WE CAN CHANGE

Нүхэн жорлон ба нүүрлэсэн аюул

2016 оны 06-р сарын 09 Нийтэлсэн БАТ

Бидний нэрлэж заншсанаар “G” хороолол нь агаарын бохирдлын төдийгүй хөрсний бохирдлын гол эх үүсгэгч. Нийслэлийнхны эрүүл мэндэд заналхийлж байгаа хоёр том аюул бол өвөлд нь утаа, зунд нь хөрсний бохирдол гэж хэлж болно. Сүүлийн жилүүдэд нийслэлийн хүн амын тоо нэмэгдэж, хаяа тэлэхийн хэрээр Улаанбаатарын хөрс эвдрэлд орж, урин дулаан цагт бохирынх нь үнэр хамар сэтлэм ханхлах нь бий. Гэр хорооллын айлууд хөрсний бохирдлоос хэрхэн урьдчилан сэргийлдэг вэ. Ялаа батгана шавсан жорлонгоо хэр ариутгадаг бол. Хөрсний бохирдлоос үүдэлтэй хорт хавдар болон халдварт өвчний аюулаас урьдчилан сэргийлэх талаар улс ямар арга хэмжээ авч байна вэ. Эдгээр асуултад хариулт авахаар “G” хорооллыг зорилоо.

Зориулалтын агааржуулагч байхгүйгээс өмхий үнэртэж, ялаа батгана шавсан жорлонгийн ойролцоо хүүхдүүд нь тоглох. Зарим бохир нь дүүрсэн, нуран унах дөхсөн “жорлон” хэрэглэж байна.

Сонгинохайрхан дүүргийн 28 дугаар хорооны иргэн Л.Болормаа “Манайх жорлонгийн нүхээ гүнзгий ухаж чаддаггүй. Тийм болохоор ч тэр үү удалгүй дүүрчихдэг юм. Зарим хөршүүд маань муухай үнэр үнэртэж байна, ариутгал хийгээч гэдэг. Аль болох ойр ойрхон ариутгахыг хичээдэг” гэв. Эднийх шиг шаардлага хангаагүй жорлон ашиглаж буй нь улсын хэмжээнд нийт хүн амын 72.7 хувийг эзэлж байна. Нийслэлийн гэр хорооллын нийт өрхийн 94,8 хувь нь бохир, аюултай нүхэн жорлон ашигласаар байгаа”-г Эрүүл мэнд, спортын яамны мэргэжилтнүүд танилцуулж байв.

Харин Хан-Уул дүүргийн 13 дугаар хорооны иргэн С.Лхагварагчаа “Манайх жорлонгоо гурван метрийн гүнтэй ухаж, том зайтай, блокоор барьсан. Муу усны нүхээ тусад нь хийсэн. Гүнзгий учраас муухай үнэр гарахгүй, юм угаасан усаараа байнга арчиж, цэвэрлэдэг. Харин зарим айлууд жорлонгийн нүхээ метр хэртэй ухчихаад ариутгаж, цэвэрлэхгүй өмхий үнэртүүлэх нь бий. Манай энд зуны цагт ялаа ихтэй учраас бохир жорлонд бие засахын аргагүй болдог” хэмээн ярилаа.

Стандартчилал, хэмжил зүйн газраас энэ оны хоёрдугаар сарын 29-ний өдрөөс эхлэн улс даяар дагаж мөрдөж эхэлсэн Эрүүл ахуйн тухай хуулийн дагуу “Нүхэн жорлон, угаадасны нүх. Техникийн шаардлага MNS 5924:2008” стандартыг шинэчлэн баталжээ. Энэхүү стандартыг мөрдүүлэх үүднээс агааржуулагчтай сайжруулсан нүхэн жорлон, бордоожуулах, бага хэмжээний усаар зайлуулах, хуурайшуулах жорлон гэх дөрвөн жорлонг иргэдэд санал болгож байгаа аж.

Энэ талаар ЭМСЯ-ны Орчны эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэн Ш.Уранцэцэгээс тодруулахад “Эдгээр стандартад нийцсэн жорлонг хийдэг таван компани үйл ажиллагаа явуулдаг юм байна. Үнийн хувьд хамгийн хямд нь 800 мянган төгрөг бол үнэтэй нь 1200.000 мянган төгрөгийн өртгөөр босч байна” гэж танилцууллаа.

Харин иргэдийн хувьд стандартад нийцсэн жорлонгийн үнэ өртөг нь өндөр, хэврэг гэж дуулсан. Тиймээс өөрийн амьжиргаандаа тааруулж, жорлонгоо босгодог гэж учирлалаа.

Сонгино хайрхан дүүргийн 24 дүгээр хорооны хэсгийн байцаагч Г.Алимаа “Гэр хорооллын айлууд стандартад нийцсэн жорлон, угаадасны нүхийг хэрхэн барьж, ашиглахаа мэдэхгүй байна. Тиймээс иргэд тэр дундаа насанд хүрээгүй хүүхдүүд бохироос үүдэлтэй халдварт өвчлөлөөр өвдөх тохиолдол гардаг. Бидний зүгээс харьяа хорооны айлуудад ариутгалын бодис тараадаг ч анхнаасаа стандартын жорлон бариагүй учраас дахин өмхий үнэртэж, эхэлдэг” гэв.

Айл өрхүүдийн дийлэнх хувь нь нүхэн жорлонтой гэдгийг дээр дурдсан бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь доторлоогүй бөгөөд бохир нь хөрсөндөө шууд шингэдэг гэдгийг мэргэжилтнүүд онцлов. Энэ оны шинэчилсэн стандартын эрүүл ахуйн шаардлагад “Жорлон, угаадасны нүхний орчинд ялаа шавж, үржиж, орогнох боломжийг таслах зорилгоор дулааны улиралд стандартын шаардлага хангасан зориулалтын бодис хэрэглэн долоо хоног тутамд устгал хийж байна” гэж тусгажээ. Ийн шинээр стандарт, журам батлаад ч хэрэгжихгүй байгаа энэ асуудлыг иргэдийнхээ ухамсар, тархинд суулгаж өгөх хэрэгтэй байгааг ч хэлэх хүн цөөнгүй тааралдав. Паартай байшинд бүгдээрээ амьдарч, паалантай жорлон ашиглах боломжгүй нь үнэн ч гэлээ ядаж л стандартад нийцсэн нүхэн жорлонтой болчихвол иргэдийн эрүүл мэндэд хэрэгтэй юм даа.

эх  сурвалж: http://www.news.mn/r/305290 

“Барилгын хөөс хагараагүй”

2015 оны 10-р сарын 08 Нийтэлсэн БАТ
Монголын барилгачдын холбоонд бүртгэлтэй 2500 гаруй компани байдаг. Гэвч одоогийн байдлаар 1700 компани идэвхгүй байдалд шилжжээ. Барилгын компаниуд хаалгаа барьж, орон сууцны эрэлт буурсан энэ хүндхэн үед тухайн салбарын ажилчды нөхцөл байдал ямар байгааг тодруулахаар Монголын барилгачдын холбооны ерөнхийлөгч М.Батбаатартай уулзлаа. -Эдийн засгийн хямралд хамгийн хүнд өртөж байгаа нь уул уурхай болон барилгын салбар. Монголын барилгын байдал яг ямар байна вэ? -Барилгын салбар хүндхэн байна. Энэ нь хоёр төрлийн шалтгаантай. Эхнийх нь улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийсэн ажлын гүйцэтгэлийг сүүлийн хоёр жилд авч чадаагүй маш олон компани байна. Үүнээс болж компаниуд арилжааны банкнаас авсан зээлийнхээ хүүгийн хүүнд баригдах, зарим нэг нь хуулийн арга хэмжээ авхуулах зэрэг хүндхэн нөхцөл байдал үүсч байна. Энэ нь сүүлийн үеийн тендер шалгаруулалт өндөр шаардлагатай болсонтой холбоотой. Тухайлбал, ажлын гүйцэтгэлийн 30 хувийг өөрсдөө гаргаж, үлдсэн 60 хувийг банкнаас зээлэх ёстой гэж шахдаг. Энэ хөрөнгийг босгож чадсан компани тендерт ялж ажлаа авдаг. Гэтэл санхүүжилт нь цаг хугацаандаа орж ирэхгүй байна. Нөгөө нэг шалтгаан бол барилгын салбарын хөрөнгө оруулагчид хэт их үнэ хөөрөгдсөнөөс улбаалж ихэнх орон сууц царцмал байдалд шилжиж, эрэлт буурсантай холбоотой. -Үйл ажиллагаа нь хэвийн, хямралд өртөөгүй барилгын компани байна уу? -Манай барилгачдын холбоонд бүртгэлтэй 2500 компаний 32 мянган ажилтан байдаг. Тэдний 800 орчим компани нь өнөөгийн хүндхэн нөхцөлд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үлдсэн 1700 гаруй компаний ажилчид бригадын хэлбэрт шилжсэн гэхэд болно. Нэг ёсондоо эмх замбираагүй байдал руу шилжиж байна. Энэ байдлыг хөрөнгө оруулагчид ашиглаж, барилгачдын ажлын үнэлэмжийг бууруулсан. Ингэснээр ажилчид авах цалингаасаа хасч, бригадын хэлбэрт шилжин амжиргаагаа залгуулж байна гэсэн үг юм. Зөвхөн ажлын үнэлэмж буураад зогсохгүй тухайн барилгын ажилд хариуцлага хүлээх эзэн бие тодорхойгүй болж байна. -Барилга угсралтын компаниуд бригадын зохион байгуулалттай болсон гэлээ. Ажлын үр бүтээмж болон хариуцлага, барилгын чанар стандартад нөлөөлөх үү? -Маш олон сөрөг нөлөөтэй. Ажилчид нь нийгмийн даатгалаа төлж чадахгүй болно. Цалин хөлсний хэмжээ буурна. Орон сууцны чанартай чанаргүй байдал дээр хариуцлага хүлээх хуулийн этгээд тодорхойгүй болно гэх мэтээр олон сөрөг талтай. Нэг жишээ дурьдхад: Нийслэл хотод сүүлийн гурван жилийн байдлаар 60 гаруй хүн барилгатай холбоотойгоор нас барсан. Гэтэл буруутай эзэн бие тодорхойгүй, сүүлдээ хохирогч өөрөө буруутан болох тохиолдол их байна. Тиймээс манай холбоо МХЕГ-тай хамтарч баригадуудыг бүртгэлжүүлэх, хөдөлмөр хамгаалалын аюулгүй байдлыг хангах сургалтанд хамруулах ажлуудыг шат дараатай хийж эхэлсэн. -Барилгын компаниудын борлуулалт муудсан. Дагаад салбар нь хямарч, эдийн засагт сөргөөр нөлөөлж байна гэж зарим улстөрчид, эдийн засагч ярих болсон шүү дээ ? - Барилгын салбарын хөгжлийг зөвхөн орон сууцны борлуулалтаар тодорхойлж болохгүй. Шинэ технологи, мэргэжилтэй ажилчдаар хангагдсан байдал, барилгын материалын үйлдвэрлэл зэрэг олон зүйлээр тодорхойлогддог. Одоогийн байдлаар манай улс цемент шохойн үйлдвэр, тоосго, блок, арматур төмөрийн үйлдвэртэй болж дотоодын хэрэгцээгээ хангаж эхэлсэн. Энэ үйлдвэрүүд цаашид идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулбал орон сууцны үнэ 30 хувиар буурах боломжтой. Нэг талаараа барилгын компанийн үйл ажиллагаа унаж жижиг ,жижиг бригадын хэлбэрт шилжсэн ч нөгөө талдаа үйлдвэрлэл нь хөгжиж байгаа учраас салбарын хөгжил зогслоо гэж дүгнэж болохгүй. -Тэгвэол борлогдохгүй байгаа орон сууцны барилгуудаа яах юм. Худалдан авалт эрс буурч байна. Ингээд мөнгөө түгжээд “зогсоод” байх уу ? -Орон сууц бариулахаар захиалсан хөрөнгө оруулагчид зарж байгаа үнээ бууруулах шаардлагатай. Үүний тулд төрөөс нэг метр квадратын өөрийн өртөгийг үнэн зөвөөр тооцож, тодорхой болгох нь зүйтэй. Нэгэнт тодорхой болсон нэг мкв-ын өөрийн өртөг дээр 15-20 хувийг нэмж зарахад хангалттай ашиг олох боломжтой. Тиймээс бодит өртгөө тооцож, зорилтод бүлгийхэнд хүрсэн төрийн бодлого төслийг дэмжиж байгаа. Эдгээр төсөл хөтөлбөрүүд айл өрхийг хямд өртөгөөр орон сууцтай болгохоос гадна зах зээлийн ханшийг хязгаарлах давуу талууд бий болж байна. Энэ зарчмаар орон сууцны эрэлт нэмэгдэж, царцсан орон сууц эргэлтэнд орох юм. Гэтэл хөрөнгө оруулагчид нөгөө л нэг 100, 200 хувь нэмсэн өртөгөөр зарах сонирхолтой байсаар байна. Өөрөөр хэлбэл, хөрөнгө оруулагчид хөөсөрсөн үнээ хэлсээр байна. Хямрал нүүрлэлээ, барилгын компаниуд тэг зогсолт хийлээ, эдийн засагт эргэлдэх мөнгө түгжлээ гэх юм. Үнэндээ эдийн засгийн хямрал нүүрлээд ч барилгын хөөс бага зэрэг багасч байна уу гэхээс хагарахгүй байгаа шүү дээ. Гэхдээ энэ байдал ямар хугацаанд үргэлжлэхийг одоогоор таашгүй. Т.ДАВААНЯМ

Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар болон Азийн хөгжлийн банк, Aзийн хотуудын хөгжлийн санаачлага байгууллагатай хамтран “Улаанбаатар хотын дахин төлөвлөлт, төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууцны төсөл”-ийн урьдчилсан ТЭЗҮ-ийг боловсруулах ажлыг 2015 оны 06 дугаар сараас эхлэн хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд төслийн явцын хурал боллоо.

Улаанбаатар хотоос өнгөрсөн 2 жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотын төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууцны стратегийн баримт бичиг болон Нийслэлийн орон сууцны дунд хугацааны хөтөлбөрийг боловсруулан ажиллаж байгаа бөгөөд тус төсөл нь эдгээр бодлогын баримт бичгүүдийг хэрэгжүүлэх гол ажлуудын нэг юм.

Уг төсөл нь Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг дахин төлөвлөх замаар гэр хорооллын иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулж, хот төлөвлөлтийн нэгдсэн шийдэл, төлөвлөлттэй, холимог газар ашиглалт, холимог орлогын төвшний өрхүүдэд зориулсан бүс бий болгох зорилготой. Мөн одоогийн орон сууцны зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэргүй байдалд үнэлэлт, дүгнэлт өгч, орон сууц худалдан авах чадваргүй байгаа буюу Улаанбаатар хотын төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууцны стратегид тусгагдсан өрхийн орлогын 1-5 дугаар шатлалын өрхүүдийн төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууц болон халамжийн орон сууцыг хөгжүүлэхээр зорьж байна

Судалгааны хүрээнд төлөвлөлтийн аргачлалыг боловсруулах, хөрөнгө оруулалтыг тодорхойлох, хотын дэд бүтэц болон төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууцыг хөгжүүлэх, санхүүгийн болон институцийн зохицуулалтуудыг санал болгох юм. Төлөвлөлтөөр одоогийн гэр хорооллын нягтралыг нэмэгдүүлэх замаар нөөцийг үр ашигтай ашиглаж, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлэн иргэдийн амьдрах таатай орчныг хангасан цогц суурьшил бүхий эко дүүргийг бий болгохоор зорьж байна.

Төслийн урьдчилсан тооцооллоор Улаанбаатар хотын гэр хорооллын 130 га талбайг дахин төлөвлөж нийт 10000 айлын төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууц болон халамжийн орон сууцыг барих юм.

Төслийн зөвлөх багаас эхний ээлжид Сэлбэ, Баянхошуу дэд төвүүдэд төслийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа бөгөөд төлөвлөлтийн саналыг боловсруулж танилцууллаа.

Уг төслийн санхүүжилт болон хэрэгжилтийг хот зөвхөн дангаар зохион байгуулалгүй төр хувийн хэвшлийн түншлэлийн хүрээнд хэрэгжүүлэх, төлбөрийн чадварт нийцсэн орон сууцны нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхэд хувийн хэвшлийн оролцоог нэмэгдүүлэх, мөн гадаад болон дотоодын хөрөнгө оруулагчид, олон улсын байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд төслийг хэрэгжүүлэхээр санхүүжилтийн болон институцийн схемийн саналуудыг боловсруулж байна гэж Нийслэлийн Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсээс мэдээллээ.

Нийслэлийн Удирдлагын зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж хуралдаанаар гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн төсөл хэрэгжүүлэгчдэд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх тухай хэлэлцлээ.

Гэр хороооллын дахин төлөвлөлтийн санхжүүжилтийн механизмийг тодорхойлох үүрэг бүхий ажлын хэсгийг нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар байгуулсан бөгөөд тус ажлын хэсэгт  Монгол банк, Монголын ипотекийн корпораци, Монголын банкны холбоо, НЗДТГ, Нийслэлийн Хөрөнгө оруулалтын газар зэрэг байгууллагуудын төлөөллөөс бүрдсэн 15 хүн байдаг  юм.

Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга Ё.Гэрэлчулууны танилцуулснаар, 2018 онд гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн батлагдсан 21 байршилд 1,337,5 га талбайд төсөл хэрэгжиж 78,0 мянган айлын орон сууцыг ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй байгаа юм байна.

Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн хүрээнд 2014-2016 онуудад 36,4 мянган орон сууцыг ашиглалтад оруулах бол  төсөл хэрэгжүүлэгч компаниуд 2015 онд 1,7 мянга, 2016 онд 9,1 мянга, 2017 онд 2,5 мянган айлын орон сууц ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байгаа юм.  Цаашид энэхүү ажлыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд 2015-2017 онуудад 1 их наяд төгрөгийг санхүүжилт хэрэгтэй бөгөөд төсөл хэрэгжүүлэгчид зээлийн хүүгийн төлбөрт 147,1 тэрбум төгрөгийг төлөх тооцоо гарчээ.

Тиймээс төсөл хэрэгжүүлэгчдэд зээлийн хүүгийн татаас олгож дэмжлэг үзүүлэх,  гэр хорооллын иргэдийг стандартын шаардлага хангасан чанартай  орон сууцанд амьдруулах, зорилтод бүлгийн иргэдийг хямд, чанартай орон сууцаар хангах нөхцөл бүрдүүлэхийн тулд төсөл хэрэгжүүлэгчдэд зээлийн хүүгийн 6 хувийн татаас олгох нь зүйтэй гэж ажлын хэсэг дүгнэжээ.

Бизнесийн зээлийн хүүгийн жилийн дундаж хувь нь 21,3 байдаг бөгөөд төсөл хэрэгжүүлэгчид зээлийн хүүгийн төлбөрийн 15,3 хувь буюу эхний жил 15,7 тэрбум төгрөгийг төлж, үлдсэн 6 хувийн зээлийн хүүгийн төлбөрийг нийслэлээс татаас хэлбэрээр олгох юм. Ингэснээр орон сууцны дундаж үнийг  м кв-ыг нь 1,2-1,69 сая төгрөгт барих боломжтой гэж үзэж байгаа төдийгүй нийслэлд амьдарч буй орон сууц худалдан авах сонирхолтой 62 000 иргэний 21 хувь нь ойрын жилүүдэд эрүүл аюулгүй стандартад нийцсэн орон сууцанд амьдрах, дундаж орлоготой иргэд хямд үнэтэй орон сууц худалдан авах боломжтой болно гэдгийг ажлын хэсгийхэн онцолж байв.

Нийслэлийн удирдлагын зөвлөлийн хуралдаанаар энэхүү асуудлыг хэлэлцээд зарчмын хувьд дэмжин,  НИТХ-д өргөн барихаар шийдвэрлэлээ гэж НЗДТГ-ын Хэвлэл мэдээлэл олон нийттэй харилцах хэлтсээс мэдээллээ.

38120 иргэнд ипотекийн зээл шинээр олгогдоно

2015 оны 07-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ

Монголбанкнаас гаргасан ипотекийн 8 хувийн хүүтэй зээлийн мэдээ хүргэж байна.

Долоодугаар сарын 17-ны өдрийн байдлаар өмнө нь орон сууцны ипотекийн зээл авсан зээлдэгчдээс 839.4 тэрбум төгрөгийн зээлийг 8 хувийн хүүтэй зээлийн эх үүсвэрээр дахин санхүүжүүлэх хүсэлт банкуудад ирсэн байна.

Үүнээс банкууд 19132 зээлдэгчийн нийт 566.7 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийг дахин санхүүжүүлж, 8 хувийн хүүтэй ипотекийн зээл рүү шилжүүлжээ.

Түүнчлэн орон сууц шинээр худалдан авахыг хүссэн иргэдээс 2.1 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийн өргөдөл банкуудад ирснээс 38120 иргэнд 2038.0 тэрбум төгрөгийн орон сууцны ипотекийн зээл шинээр олгохоор шийдвэрлэсэн байна.


-Одоогийн мөрдөгдөж байгаа хууль тогтоомж нь СӨХ-ны үйл ажиллагааг зохицуулж чадахгүй байгаа учраас  тодорхой өөрчлөлт оруулж, эрх бүхий байгууллагаар  шийдүүлэх чиглэлд ажиллаж байгаа-


Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газрын дарга Т.Аюурсайхантай ярилцлаа.

-Та ШӨХТГ-ын удирдлагаар ажиллаад таван сар гаруй хугацаа өнгөрчээ. Өнөөдөр /баасан гаригт/  танай “Нээлттэй хаалганы өдөрлөг” зохион  байгууллаа. Иргэдтэй уулзаж байхад ямар асуудлыг  голчлон  тавьж байх юм?

