлагыг таньд хүргэж байна.

Гэр хорооллын хүүхдүүд орон сууцны хүүхдүүдийг бодвол хамгийн хүнд хэцүү биеийн хөдөлмөр эрхэлдэг. Хүүхдүүдийн чөлөөт цагийн дийлэнх нь худаг дээр ус авахаар дугаарлан зогссоор өнгөрнө. Өвлийн хүйтэнд бол усанд дугаарлана гэдэг хүүхдүүдийн хувьд хамгийн бэрх ажил.

Харин “ах, эгч” нарыгаа дугаарлан зогсох зуур бяцхан дүү нар нь ойр хавьд нь тоглож сууна.

Худгаас ус авдаг хүүхдүүдэд эр, эм ялгаа байхгүй. Эрэгтэй ч, эмэгтэй ч хүнд хүчир гэлгүй усандаа явна.

Өөрөө хорин кг-аас хэтрэхгүй жинтэй хүүхэд даруй 80 кг-ийн жин татах ус авч явах нь энүүхэнд.

Өөрт нь хэтэрхий ахадсан ачааг гэртээ “эсэн мэнд” хүргэхийн тулд хүүхдүүд байсхийгээд л амарна.

Гэр хорооллын хүүхдүүдэд тоглоомын талбай, чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар гэж огт байхгүй. Тиймээс тэд гудамжинд л гарч зогсохоос өөр яалтай билээ.

Хүүхдүүдийг байнга харах хүн байхгүй учраас тэд нэг нэгнийгээ л харна.



Эсвэл хашааных нь банхар хүүхдүүдэд хамгийн сайн найз нь болно.

“Хүүхдийн эрхийн конвенци”, “Хүүхдүүдийг хүнд хүчир ажлаас хол байлгая” гэх мэт уриа лоозонгууд гэр хорооллын хүүхдүүдэд дэндүү хол санагдана.

Нэг айлын ах, дүү хоёр бидэнтэй таарсан юм. Ах нь 12-той, дүү нь есөн настай гэнэ. Энэ хоёр хүү өдөрт 180 ширхэг өндөг зарах ёстой бөгөөд зарагдаж дуусаагүй бол шөнийн 12.00 цаг хүртэл явах тохиолдол ч цөөнгүй гэнэ. Харин өдрийн цайны цагаараа юу иддэг вэ гэхэд “талх идчихдэг юм. Гэхдээ Оюунаа эгчийн бууз ч уг нь гоё амттай шүү” гээд хүүхдийн цагаахан инээмсэглэлийг надад бэлэглэсэн юм.

Харин энэ хүү хөдөөнөөс гэр бүлийнхэнтэйгээ шилжин ирсэн бөгөөд морин тэргээр хүмүүсийн ачаа барааг зөөж өгдөг гэнэ. Зах хэдийд хааж, хүмүүс хэдийд бараа таваараа татаж дуусна тэр цагт л хүүгийн ажил дуусна.

Бид хүний эрх хэмээн цээжээ дэлдэх дуртай. Гэвч бидний ирээдүй хэзээ нэгэн цагт бидэнд гомдоллон нулимс унагах вий дээ хэмээн эмээх юм. Бидэнд ирээдүй хойч болсон үр хүүхдүүдээс минь илүү үнэт зүйл бий гэж үү.

О.Ариунбилэг /ariunbileg@gogo.mn /

Хог улс байсаар л байх гэж vv?

2009 оны 08-р сарын 18 Нийтэлсэн БАТ
Цагаандавааны хогийн цэгт амьдардаг нэг айлд очиж сурвалжлага хийж байсан минь санаанд ороод. Тэднийх эргэн тойрон хогон дунд, хог дээрээс цаас, паниар, хулдаас цуглуулж босгосон метр хэрийн єндєр овоохойтой. Гэрт нь орвол бvх эдлэл хэрэгсэл нь мєн л хог. Хєнжил, гудас, урагдаж салмарсан чемодан, цvнхний оронцог, аяга, халбага, усны сав, ер нь тэр айлд байгаа бvхэн хог байсан. Нохойн мах борцлоод єлгєчихєж, золбин нохойг устгаад хог дээр авчирч хаяхад нь булаацалдаж байж олж авдаг хvнс гэнэ. Гэрийн эзэн эхнэр нєхєр, хоёр хvvхдийнх нь ємсєж зvvж байгаа хувцас хунар ч хогоос олсон гэнэ лээ. Нийслэл хотын нэг хогийн цэг нь энэ Цагаандаваа. Тэнд амьдарч тэр хогийг хэрэглэж цэвэрлэгч нь мєнєєх айл. Vvнтэй адил дэлхийн хогийн цэг нь Монгол улс болж, тэр хогийг "хэрэглэж" цэвэрлэгч нь монголчууд бид юм биш биз. Дэлгэрэнгүй»

Худаг, жорлон хоёр айлсаж болох уу?

2009 оны 08-р сарын 06 Нийтэлсэн БАТ
Улаанбаатарт ус, хөрсний бохирдол анхаарал татсан асуудал болоод байна. Нийслэлийн хэмжээнд 120-130 мянган жорлон мөн төдий чинээний муу усны нүх газрын хөрс, гүний усыг бохирдуулж байна. Дээр нь машин засварын, угаалгын газрууд гээд хотын хөрс усыг бохирдуулах эх үүсвэр бишгүй байгаа аж. Гэтэл гүний ус бохирдвол цэвэрлэх боломж байхгүйгээс гадна гүний ус наад зах нь 100 жилийн дараа цэвэршдэг аж. Машины нэг литр тос асгахад газрын хөрсөнд шингэж, сая тонн ундны ус бохирдуулдаг гэсэн тооцоо байдаг аж. Байдал ийм атал иргэд хашаандаа, зусландаа 20-30 метр газар ухаад л худаг гаргаж, ундандаа хэрэглэж байгаа. 2008 оны сүүлээр 1000 гаруй худаг байна гэсэн тоог гараад байна. Түүнчлэн худгийг жорлон, бохирын цооногоос 200 метрийн зайд гаргах ёстой гэдэг ч өнөөдөр байдал шал өөр айлуудын худаг, жорлон зэрэгцээд бас нэг орчинд байж байна.
 Дэлгэрэнгүй»

Утаатай хотын тухай утаагүй бодол

2009 оны 08-р сарын 06 Нийтэлсэн БАТ
Нийслэл хотын агаарын бохирдол сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэж энэ сэдэв хэн хүний толгойн өвчин хийгээд амны уншлага болчихож. Үнэндээ ч хүн амынх нь тоо өдрөөс өдөрт олширч дөрвөн уулынхаа дунд багтаж ядан хаяа тэлсээр байтал их хотын агаарын бохирдол зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс даруй гурваас тав дахин нэмэгдчихжээ.
 Дэлгэрэнгүй»

Гэр хороолол, хогийн цэг нь ялгагдахаа больжээ

2009 оны 08-р сарын 06 Нийтэлсэн БАТ

Өвөлд агаарын бохирдолд хамгийн ихээр өртөж, зундаа хогны эвгүй үнэрт дарагддаг газар бол гэр хорооллынхон билээ. Гэр хорооллын хогны асуудал жил бүр яригддаг ч шийдэгддэг нь ховор. Өвлийн улиралд гэр хорооллоос гарах хог хаягдлын 70-80 хувийг үнс нурам эзэлдэг байна.

 Дэлгэрэнгүй»