-Манай байгууллага хуульд заасан үндсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэхээс гадна Монгол Улсад шударга өрсөлдөөнийг бий болгох, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлд бодлого гаргаж, тодорхой үр дүнд хүрэхийн төлөө ажиллаж байна. Бидний бодлого үйл ажиллагааны гол цөм нь иргэд. Тиймээс хэрэглэгч эрхээ хэрхэн хамгаалах, хаана хандах талаар мэдлэг олгох, асуудлыг газар дээр нь шийдвэрлэх зорилгоор хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах төрийн бус байгууллагууд, зарим аж ахуй нэгжийн төлөөлөл, манайхтай хамтын ажиллагааны гэрээ хэлэлцээ, санамж бичиг байгуулсан төрийн болон хувийн хэвшлийн  төлөөлөл оролцсон өдөрлөг зохион  байгууллаа. Хэрэглэгчийн гомдлыг  өдөр бүр хүлээн авч шийдвэрлэх нь манай гол зарчим. Амралтын өдрүүдээр СӨХ-оор явж, оршин суугчидтай уулзаж байна, ломбардуудаар явж нөхцөл байдалтай танилцаж байна. Төрийн захиргааны байгууллагууд, нутгийн захиргааны болон нутгийн өөрөө удирдах байнгууллагууд, аж ахуй эрхлэгчид Өрсөлдөөний тухай хуулийг зөрчих явдлыг  таслан зогсоох, хэрэглэгчдийг  хамгийн ихээр бухимдуулж, хохироодог асуудлыг шалгах, зөрчил дутагдлыг арилгах чиглэлд анхаарал тавьж  байна. Зөрчил дутагдлын шалтгаан нөхцөл нь юу вэ гэдгийг судлах,  таслан зогсоох, хууль эрхзүйн орчинг бүрдүүлэхэд анхаарч байгаа.

-ШӨХТГ-т ирж байгаа өргөдөл, гомдлын  60 хувийг орон сууцны метр квадраттай холбоотой гомдол, 20 хувийг СӨХ-той холбоотой гомдол эзэлж байна. Энэ бол  нэлээд  удаан хугацаанд яригдаж байгаа асуудлууд. Өнөөдөр чухам ямар  үр дүнд  хүрэв?

-Ажлаа аваад өргөдөл гомдол шийдвэрлэх, хяналт шалгалт хийх чиглэлээр ачаалалтай ажиллаж байна. Гэхдээ асуудал шийдсэн гээд тооны хойноос хөөцөлдөхийг чухалчилдаггүй.  Харин хууль, эрх зөрчигдөх асуудал дахиж гаргахгүйн төлөө бодлогын арга хэмжээ авч ажиллахыг  боддог. Зах зээл дээр шударга өрсөлдөөн бий болгох, хэрэглэгч эрхээ хамгаалах нөхцлийг нь бүрдүүлэх ёстой гэж үзэж байгаа. Тиймээс хяналт  шалгалтын ажлаа ч энэ чиглэл рүү түлхүү хандуулж байна.Барилгын салбартай  холбоотой өргөдөл гомдол  60 хувийг эзэлж байгаа нь үнэн. Иргэдэд худалдаалсан орон сууцны талбайн хэмжээ үл хөдлөх хөрөнгөд заасан, худалдах гэрээнд заасан хэмжээнээс дутах зөрчил их байна. Бас шугам сүлжээ, тохижилт, чанартай холбоотой өргөдөл олноор ирдэг. Шинээр барилга, орон сууц маш их баригдаж байгаа учраас цаашдаа энэ төрлийн гомдол нэмэгдэх хандлагатай байна. Энэ асуудлыг  араас нь шийднэ гэвэл бүтэхгүй. Тиймээс цаашдаа ийм асуудал гаргахгүйн төлөө ажиллах л чухал. Энэ  утгаараа Барилга хот байгуулалтын яамтай санамж бичиг байгууллаа. Ингэснээр Барилга хот байгуулалтын сайдын  зөвлөлд тусгай зөвшөөрөл олгох, барилга ашиглалтад хүлээн авах комиссын бүрэлдэхүүнд манай байгууллагаас төлөөлөл орж байхаар болсон. Улсын комисст багтаж ажилладаг болсноос хойш анхны орон сууцны хороолол  болох “Хүннү 2222” хотхоны  эхний есөн блокыг ашиглалтад хүлээн авлаа.  Айл болгоны метр квадратыг нэг бүрчлэн хэмжиж, гадна тохижилт, авто зогсоол, ногоон байгууламж, бусад чанар стандарт, IPTV, кабелийн телевизүүдийн холболт бүрэн хийгдсэн эсэхийг нэг бүрчлэн хянаж, хүлээн авсан. Цаашдаа энэ жишгээр явбал барилгын салбарт  хэрэглэгчийн эрх ашиг  зөрчигдөх нь эрс буурах боломжтой. Нөгөө нэг асуудал нь Сууц өмчлөгчдийн холбоо буюу СӨХ-тэй  холбоотой маргаан, гомдол. СӨХ-ны эрхзүйн тухай хууль бий. Энэ хуулиар оршин  суугчид тодорхой эрхтэй, СӨХ ашгийн төлөөх байгууллага биш гэдгийг заасан.  СӨХ гэдэг нь жинхэнэ утгаараа  иргэд нэгдээд ашиг сонирхлынхоо дагуу мөнгөө нийлүүлж зарцуулдаг сайн санааны үндсэн дээр байгуулагдсан холбоодыг  хэлдэг. Гэтэл  барилгын  компаниуд иргэдийн зөвшөөрөлгүйгээр өөрсдөө дур мэдэн СӨХ байгуулах, оршин суугчдын оролцоогүйгээр өндөр хэмжээний төлбөр хураамж тогтоох, зарцуулах явдал газар авсан  байна.  Нэг ёсондоо СӨХ-ны үйл ажиллагааг бизнесийн ашиг олох хэрэгсэл болгосон. Үүнийг таслан зогсоох  ажлыг  үе  шаттай явуулж байна. Одоогийн мөрдөгдөж байгаа хууль тогтоомж нь СӨХ-ны үйл ажиллагааг зохицуулж чадахгүй байгаа учраас  тодорхой өөрчлөлт оруулж эрх бүхий байгууллагаар  шийдүүлэх чиглэлд ажиллаж байгаа.

-IPTV үйлчилгээ эрхлэгчид иргэдийн сонголт хийх эрхийг зөрчих, барилгын компаниудтай үгсэн хуйвалдаж шударга өрсөлдөөнийг  хаасан гэх гомдол ирж байгаа юм билээ. Үгсэн хуйвалдсан, хуулийг ноцтой зөрчсөн үйлдэл тогтоогдсон уу?


“Банкууд мэдээллээ гаргаж өгөхөөс татгалзаж байна”
-Энэ бол бодит байдал. Энэ төрлийн гомдлын дагуу  хяналт шалгалт хийхэд тодорхой зөрчлүүд тогтоогдож байна. Хуулиар олгогдсон эрхийн дагуу захиргааны арга хэмжээ авах, өрсөлдөөний нөхцлийг бүрдүүлж ажиллаж байна. IPTV үйлчилгээ эрхлэгч байгууллагууд  орон сууцанд зөвхөн өөрийн сүлжээгээ  оруулах,  энэ ажлаа хийхдээ тухайн орон сууцны СӨХ, компанитай үгсэн хуйвалдах зэргээр янз бүрийн арга хэрэглэж байна. Энэ бол бусдын өрсөлдөх эрхийг хаасан ноцтой зөрчилд тооцогдоно. Тиймээс бид  бусад кабелийн телевизүүд зах зээлд шударгаар өрсөлдөх  нөхцлийг бүрдүүлэхийн төлөө ажиллаж байна. Гол нь тухайн байрыг хүлээн авч байгаа улсын комисст хяналт тавьдаг байдал цаашдаа стандарт болж тогтох ёстой. Улсын комисст багтаж байгаа байгууллагууд чанар, стандарт, аюулгүй байдал зэргийг шалгадаг боловч  ч яг хэрэглэгчийн эрх ашгийг хөндсөн асуудал  орхигдож ирсэн. Үүнээс болоод таны асуусан  кабелийн телевизүүдтэй холбоотой асуудал гараад байгаа юм.

-Тодорхой хугацаанд яригдаж, хууль шүүхийн байгууллага хүртлээ явсан хэд хэдэн асуудал бий. Нефть импортлогчид үгсэн хуйвалдаж үнээ нэмсэн, банкууд  нэг хувийн шимтгэл авч байгаа  гэх маргаан.  Одоо ямар ахицтай явж байна вэ?

-Яах аргагүй эдгээр асуудал олон нийтийн анхаарлын төвд байдаг, зөрчил дутагдал ихтэй  гэдгээрээ  онцлог. Өмнө нь энэ байгууллагын даргаар ажиллаж байсан Д.Мандах даргыг зөвлөхөөрөө ажиллуулж, энэ  ажлыг эхлүүлж байсных нь  хувьд хамтарч ажиллаж байна. Түүний хувьд 2010 онд Өрсөлдөөний тухай хуулийг батлахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн, нефть импортлогчдын 17 тэрбумын асуудлыг хөндөж, гаргасан хүн. Мөн банкны шимтгэлийн зөрчлийн асуудал тэр үеэс эхлээд миний өмнөх даргын үед хяналт шалгалтын ажил нь хийгдсэн. Намайг ажил авснаас хойш шүүхийн процессууд нь явж байна. Банкууд  нэг хувийн шимтгэл авах нь хууль бус гэсэн улсын байцаагчийн дүгнэлтийг нэр бүхий банкууд хүлээн зөвшөөрөхгүй гээд шүүхэд хандсан. Өнөөдрийн байдлаар  хоёр шатны шүүхийн  шийдвэр “Улсын байцаагчийн   дүгнэлт хууль зөрчөөгүй, банкууд энэ алдаагаа засч залруулах ёстой” гэж  гарсан. Одоо хяналтын шатны шүүх  хурлын товыг  хүлээж байна. Харин шатахуун импортлогчдын үгсэн хуйвалдаж үнээ нэмсэн гэх  асуудал  шүүхээр шийдэгдээд  дууссан. Харин одоо олон улсын зах зээл дээр шатахууны үнэ буураад байхад манайд буурахгүй байна гэдэг  гомдол  ирж байна. Манай байгууллага үнэ бүрдэж байгаа асуудалд  судалгаа тооцоо хийсэн.Тухайлбал улсаас тонн тутамд 252-265  мянган төгрөгийн онцгой татвар, гаалийн  татвар 1 хувь байсныг  5 хувь болгосон.  Засгийн газраас эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулахад тодорхой зохицуулалт хийх эрхийнхээ дагуу арга хэмжээ авсан. Засгийн газраас авсан арга хэмжээг  Өрсөлдөөний тухай хуулийг зөрчсөн гэж үзэхгүй. Нөгөө талаас валютын ханш ихээр өссөн нь  шатахуун импортлогчид нөлөөлж байна. Энэ мэт шалтгааны улмаас  үнэ өсөх хандлагатай байна. Тиймээс цаашдаа нефтийн үнийг дэлхийн  зах зээлийн үнэтэй уялдаж өсч буурах тогтолцоонд шилжүүлэх нь зүйтэй гэж Ерөнхий сайд мэдэгдсэн.  Энэ цаг үед төрөөс  тодорхой зохицуулалт хийгээд явж байна.

-ШӨХТГ үнэ  тогтворжуулах хөтөлбөрийн хүрээнд  хяналт шалгалт хийхэд компаниуд төсвөө  өөр зүйлд зарцуулсан зөрчил илэрсэн гэсэн. Үүнд ямар арга хэмжээ авсан бэ?

-Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн хүрээнд санхүүжилт авсан байгууллагууд гэрээний үүргээ биелүүлсэн эсэхэд хяналт хийсэн. Хяналт шалгалтаар барилгын материалын үнийг тогтворжуулахад цемент, арматур үйлдвэрлэгч  компаниуд гэрээгээ зөрчсөн тохиолдол  гарсан. Тодруулбал нэр бүхий компаниуд гэрээнийхээ 44.9 тэрбум төгрөгийн зээлийг өөр зүйлд зарцуулсан нь тогтоогдсон. Цемент арматурыг үйлдвэрлэгчээс бус нийлүүлэгчээс авсан, огт өөр зүйлд зарцуулсан,  өөрсдийнхөө охин компанид зарцуулсан зэрэг зөрчил илэрсэн.  Ийм зөрчил гаргасан компаниудын долоон хувийн хүүтэй авсан  хөнгөлөлттэй   зээлийг  зах зээлийн үнээр  буюу 17-18хувийнхүүгээр тооцож эргэн  төлүүлэх, эдгээр компанийг Сангийн яамны хар жагсаалтад бүртгэх зэрэг хариуцлага тооцох саналуудаа Барилга хот  байгуулалтын яаманд өгөөд байна. Сүүлийн үед эрх бүхий байгууллагаас хөнгөлөлттэй зээл олгох эрх өгсөөр байхад  банкууд зээл өгөхөөс татгалзаж өндөр хүүтэй зээлд энэ мөнгийг эргэлдүүлж байна гэсэн гомдол ирэх болсон. Энэ гомдлоор хяналт  шалгалт хийхэд банкууд зээлийн талаарх мэдээллээ хуулийн байгууллагад л гаргаж өгнө, ШӨХТГ-т гаргаж өгөхгүй гэх байдлаар хандаж байна. Өрсөлдөөний тухай хуульд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуй эрхлэгчид шаардсан мэдээллийг саад тотгоргүй, үнэ төлбөргүй гаргаж өгөх үүрэгтэй гэж заасан. Тиймээс бид баримт нотолгоог шаардах, захиргааны арга хэмжээ авахаас аргагүй. Шаардлагатай бол хяналт шалгалтад саад болох, зөрчлөө нуун дарагдуулах, хаацайлах байдал гаргаж байгаа аж ахуй нэгжийг хууль хяналтын байгууллагад хандаж шийдвэрлүүлэхээс аргагүй нөхцөл байдалд  хүрээд байна.

“Дугуй түгжих үйл ажиллагаа бүхэлдээ хууль бус”

-Энэ ярилцлагаар  уншигчдад хэрэгтэй мэдээлэл  хүргэх нь чухал. Тиймээс таниас дугуй  түгжигч, машин ачигчид  хууль зөрчсөн эсэхийг асууя.  Нөгөө талаас болохоор хуулийн дагуу ажиллаж байгаа гээд байдаг. Хууль эрхзүйн талаасаа яг ямар гаргалгаа  байгаа юм бэ?

-Дугуй түгжих үйл ажиллагаа бол бүхэлдээ хууль бус гэдгийг манай байгууллага хяналт  шалгалтаар тогтоосон. Өрсөлдөөний тухай хуульд заасны дагуу НИТХ-ын тэргүүлэгчид  хуульд тодорхой зохицуулсан асуудлыг өөрсдөө журам гаргаж өөрөөршийдвэрлэсэн нь  хууль зөрчсөн гэж үзсэн. Өөрөөр хэлбэл Замын хөдөлгөөний  аюулгүй байдлын тухай хуульд дүрэм зөрчиж, нэгдүгээр эгнээнд байрлуулсан автомашиныг зөөж шилжүүлнэ гэж заасан.  Гэтэл журам гаргаж дугуй түгжин, үүнийхээ төлөө торгууль авсан нь хууль зөрчсөн үйлдэл  болсон. НИТХ-ын тэргүүлэгчид Үндсэн хуулийн дагуу хуулиар зохицуулаагүй асуудлыг журам гаргаж зохицуулах эрхтэй  гэж тайлбарладаг. Гэхдээ хуульд шилжүүлж байршуулна буюу тухайн автомашиныг ачна гэсэн заасан байхад  журам гаргаж дугуй түгжсэн нь Өрсөлдөөний тухай хуулийг зөрчиж, иргэдийг хохироосон  үйлдэл болсон. Тиймээс бид зөрчлийн тогтоосонулсын байцаагчийн дүгнэлтийг хүргүүлсэн нь албан  ёсоор хүчин төгөлдөр болсон. Нийслэлийн Засаг дарга болон ИТХ-ын тэргүүлэгчдэд захиргааны хариуцлага тооцсон. Манай Хэрэглэгчийн эрхийн хэлтсийн дарга өмнө нь саналаа өгсөн гээд байгаа. Тэр хүн хэрэглэгчийн эрх талаасаа санал өгсөн байж болно. Гэвч Өрсөлдөөний болон бусад хэлтсийн өмнөөс, ялангуяа Агентлагийн байр суурийг илэрхийлэх эрхгүй. Манай байгууллагыг энэхүү мэдээллийг  олон нийтэд мэдээллээ гэж буруутгасан нь бидний хуульд заасан аливаа этгээдээсхараат бусаар ажиллах эрхэд халдсан явдал юм. Бидхяналт  шалгалтын ажлаа хийж байхдаа мэдээлэл өгдөггүй, харин улсын байцаагчийн дүгнэлтээр  хууль зөрчсөн нь тогтоогдсон үед мэдээлэл өгдөг. Иргэдийн дугуй түгжиж, торгууль авч байгаа нь хууль бус учраас иргэд үүнийгээ шаардах бүрэн эрхтэй. Харин машин ачих  үйл ажиллагаа тодорхой хугацаанд  мөн л хууль бус байсан. Өөрөөр хэлбэл  машин ачсаныхаа төлөө төлөх торгуулийн  хэмжээг хуулиараа Цагдаагийн ерөнхий газар тогтоох ёстой. Гэтэл 2013-2014 онд Хотын дарга Э.Бат-Үүлийн шийдвэрээр 70-80 мянган төгрөгөөр иргэдийг торгосон.  Өнөөдөр ЦЕГ 55 мянган төгрөгийн торгууль төлнө  гэдгийг хуулийнхаа дагуу  тогтоогоод явж байна.

-Тэгэхээр өмнө нь торгуулиа төлчихсөн хүмүүсийн хохирлыг барагдуулах асуудал яригдана. Хохирлыг барагдуулах боломжтой юу?

-Ойрын хугацаанд иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр ажилладаг төрийн бус байгууллагатай хамтарч  энэ асуудлаар шүүхэд хандана. Нийслэлийн Засаг даргын энэхүү хууль бус  захирамжаас  2013-2014 онд зөвхөн 9230 тээврийн хэрэгслийг хууль бусаар ачиж 647.7 сая төгрөгийн хохирол учруулсан.  2015 оны эхний гурван сарын байдлаар 11 мянга 746 тээврийн хэрэгслийн дугуйг  түгжиж 234.9 сая төгрөгөөр жолооч  иргэдийг хохироосон нь  тогтоогдсон. 647 сая гэдэг бол мөсөн уулын зөвхөн орой  хэсэг нь. Үүний цаана  хувийн компаниуд  дураараа  иргэдийн автомашиныг ачсан тохиолдол маш их гарсан.  Одоогоор энэ хууль бус үйлдлийн нийт хохирлыг тогтооход бэрхшээлтэй байгаа тулингэж хохирсон иргэд баримт нотолгоогоо авчраад бидэнтэй хамтран ажиллаж хохирлоо барагдуулах боломжтой.

-Та бүхний мөрдлөг болгодог хуулиуд цаг үеийн хэрэгцээ шаардлагыг хангаж чадаж байна уу. Нөгөө талаас танай байгууллагыг эрх хэмжээгээ хэтрүүллээ гэж шүүмжилдэг шүү дээ?

-Бид Өрсөлдөөний тухай, Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах тухай, Зар сурталчилгааны тухай, Орон нутгийн хөрөнгөөр бараа ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуулиудын тодорхой заалтуудыг хангаж ажиллах чиг үүрэгтэй. Энэ хуулиуд өөрөө өргөн хүрээнд  үйлчилдэг учраас энэ хэрээр бид өргөн хүрээнд ажилладаг. Магадгүй энэ нь зарим хүнд эрх хэмжээгээ хэтрүүлж байгаа мэт ойлголт төрүүлдэг байх. Эдгээр хуулийн үйлчлэлд хамрах этгээдүүд төрийн бүх байгууллагууд, бүх шатны засаг дарга нар, бүх шатны иргэдийн хурал, Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт  үйл ажиллагаа явуулж байгаа бүх аж ахуй  нэгжүүд хамаардаг. Эдгээр байгууллагын гаргасан шийдвэр хуульд нийцэж байгаа эсэхийг бид хянах үүрэгтэй. Бодит амьдрал дээр хууль үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа эсэх нь эргэлзээтэй. Жишээ нь Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах  тухай хууль бизнесийн үйл ажиллагааны шинэ хэлбэр, харилцааг зохицуулж чадахгүй байгаа талтай. Ийм ч учраас хэрэглэгчийн эрх ашиг өдрөөс өдөрт зөрчигдөж, өргөдөл гомдлын тоо нэмэгдэж,  хэрэглэгчийн эрх ашиг хохирсон шинэ шинэ хэлбэрүүд үүсч байна. Тиймээс Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах хуульд тодорхой өөрчлөлт оруулах  асуудлыг судлаад  УИХ-аар шийдвэрлүүлэхийн төлөө ажиллаж байна. Нөгөө талаас хууль зөрчсөн этгээдэд оногдуулах захиргааны хариуцлагыг өндөрсгөх шаардлагатай.

-ШӨХТГ нэлээд олон байгууллагатай хамтран ажиллах санамж бичиг байгууллаа гэж мэдээлсэн. Санамж бичиг байгуулна гэдэг  их нийтлэг,  бодит амьдралд  үр дүн  муутай  юм шиг санагддаг. Та бүхэн санамж бичгийн хүрээнд ямар бодитой ажил хийж байна вэ?

-Санамж бичиг  байгуулах нь ёслолын ажил төдий байх ёсгүй гэж би үздэг.  Бодлогын ач  холбогдолтой, үүсээд байгаа тодорхой асуудлыг шийдвэрлэхэд хүн хүчээ, бодлогоо нийлүүлэхэд чиглэх учиртай. Энэ утгаараа Барилга хот байгуулалтын сайдтай санамж бичиг  байгуулж,  одоо гараад байгаа зөрчлийг таслан зогсоох, харилцаа холбооны зохицуулах хороотой санамж бичиг байгуулж зах зээл дээрх шударга өрсөлдөөнийг бий болгох, зах зээлийн судалгаа хамтарч хийх, хэрэглэгчдэд  хандсан  тодорхой ажил зохион байгуулах, хуулийнхаа дагуу  монополь болон давамгай эрхтэй аж ахуй нэгжүүдийг тогтоох, хяналт  тавих  байдлаар ажиллаж байна. Үйлдвэрчний эвлэлийн холбоотой хөдөлмөрчдийг бараа бүтээгдэхүүний үнийн хэт өсөлтөөс хамгаалах, ажлын байрны нөхцлийг сайжруулах, бусад тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлээд явж байна.

-Сүүлийн асуулт. Та өмнө нь МАН-ын Шинэчлэлийн хороог  удирдаж  байсан. ШӨХТГ-ыг  өмнө  нь удирдаж байсан О.Магнай иргэний хөдөлгөөний тэргүүлэгчдийн нэг. Эндээс ШӨХТГ-ын даргын томилгоонд улстөрийн өнгө аяс байна гэж дүгнэх хэсэг бий. Та  санал нийлэх үү?

-МАН-ын Шинэчлэлийн хороо  улстөрийн намуудыг шинэчлэх, төрийг эрүүлжүүлэх, нийгмээ хөгжүүлэх зорилготой ажилладаг. Үүнийхээ төлөө тодорхой шаардлага тавьж, түүнийгээ хэрэгжүүлж ажилладаг. Одоо ч гэсэн энэ зарчмаа баримтлаад ажиллаж байгаа. Энэ утгаараа миний хувьд одоогийнхоо ажилд ч төрийг эрүүлжүүлэх, нийгэмд шударга ёсыг тогтоохын төлөө энэ зарчмаар хандахыг хичээдэг. Намууд сонгуульд хэрхэн оролцсон, Засгийн газраа ямар харьцаагаар байгуулсан зэрэг нь томилгоонд  тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг. Надад энэ  ажлын саналыг тавихдаа өмнө хийж байсан  ажил, баримталж байгаа зарчим зэргийг харгалзаж үзсэн гэж ойлгож байгаа. Шадар сайдын зүгээс  хуулиа  баримталж ажилла, олон нийтийн ихээр бухимдаж байгаа асуудлыг шийд, зах зээлд шударга өрсөлдөөнийг бий болгохын төлөө үр дүнтэй ажилла гэдэг зарчмын    шаардлага  тавьдаг. Түүнээс миний ажилд улстөрийн өнгө аясаар хандах, нөлөөлөх, саад бэрхшээл  тавих асуудал байхгүй.

-Цаг зав гарган ярилцсанд баярлалаа.

“Нийслэлийн орон сууцны хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд НИТХ-ын 2014 оны 24/03 тогтоолоор “Улаанбаатар-орон сууц сангаас төрийн албан хаагчдад урьдчилгаа төлбөрийн дэмжлэг үзүүлэхэд баримтлах журам”-ыг баталсан.

Үүнтэй холбогдуулан НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн ээлжит хуралдаанаар “Орон сууцны урьдчилгаа төлбөрийн дэмжлэг авах төрийн албан хаагчийг сонгон шалгаруулахад баримтлах нийтлэг журам”-ыг хэлэлцэн баталлаа.

Уг журамд:

· Нийслэлийн харьяа төрийн байгууллагын төрийн албан хаагч

· Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ын Ажлын алба

· Засаг даргын Тамгын газар,

· Захирагчийн Ажлын алба

· Нийслэл, дүүргийн Засаг даргын эрхлэх асуудлын хүрээний хэрэгжүүлэгч агентлаг, хэлтэс, алба

· Нийслэлийн өмчит төсөвт байгууллага

· Нийслэлийн төрийн өмчийн Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг, нийслэл, дүүргийн эмнэлэгт ажиллаж буй төрийн албан хаагчид хамрагдах боломжтой.

Журмаар тогтоосон нийтлэг шаардлага нь:

· Нийслэлийн харьяа төрийн байгууллагад 3-аас доошгүй жил тасралтгүй ажилласан байх

· Ажлын байр, албан тушаалын тодорхойлолтод заасан зорилго, чиг үүргийн хэрэгжилтийг биечлэн хангаж, үр дүнтэй хэрэгжүүлдэг байх

· Тухайн ажлын байранд цаашид тогтвор суурьшилтай ажиллах, ёс зүй, хувийн ашиг сонирхлын зөрчилгүй байх

· Худалдан авах орон сууцныхаа зээлийн урьдчилгаа төлбөрийн 50-иас доошгүй хувийг бүрэн төлж барагдуулах чадвартай байх

· Ипотекийн зээлд хамрагдах нөхцөл, шалгуурыг хангасан байх зэрэг шалгуур үзүүлэлтүүдийг журамд тусгажээ.

Эдгээр шаардлагыг хангасан төрийн албан хаагч Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн хүрээнд барьсан орон сууцнаас сонгож урьдчилгаа төлбөрийн дэмжлэг авах хүсэлтээ ажил олгогчдоо гаргана.

Ажил олгогч “Улаанбаатар - Орон сууц сан”-д хандах юм.

"Улаанбаатар - Орон сууц сан"-аас ажил олгогчид квот өгсөнөөр төрийн албан хаагч, “Улаанбаатар – Орон сууц сан”, банк хамтран гурвалсан гэрээ байгуулах юм.

Иргэдийг орон сууцжуулах, барилгын салбарын шинээр барьсан орон сууцны борлуулалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор банкны зээлийн урьдчилгаа төлбөрийг 10 хувь болгох талаар сүүлийн үед ярих болсон. Энэ талаар МУИС-ийн багш, эдийн засгийн ухааны доктор Ч.Хашчулуунтай ярилцлаа.
-Орон сууцны урьдчилгаа төлбө­рийг 10 хувь болгохоор судалж байгаа нь иргэдэд сайн мэдээ болж байна. Энэ багт ажиллаж буй хүний хувьд энэ талаар арай дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгнө үү?
-2006 оноос иргэдийг орон сууцжуулах “40 мянган айлын орон сууц” хөтөлбөрийг дэвшүүлж, дараа нь 100 мянган айлынх болж, одоо улам өргөжөөд явж байна. Түүний гол зорилго нь хүн амаа аятай тухтай амьдрах нөхцөлөөр хангах, цэвэр тохилог орчин бүрдүүлэх явдал юм. Энэ нь цаашлаад агаарын бохирдлыг бууруулах, хотжих барилгажих үйл явцыг дэмжих гээд олон талын ач холбогдолтой. Тэдгээр барилга, орон сууц нь дээд зэрэглэлийн хаус, нийтийн орон сууц, орлого багатай иргэдэд зориулсан түрээсийн гээд гурван ч ангилалтай байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд люкс (дээд зэрэглэл) ангиллын орон сууц, хаусны эрэлт нийлүүлэлт хангалттай болсон. Одоогоор эдийн засгийн хүндрэлтэй байдал, иргэдийн худалдан авах чадварыг харгалзаж, дунд, бага орлоготой иргэдэд зориулсан орон сууцны зах зээлийг өргөжүүлэн хөгжүүлэх шаардлага давамгайлж байна. Өмнө нь барилгын компаниудыг бодлогоор дэмжсэний үр дүнд ийм орон сууцны нийлүүлэлт бол байгаа. Харин эрэлт бүхий иргэдийн худалдан авах чадвар бага байгаа нь тулгамдсан асуудал болчихоод байна. Үүнийг шийдвэрлэх нэг гарц нь орон сууцны зээлийн урьдчилгааг 10 хувь болгох, ипотекийн зээлийн хугацааг уртасгах явдал гэж харж байгаа юм. Зээлийн эргэн төлөгдөх хугацаа богино (10-15 жил) байхаар иргэдийн нэг сард төлөх төлбөр дэндүү өндөр, нэг сая гаруй төгрөг болчихож байна. Үүнийг 20-25, цаашлаад 30 хүртэл жилээр тогтоовол айл өрхөд ирэх ачаалал багасах боломжтой юм. Энэ зорилгоор л Барилга, хот байгуулалтын яамнаас санал санаачилга гаргаж байгаа болов уу гэж бодож байна. Энэ бодлого хэрэгжвэл бага, дунд орлоготой иргэд өөрийн гэх хөрөнгөтэй болох, амьдрах нөхцөл нь сайжрах зэрэг эерэг үр дагавар гарах байх.
-Олонхи америкуудыг зээлээр амь­дар­даг гэдэг юм билээ. Монголчуудын хувьд өр ширтэй байхыг нэг их таашаадаггүй ард түмэн. Гэхдээ одоо нэгэнт амьдралын үнэнд гүйцэгдэж байх шиг байна. 10 хувийн урьдчилгаа төлөөд орон сууцтай болох боломж хэр байх бол?
-Ийм боломж бий гэж үзэж байна. Олон улсад хэрэгжүүлсэн туршлага ч байдаг. Тухайлбал, Сингапурт иргэн бүртээ нийгмийн даатгалын сан байгуулаад түүнд хуримтлагдсан мөнгөөрөө байр сууц, машины лизингээ төлөх, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авах, сургал­тын төлбөрөө төлөх зэрэгт ашиглах эрх нь нээлттэй байдаг. Манайд болохоор тэтгэврийн санд хуримтлагдсан мөнгөө өндөр насны амралтаа авч байж л ашиглаж хэрэглэх эрхтэй болдог шүү дээ. Бас иргэд тэтгэврийн болон нийгмийн даатгалд сайн дураараа хамрагдах эрхийг эдэлдэг нь нэг сул тал шиг санагддаг. Дээр жишээ болгосон Сингапурт бол хүн хөдөлмөр эрхэлж, ашиг орлого олж байгаа л бол татвар, нийгмийн даатгалд зайлшгүй хамрагддаг тогтолцоотой байдаг юм билээ. Манайд нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгал, татвар зэрэг нь тусдаа байгаа нь бас нэг сул тал гэж хэлж болно. Хүний хөгжил сангаас гэхэд л хүүхдэд олгож байгаа мөнгийг хуримтлал болгох боломж хомс байна шүү дээ.
-Таны ярьснаас тэтгэврийн даат­галын санд хуримтлагдсан мөнгийг орон сууцны зээлийн урьдчилгаанд ашиглах нь гэж ойлголоо. Манайд тийм хууль эрх зүйн орчин бий юү?
-Үүнийг бий болгож болно. Нийгмийн даатгалын сангийн тухай болон бусад хууль тогтоомжид багахан нэмэлт оруулах, журмаар зохицуулах гээд бусад арга хэлбэр байж болох юм. Гол нь тэтгэврийн даатгалын сангийн хөрөнгийг татаж авч байршуулах, тодорхой зорилтот бүлгийн орон сууцны урьдчилгаа санхүүжилтэд хөрөнгийг зүй зохистой зарцуулах сан байгуулах шаардлага гарах байх. Түүнийг хөрөнгөжүүлэх үүднээс олон улсын сангуудаас олгож байгаа санхүүжилтээс тодорхой хувийг тэнд төвлөрүүлсэн ч болохгүй гэх газаргүй. Түүнээс түрээсийн байрны тодорхой хэсгийг санхүүжүүлдэг байж ч болох юм.
-Түрээсийн байр гэхээр иргэд хоорондоо тодорхой хугацаанд өрөө, байраа хүмүүст ашиглуулдаг хэлбэр орох уу?
-Үгүй. Шинээр ашиглалтад орж байгаа орон сууцыг урт хугацаанд түрээсээр эзэмшүүлэхийг хэлж байгаа юм. Одоогоор шинэ байр, орон сууцны нэг хувийг л түрээсийн зориулалтаар ашигладаг. Түүний сарын төлбөр 500 мянгаас доош байна гэж байхгүй. Тийм болохоор бүр бага төлбөртэйгөөр эзэмшүүлэх түрээсийн байрны хэрэгцээ их байна. Гаднын орнуудыг харж байхад манайхан шиг хамаг юмаа шавхаад байр сууц худалдаж авах нь түгээмэл биш. Японд гэхэд түрээсийн байранд 40-50 жил амьдарч байж өөрийн болгодог жишээтэй. Тиймээс шаардлагатай гэж үзвэл хоёр үеэр нь буюу аав, хүүтэй гэрээ хийдэг тогтолцоо ч байна. Ийм урт хугацаатай байх нь иргэдийнхээ амьдралд дарамт болгохгүй л гэсэн санаа шиг байгаа юм.
-Тэтгэврийн даатгалын санд 500 тэрбум гаруй төгрөг хуримтлагдсан байдаг гэж сонссон. Үүнийг одоогоор арилжааны банкууд эргүүлж байгаа байх. Түүнийг шинээр сан байгуулаад татан төвлөрүүлэх боломж нь хэр байдаг юм бол?
-Тэтгэврийн даатгалын сангийн хөрөн­гө арилжааны банкуудад байршиж, эдийн засгийн эргэлтэд орохдоо нийтийн сайн сайханд л зориулагдаж байгаа гэж ойлгодог. Тийм болохоор иргэдийн орон сууцны урьдчилгаа төлбөрт зарцуулж, хувь хүнд чиглэхэд яагаад болохгүй гэж. Манай нөхцөлд ийм арга хэмжээ авбал төрийн албан хаагч, залуу гэр бүл, хувийн хэвшилд ажиллагсдын хувьд ч орон сууц худалдан авахад нь чухал хөшүүрэг болно гэж найдаж байна. Цаашилбал, энэ нь иргэдэд төдийгүй төрийн бодлогоор дэмжиж байж хөл дээр нь босгосон барилгын салбарыг уналтаас хамгаалах нэг арга болох юм.
Арилжааны банкуудаас 500 тэр­бум төгрөгийг татаж, шинэ санд төвлө­рүүлэхийн тухайд бол энэ нь ганц нэг банкинд байршдаггүйгээс гадна багахан хувийн хүүтэй байршуулдаг болохоор банкуудад эрсдэл болох ч юмуу эргэлтийн хөрөнгө багасна гэж болгоомжлох зүйлгүй. Болох л асуудал.
-Барилга, хот байгуулалтын сай­дын өгсөн мэдээллээс банкнаас шаардаж байгаа 30 хувийн урьдчилгаа төлбөрийн 10 хувийг тэтгэврийн даатгалын сангаас тухайн хүний хуримтлалаас гаргачихаад 20 хувьд нь төр баталгаа өгч, дараа нь иргэдээс буцааж авах нь гэж ойлгосон. Энэ зөв үү?
-Яамнаас дүрэм журмаа боловсруулж батлах байх. Түүний дараа илүү тодорхой болно. Миний бодож байгаагаар шалгуур болох 30 хувиа шаардах нь банкууд эрсдэлээс сэргийлж байгаа арга. Харин иргэн орон сууцны урьдчилгаа 10 хувийг төлөөд үлдсэн зөрүүг төр даатгах, батлан даах зэрэг арга хэлбэр байж болох талтай. Энэ нь эрсдэлийг төр хүлээж байна гэсэн үг. Нөгөө талаар банк урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээг багасгах, зээлийн хугацааг уртасгах зэргээр нөхцөлийг сайжруулбал өөрсдөд нь ч хэрэгтэй. Түүнээс биш урьдчилгаа босгоо өндөрсгөөд зээлийн эргэн төлөгдөх хугацааг богино болгоод байвал иргэдэд хүндрэлтэйгээс гадна барилгын салбарыг ч татаж унагах аюултай. Тэд ч бас банкны зээлдэгч байгаа шүү дээ. ТОСК-оос урьдчилгаа төлбөрийн 15 хувийг төр даах боломжтой гэсэн байна лээ. Үүнийг боломжтой хувилбар гэж харж байгаа.
-Ипотекийн зээлийн тухай хуульд зааснаар банкууд орон сууцны урьд­чилгаанд 10-30 хувийг нь төлүүлж болохоор заасан байгаа. Гэтэл яагаад заавал 30 хувь гээд байдаг юм бэ. Үүнийг бууруулах боломж байхгүй юу?
-Байж болно. Харин ч банкууд 20-25, болж өгвөл 15 хүртэл хувь руу оруулбал цэвэр өрсөлдөөн үүснэ. Энэ нь дээр хэлсэн эрсдэлээс сэргийлэх л арга байх. Барилгын салбар нь өөрөө худалдан авалт, борлуулалтаас шууд шалтгаалдаг салбар. Тэгэхээр банк, барилгын салбар аль аль нь уян хатан л байх ёстой гэж бодож байна.
-Орон сууцны зээлийн урьдчилгаа төлбөрийг 10 хувь болгоно гэсэн чихэнд чимэгтэй энэ яриа хэдийд бодит ажил болох боломжтой вэ. Та хувийн бодлоо хуваалцана уу?
-Энэ бол гаднын улс орон, хэн нэгнээс хамааралгүй, дотооддоо зохицуулж болох асуудал. Тийм болохоор Барилга, хот байгуулалтын болон Хүн ам, нийгмийн хамгааллын сайд нарын төвшинд ярилцаж, үндэслэл тооцоогоо сайн боловсруулаад Засгийн газраар хэлэлцүүлээд баталчих юм бол сарын дотор ч хэрэгжүүлээд эхэлчихэж болно гэж өөдрөгөөр төсөөлж байна.

8%(+/-1)%-ийн орон сууцны зээл олгогдож эхлээд 1 жил 9 сар болжээ.

Энэ хугацаанд 18801 иргэн 8 хувийн ипотекийн зээл рүү орон сууцны зээлээ шилжүүлж, 34098 иргэн шинээр 8 хувийн орон сууцны зээлд хамрагдаад байгаа юм.

8 хувийн зээлээр 2,388.5 тэрбум төгрөгийг банкууд иргэдэд олгоод байгаа юм байна.

Хэдийгээр энэ зээлийн хүү нь бага, байртай болох боломжийг бидэнд илүүтэй олгож байгаа ч хэдэн төгрөгийн хүү төлөөд байгаагаа хүмүүс мэдэхийг, зарим нь дансны хуулгаа аваад хянахыг хүсч байна.

Иймд хүмүүст мэдээлэл болгох зорилгоор 20 жилийн хугацаатай энэ зээлийг авсан хүмүүс өнөөдрийг хүртэл ойролцоогоор хэдэн төгрөгийн хүү төлсөн байх ёстойг хүснэгтэн хэлбэрээр харууллаа.

Эхний баганад таны авсан зээлийн дүнг, хойд талын багануудад зээл аваад хэдэн сар болж байгаагаас нь хамааруулж зээлийн хүүнд төлсөн нийт төлбөрийг ойролцоогоор тооцож оруулав.

Жич: үндсэн төлбөрийн дүн ороогүй, зөвхөн зээлийн хүүнд төлсөн төлбөрийг ойролцоогоор оруулсан болно.

Эндээс харахад 1 жилийн өмнө 80 сая төгрөг зээлж авсан хүн зээлээ хуваарийн дагуу хийгээд явсан бол ойролцоогоор 6,3 сая төгрөг хүүнд төлсөн байх нь.

Хугацаа өнгөрөх тусам таны төлсөн мөнгөнөөс суутгагдах хүү буурч харин үндсэн зээлээс илүүтэй хасагддаг.

Харин энэ нэг жилийн хугацаанд зээлээр авсан байрандаа биш түрээсийн байранд суусан бол түрээсэнд хэдэн төгрөг төлсөн байх бол?

8%(+/-1)%-ийн орон сууцны зээл олгогдож эхлээд 1 жил 9 сар болжээ.

Энэ хугацаанд 18801 иргэн 8 хувийн ипотекийн зээл рүү орон сууцны зээлээ шилжүүлж, 34098 иргэн шинээр 8 хувийн орон сууцны зээлд хамрагдаад байгаа юм.

8 хувийн зээлээр 2,388.5 тэрбум төгрөгийг банкууд иргэдэд олгоод байгаа юм байна.

Хэдийгээр энэ зээлийн хүү нь бага, байртай болох боломжийг бидэнд илүүтэй олгож байгаа ч хэдэн төгрөгийн хүү төлөөд байгаагаа хүмүүс мэдэхийг, зарим нь дансны хуулгаа аваад хянахыг хүсч байна.

Иймд хүмүүст мэдээлэл болгох зорилгоор 20 жилийн хугацаатай энэ зээлийг авсан хүмүүс өнөөдрийг хүртэл ойролцоогоор хэдэн төгрөгийн хүү төлсөн байх ёстойг хүснэгтэн хэлбэрээр харууллаа.

Эхний баганад таны авсан зээлийн дүнг, хойд талын багануудад зээл аваад хэдэн сар болж байгаагаас нь хамааруулж зээлийн хүүнд төлсөн нийт төлбөрийг ойролцоогоор тооцож оруулав.

Жич: үндсэн төлбөрийн дүн ороогүй, зөвхөн зээлийн хүүнд төлсөн төлбөрийг ойролцоогоор оруулсан болно.

Эндээс харахад 1 жилийн өмнө 80 сая төгрөг зээлж авсан хүн зээлээ хуваарийн дагуу хийгээд явсан бол ойролцоогоор 6,3 сая төгрөг хүүнд төлсөн байх нь.

Хугацаа өнгөрөх тусам таны төлсөн мөнгөнөөс суутгагдах хүү буурч харин үндсэн зээлээс илүүтэй хасагддаг.

Харин энэ нэг жилийн хугацаанд зээлээр авсан байрандаа биш түрээсийн байранд суусан бол түрээсэнд хэдэн төгрөг төлсөн байх бол?

Монголд хадгаламж хийх нь ашигтай юу

2015 оны 04-р сарын 13 Нийтэлсэн БАТ

Бид өмнөх нийтлэлээрээ “Сар бүр 26,000 төгрөг хадгалбал 100 сая төгрөгтэй болох”тухай танилцуулсан бөгөөд үүний дагуу олон асуулт, сэтгэгдэл ирж байгаагийн нэг нь тэр үеийн 100 сая төгрөгөөр юу худалдан авч чадах вэ гэдэг асуулт юм. “Хоёр хуушуур авч хүрэх үү” гэж асуусан ч хүн байна.

Үнэхээр үнэ цэнээ алдчихсан байх юм биш биз?

Ихэнх хүмүүс үүнд тодорхой хариу авч чадахгүй байгаа тул өөртөө хадгаламж хийхгүй байна. Харин ч яагаад хуримтлал үүсгэхгүй байгааг нь асуухаар мөнгө үнэ цэнээ алдаж байна гэх мэт хар багцаагаар асуудалд ханддаг.

Тэгвэл бид энэ нийтлэлээрээ мөнгөний үнэ цэнэ гэж юу болох, цаг хугацааны уртад энэ нь яаж өөрчлөгдөж байдаг, үнэ цэнийг нь алдагдахаас сэргийлэх боломж байдаг эсэх талаар авч үзнэ.

Жишээ болгон 7 жилийн өмнө 20,000 төгрөгөөр юу авч болдог байсан, өнөөдөр юу авч болж байгааг харьцуулж үзье. Үндэсний Статистикийн Хороо (ҮСХ) хүнсний гол нэрийн барааны үнийг 7 хоног бүр мэдээлдэг бөгөөд үүнийг ашиглан доорх харьцуулалтыг хийв.

2008 онд 20,000 төгрөгөөр өнөөдрийнхөөс бараг хоёр дахин их хүнс авдаг байжээ. Төгрөгийн худалдан авах чадвар илт буурсан байна.

Гэтэл хүмүүс төгрөгийн энэ шинжийг хадгаламжтай холбон ойлгож, мөнгө хадгалах нь ашиггүй хэмээн андуурдаг.

Дараагийн жишээг авч үзье.

Хадгаламжийн давуу талыг ойлгохын тулд тухайн үед (7 жилийн өмнө буюу 2008 онд)хадгалуулсан 20,000 төгрөг өнөөдөр хэдэн төгрөг болсон байх вэ, тэр мөнгөөр ӨНӨӨДӨР ямар хэмжээний хүнс авч болохыг мөн тооцож үзье.

2008 онд банкинд хадгалуулсан 20,000 төгрөг өнөөдөр хүүтэйгээ нийлээд 48,527 төгрөг болсон байна. Хэдийгээр юмны үнэ 7 жилийн өмнөхөөс илт өссөн ч энэ мөнгөө бариад 2008 онд 20,000 төгрөгөөр авч болж байсан 2кг мах, 2 кг гурил гэх мэт хүснэгтэнд дурдсан 6 барааг авахад цаана нь арван мянга гаран төгрөг үлдэх тооцоо гарч байна. (2015 оны 4 дүгээр сарын 1-ны үнээр)

Тэгэхээр таны банкинд хадгалуулсан мөнгө өсөөд тухайн үеийнхээс ч илүү их хүнс, бараа худалдан авах боломжтой болсон байна.

Товчхондоо Инфляци таны мөнгийг үнэгүйдүүлж байдаг бол банкинд хадгалуулсан тохиолдолд банк хүү нэмж тооцон энэхүү үнэгүйдлээс сэргийлж байдаг байх нь. Энэ банкны хадгаламжийн нэг үүрэг.

Одоо хадгаламжийн үүргийг арай өргөн хүрээнд авч үзье.

Улс орон бүрт банкны хадгаламжийн үүрэг өөр өөр байдаг. Зарим оронд Банкууд хадгаламж эзэмшигчийнхээ хадгалуулсан мөнгөний үнэ цэнийг алдуулахгүй буюу инфляцийн түвшинтэй ойролцоо хэмжээнд хүү тооцон олгож байдаг бол зарим оронд бүр өсгөж өгдөг байх жишээтэй. Зарим оронд харин ч бүр эсрэгээрээ мөнгөний үнэ цэнийг нь өсгөх гэхээсээ илүүтэй найдвартай хадгалж өгсөний төлөө үйлчилгээний хөлс авч байгаа мэт харагдах нь ч бий.

Манай орны хувьд ямар хэмжээнд байдаг бол? Үүнийг бодит хүү (Real Interest Rate) гэдэг үзүүлэлтээр хэмждэг бөгөөд Банкны жилийн хадгаламжийн хүүнээс тухайн жилийн инфляцийг хасч тооцдог.

Энэ үзүүлэлтээр Монгол улс дэлхийн бусад орнуудтай харьцуулахад ямар хэмжээнд байгааг тайлбарлая.

Бусад орнуудтай харьцуулахын тулд Deposits.org гэдэг сайтаас мэдээлэл авсан бөгөөд энэ сайт мөнгөө илүү өндөр өгөөжтэй хадгалуулахыг хүсч буй хүмүүст улс орон бүрийн хадгаламжийн хүү болон инфляцийг мэдээлж байдаг вэб сайт юм. Нийт 99 орны хадгаламжийн хүү болон инфляцийн мэдээлэл орсон бөгөөд түүвэрлэн зарим орнуудын жилийн бодит хүүг графикаар харуулав.

Эдгээр 99 орны дунджаар аваад үзэхэд хадгаламжийн жилийн бодит хүү нь -0,98% гарч байна. Харин манай улсын хувьд сүүлийн 7 жилийн дундаж 2,87% байна. (Энд нэг зүйлийг тодруулахад хадгаламжийн жилийн нэрлэсэн хүү дунджаар 15,2% байгааг санаарай. Түүнтэй энд яригдаж байгааг бодит хүүг хутган ойлгож болохгүй)

Төгрөгөөр хадгаламж хийсэн тохиолдолд худалдан авах чадвар нь хадгалагдаад зогсохгүй бүр нэмэгдэж, илүү өгөөж өгч байгаа нь эндээс харагдаж байна.

Тус сайт улс орон бүрийн хадгаламжийн хүүг судалж, олон нийтэд мэдээлэхдээ тухайн орны банкуудаас харилцагч болон хөрөнгийн хэмжээгээр тэргүүлдэг, олон жилийн туршлагатай банкийг сонгон авч хадгаламжийн хүүнийх нь мэдээллийг ашигладаг бөгөөд манай орны хувьд Хаан банкны 1 жилийн хугацаатай хадгаламжийн хүүгээр төлөөлүүлэн оруулсан байна.

Өмнөх бүлэгт бид таны банкинд хадгалуулсан мөнгөний худалдан авах чадвар нэмэгдсэнийг харуулсан бол энэ хэсэгт Монголын банкны хадгаламж ОУ-ын жишигтэй харьцуулахад хадгаламж эзэмшигчдэдээ харьцангуй өгөөжтэй байгааг үзүүлэв.

Энэ харьцангуй ашигтай байдал хэр удаан үргэжлэх бол. Та үүнийг тогтмол хянаж чадах уу?

Үүнийг хувь хүн хянаж байх боломжтой бөгөөд энэ нь маш энгийн. Та хадгаламж нээлгэсэн тохиолдолд банк тантай гэрээ байгуулан жилийн хүүг гэрээн дээр тусгасан байгаа. Харин инфляцийн хувьд ҮСХ сар бүр тооцон өөрийн вэб хуудас болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр зарлаж байдаг. 2015 оны 2 сарын байдлаар Монгол улсын хэмжээгээр инфляци жилийн 9,3% байна. Хэрэв инфляц нэг оронтой тоонд байвал хадгаламжийн өгөөж улам ихсэх нь байна.

Энэ нь инфляциас шууд хамаарах тул та инфляцийн тухай мэдээллийг сар бүр ҮСХ зарлахад мэдэж байхад л хангалттай. Харин сүүлийн долоон жилийн турш бодит хүү ямар байсныг хүснэгтлэн харууллаа.

За ийнхүү мөнгөний үнэ цэнэ, үүнтэй уялдуулаад банкны хадгаламжийн үүргийн талаар та бүхэнд тайлбарлалаа. Өнгөрсөн хугацааны тоон мэдээлэл дээр үндэслэн бодит байдлыг ч хамт харлаа.

Цаашид та өөрөө бие даан банкинд хадгалалуулсан мөнгөний тань үнэ цэнэ өсөж байгаа эсэхийг хянах чадвартай боллоо.

Одоо таны шийдвэрээ гаргах цаг. Нэгэнт үнэ цэнээ алдахгүй, харин ч өсөж байгаа зүйлийг хураан хуримтлуулж, ирээдүйгаа баталгаажуулах эсэхийг Та л шийднэ.

Орон сууцны үнийн өсөлт жам ёсны өсөлт биш

2015 оны 02-р сарын 25 Нийтэлсэн БАТ

П.Одгэрэл нь 2005-2006 онд "Гоодаль" сэтгүүлийн маркетингийн захирал, 2006-2010 онд Ono Shop-ын захирал, 2008-2009 онд C1 телевизийн маркетингийн албаны даргаар тус тус ажиллаж байсан. "Мэско Проперти" ХХК-ийн захирал, Монголын Үл хөдлөх хөрөнгө зуучлагчдын нэгдсэн холбооны тэргүүний албыг хашиж байна.

-Барилгын салбарын мэргэжилтний хувьд таниас асуухад, манай барилгын чанар ямар түвшинд яваа вэ?
-Жилээс жилд чанаржиж байгаа. Урьд нь манайд туршлага дутагдаж байсан. Туршлага ч муу, стандарт ч муу байсан. Барилгын компаниудын хувьд би бахархаж өмөөрмөөр байгаа. Учир нь Монголын хамгийн сайн үйлдвэрлэл бол барилгын үйлдвэрлэл. Ёстой жинхэнэ өөрсдөө бүх зовлонгоо нуруун дээрээ үүрч, бор зүрхээрээ явж байгаа барилгын компаниудаар их бахархаж байна.

-Таны бодлоор ипотекийн зээл гарсан нь орон сууцны үнэд нөлөөлсөн үү?
-Нөлөөлсөн. Найман хувийн зээл гарснаар орон сууцны үнэ 15-20 хувиар шууд өссөн. Эрэлт ихсэхээр аливаа барааны үнэ нэмэгддэг. Энэ өсөлт давхар үнийн хөөсрөлтийг бий болгосон. Өсөөд ирэхээр 65 саяар зарах гэж байсан хоёр өрөө байрыг 75 саяас буулгахгүй байх жишээтэй. Дахиад л хүлээлт үүсдэг. Энэ хооронд бас хөөс үүсдэг. Ер нь бол үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ хамгийн чухал үзүүлэлт. Монгол улсын хувьд үл хөдлөх хөрөнгийн үнийг яг шууд тодорхой хараад мэдэх мэдээлэл маш ховор байгаа.

Хүмүүсийн үнэ харж байгаа эх сурвалж нь зарын сонин болон сайтууд болж байна. Өөрөөр хэлбэл хэн нэгний тогтоосон үнэд тулгуурлан өөрсдөө үнэ тогтоож байна. Үүнээс зуучлалын компани зарагдаж байгаа үнэ ба зарах гэж буй үнэ хоёрыг байнга харж, харьцуулж байдаг. Тэгээд энэ хооронд хэдэн хувийн хөөс яваад байгаа юм бэ гэдгийг багцаална. Манай компанийн судалгаагаар үндсэн хөөс үнэ тогтмол 15-18 хувьтай байдгийг тогтоосон.

Огцом өсөлт гарч, массыг хамарсан ч энэ зээл барилгын компаниудад богино хугацаанд хангалттай борлуулалт хийх боломжийг бий болгож өгсөн. Ерөөсөө л хоёр талтай.

Тодруулж хэлэх юм бол 85 саяар үнэлсэн хоёр өрөө байр бодит байдал дээр 81-82 саяар тохиролцож, гэрээ хийн зарагдсан байдаг. Цааш лавшруулах юм бол судалгаатай холбоотой асуудлууд бий. Ихэвчлэн холбогдох байгууллагууд судалгаагаа зөв гаргаж чадахгүй байгаагаас бид үнэн бодит тоо баримтыг олж авахад тун хүндрэлтэй байна.

-Тэгэхээр орон сууцны үнийн өсөлт зах зээлийн жам ёсны өсөлт биш гэсэн үг үү?
-Орон сууцны үнэ шууд огцом өссөн. Огт зах зээлийн жамаар өсөөгүй. Зах зээлийн жамаар өснө гэхээр барилгын материалын үнийн өсөлт, долларын өсөлт, худалдан авах чадвар гэх мэтээс хамаардаг. Ипотекийн зээл гараад эхлэнгүүт түрүүн ярьсанчлан байр зарах гэж байгаа хүн болгон байрны өсөлтийг 10-15 хувиар огцом өсгөсөн. Манай реалторуудын хувьд бааз бүрдүүлэхээр, мөн захиалга өгсөн хүмүүст орон сууц хайгаад эхлэхэд хүмүүсийн дунд байрны үнэ дэндүү өсч байна гэсэн бухимдал их байдаг. Хүссэн хүсээгүй эрэлт ихсэхээр хүмүүс байрныхаа үнийг өсгөдөг.

-Ипотекийн зээлийн эх үүсвэрийн талаар ярилцъя?
-2013 онд 30969 хүн найман хувийн зээлд хамрагдсан. Үүнээс өмнө зургаан хувь байсныг бүгдийг нь найман хувь руу шилжүүлсэн. 2014 онд нийт 46 мянган хүн ипотекийн зээл авснаас 36 мянга буюу нийт ипотекийн зээлийн 70 орчим хувийг найман хувийн зээл авсан хүн эзэлж байна. Бусад нь банкнаас санхүүжиж байгаа зээл юм. Энэ эх үүсвэрээ засгийн газар 2020 он хүртэл тогтвортой байлгана гэж байсан ч эдийн засгийн хямралтай холбоотойгоор хүнд байдалд орсон.

Үүнээс үүдээд банкуудын шаардлага дагаад өсч, хуучин шаардлага дээр нэмэгдээд эхнэр нөхөр хоёул хамтдаа нэг банк дээр харилцагч байсан тохиолдолд зээл олгоно, худалдаж авах гэж байгаа орон сууц нь тухайн банктай гэрээ хийсэн төслүүдийн нэг байх ёстой гэх мэт нэмэлт шаардлага нэмэгдэж байна. Шаардлага нэмэгдэж байгаа нь эх үүсвэр багассан, зээл өгөх боломж хумигдаж байгааг харуулж байна. Манайх Барилга хот байгууулалтын яам, Иргэний бүртгэлийн ерөнхий газар, Хууль зүйн яам зэрэг төрийн байгууллагуудтай хамтран ажиллаж эхэлж байгаа. Бид энд эх үүсвэр багассан эсхүл шавхагдаж байна гэж ярих нь нийгэмд өөрөө хөөсийг нэмэх, хүлээлт үүсгэх учир хянуур хандах хэрэгтэй.

http://gstat.mn/newsn/images/ck/2015/02/24/2-133502-720401967.jpeg-Ипотекийн зээл барилгын салбарт хэрхэн нөлөөлөв? Барилгын салбарыг зориудаар дэмжсэн мэт санагддаг. Энэ талаар?
-Миний ажигласнаар, 2011 болон 2012 онуудад барилгын компаниудын босгосон барилга ямар ч байсан зарагдчихдаг байсан. Тухайн үед эрэлт их байсан. 2013 он болон 2014 оны эхээр тодорхой хэмжээнд орчноо судлах, илүү их хотгонжуулах зэргээр бусад маркетингийн шинжтэй ажил руугаа анхаардаг байсан бол, 2014 оны сүүлээс л судалгаанд суурилж бизнес хийх ёстойгоо ухаарч байгаа. Огт судалгаагүй эсхүл судалгаа муутай баригдсан төслүүд хэдийгээр харахад маш сайхан байрууд байгаа ч одоо хүртэл хоосон байна. Найман хувийн зээл массыг хамарч байгаа учраас аль ч барилгын компаниудын хувьд зөвхөн стандарт зэрэглэлийн байраа зарж чадах нөхцөл болж байгаа юм. Харин стандартаас дээш зэрэглэлийн байрнууд дээр тодорхой хэмжээнд судалгаа хийх шаардлагатай.

-Найман хувийн хүүтэй зээл гарснаас хойш зах зээл ханаад, одоо зөвхөн худалдан авах чадваргүй хүмүүс нь л үлдсэн юм шиг?
-Ер нь бол үнэн. Хүмүүст хэрэгцээ нь мэдээж байгаа. Гэхдээ худалдан авах чадвараар баталгаажсан эрэлт байхгүй болж байна.

-Таны бодлоор найман хувийн хүүтэй зээл худалдан авагчдад ашигтай, мөн эдийн засагт эерэг нөлөөлөл үзүүлж чадсан уу?
-Харах өнцгөөсөө л болно. Аливаа зүйл хоёр талтай байдаг. Тодорхой хэмжээнд шууд нөлөөлж, үнийг өсгөсөн. Гэхдээ түрүүн хэлсэнчлэн огцом өсөлт гарч, массыг хамарсан ч энэ зээл барилгын компаниудад богино хугацаанд хангалттай борлуулалт хийх боломжийг бий болгож өгсөн. Ерөөсөө л хоёр талтай. Үнийг ч өсгөсөн, эрэлт хөдөлгөөн, шилжилт хөдөлгөөн ч маш сайн хийгдсэн. Найман хувийн хүүтэй зээлтэй холбоотойгоор барилгын компаниуд сайн хөгжсөн.

-Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөхөөр түрээсийн үнэ  дагаад өсдөг зүй тогтолтой гэдэг үнэний хувьтай юу?
-Үнэн. Орон сууцны үнэ өсч байна гэдэг эрэлт явагдаад, орон сууц хангалттай зарагдаад эхэлж байна гэсэн үг. Ингээд ирэхээр хүмүүс хэд хэдэн орон сууц худалдан авч, түрээслээд эхэлдэг. Эрэлт ихсэх хэрээр сонголт ихэснэ. 2014 онд түрээсийн үнэ бараг 15-20 хувиар өссөн. Хоёр болон гурван өрөө байрнуудын үнэ огцом өссөн. 2014 оны III улирлалд тогтоод, IV улиралд жаахан буусан. Тэгэхээр түрээс яг орон сууцны үнийг дагаж өсдөг зүй тогтолтой.

-Барилгын компаниудын хөгжил болон үйл ажиллагаанд саад болдог төрийн хүнд суртал бий. Тусгай зөвшөөрөл, авлига, лицензийн асуудлын тухайд?
-Таны сая дурдсан зүйлс л үнийн хөөрөгдөл, хөөс үүсэхэд нөлөөлж байгаа. Барилгын компаниудыг барилгаа цагт нь ашиглалтад оруулдаггүй гээд л муулаад эхэлдэг. Гэтэл энэ яагаад сунжраад байгааг судлаад эхлэхээр яг тэр төрийн хүнд суртал, тоо томшгүй олон бичиг баримт, лиценз зөвшөөрөл, гарын үсэг дээр гацсан байдаг. Эдгээрийг шийдвэрлэх гэж маш их зардал гаргадаг. Улмаар үнэд нөлөөлнө. Зарим талаар сайжирч байгаа. Төрөөс лиценз, тусгай зөвшөөрлөө хумина л гээд байна.

-Манайх гадны хөгжилтэй улсуудын орон сууцны зээлийн санхүүжилтийг амжилттай шийдвэрлэсэн жишгийг үлгэрлээгүй. Энэ янзаараа цаашдаа барилга уналтанд орж байна гэж ойлгож болох уу?
-Гадаадын хөрөнгө оруулалт сэргэж, уул уурхайгаас мөнгө орж ирэхгүй бол цаашдаа үнэхээр яахыг хэлэх аргагүй.

Худалдаж авъя гэхэд зардаггүй. Тэдэнд зарах шаардлага байхгүй, түрээслэх нь ашигтай тусч байна.

-Та дээр найман хувийн зээл стандарт зэрэглэлийн барилгуудын борлуулалтад эергээр нөлөөлсөн гэж байсан. Тэнд үлдэж хоцорсон тансаг зэрэглэлийн орон сууцнуудын тухайд байдал ямар байна вэ?
-2015 онд тансаг зэрэглэлийн байшингуудын эрэлт харьцангүй сайн байгаа. Борлуулалт сэргэх хандлага байна. Үл хөдлөх хөрөнгө авах гэж байгаа хүмүүсийн хувьд одоо л авдаг үе гэж яриад байгаа.

-Сүүлийн үеийн хямралаас шалтгаалаад оффис түрээслэх нь багасч байгаа сурагтай. Оффисын барилгын зах зээлийн үйл явц ямаршуухан түвшинд байгаа вэ?
-Барилгын компаниудын түүх ингэж явдаг юм байна лээ. Эхлээд хоёр ширхэг орон сууц зардаг. Ихэнхи нь нэг юмуу хоёр өрөө байр. Дараа нь гайгүйхэн шиг газар харж байгаад арай гоё хотхон барьдаг. Хотхоноо барьсны дараа тэд төвийн байршилд өөрсдөө сайхан оффистой болдог. Томоохон оффисын барилга барьдаг. Нэлээд санхүүгийн чадамжтай болж байж оффис барьдаг. Тэгээд үүнийгээ зарахгүй түрээслэх нь элбэг. Түрээслэхдээ үнэтэй түрээсэлдэг.

Гэхдээ оны эхээр түрээс харьцангуй бууж эхэлсэн. Худалдаж авъя гэхэд зардаггүй. Тэдэнд зарах шаардлага байхгүй, түрээслэх нь ашигтай тусч байна. Өнөө маргааш зараад бэлэн мөнгө авахад төдийлөн ашигтай биш. Мөнгө яаралтай хэрэг боллоо ч зардаггүй. Ийм учраас түрээсийн үнийг өндөр байлгаад байдаг.

Монголчуудад нэг ийм зан байдаг. Хүнд харагдах байдлаар метр кв-ыг нь 45 мянга гээд зарлая ч гэдэг юм уу. Ингээд бизнесийн эргэлт явагддаггүй. Ер нь бол оффисын түрээсийн үнэ сайн мэдэгдэхгүй л байна. Тэгэхдээ судалгаа хийгдээд эхлэхээр бид нарт яг төвийн бүсэд түрээсийн үнэ метр кв нь 35000-60000 төгрөгийн хооронд байгаа. Төвийнх бол шууд л Central tower-ийн үнийн өсөлтийг дагачихдаг юм байна лээ.

Сонирхолтой яриа өрнүүлсэн танд баярлалаа.

Н.Хасар

Эсгий хотын ипотек

2015 оны 02-р сарын 16 Нийтэлсэн БАТ

Жараад он болтол томоохон тосгон явсан Улаанбаатар хотын иргэд өнөөдөр өөрсдийгөө их хотын (city) иргэд хэмээн бахархангуйгаар цээжээ дэлддэг. Гэтэл монголчууд бид хот суурин газрыг жинхэнэ утгаар нь байгуулаад яг үнэндээ зуун жил ч өнгөрөөгүй ажээ.

Бид өөрсдийн нийслэл хотын түүхийг бараг дөрвөн зуунаар тооцоод байгаа боловч урьд нь Өргөө, Да Хүрээ, Их хүрээ хэмээн үе үе нэрээ сольдог байсан нүүдлийн томоохон хот айл нь яг үнэндээ хот, суурин, иргэншил, урбан амьдралын хэв маяг огт биш төдийгүй энэ нь суурин газрын нэрийг хот хэмээн нэрлэх болсноос нь л илт харагддаг.

Дэлхийн жишигт нийцсэн сайхан хотыг байгуулаад түүндээ энх тунх амар жимэр хүний дайтай амьдрах хүсэл манай улсын иргэн бүрт л байгаа байх. Зөвлөлт ах нар маань Улаанбаатар хотыг анхлан байгуулах шавыг тавихдаа цаашдын тэлэлт, хүн амын өсөлт зэргийг нь 250 гаруй мянгад багтаан тооцоолсон гэдэг. Хожим 1975 онд батлагдсан хот байгуулалтын төлөвлөгөөнд хүн амын даацыг 400-500 мянга орчимд багтаахаар төлөвлөжээ. Чухам үүнээс шалтгаалаад ерээд оноос хойшхи хүн амын механик өсөлт өнөөдөр нэг сая хол давсан хэдий ч тэднийхээ тоо хэмжээг даах чадвартай дэд бүтэц болон орчин цагийн дэлхийн жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэж чадахгүй байгаагаас үүдэлтэй Улаанбаатар хот маань орчны болон агаарын бохирдлын хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлж байна.

Орон сууцны асуудал
2010 онд Засгийн газраас явуулсан Хүн ам, орон сууцны улсын тооллогоор нийслэл хотод оршин сууж байсан нийт хүн амын тоо 1 240 037 –д хүрчээ. Нэг сая давсан хүн амтай томоохон хотын тоонд аль хэзээний багтсан гэсэн үг. Харин 2013 оны байдлаар “Нийслэлийн засаг даргын тамгын газар”-аас гаргасан судалгаагаар бол нийт 314 188 өрх айл бүртгэгдэж нийт 1 267 024 хүн амьдардаг гэсэн тоо байх юм. Эндээс нийслэлд амьдарч буй иргэдийн 61 хувь болох 767 991 хүн буюу нийт өрхийн 59 хувь болох 197 094 өрх айл гэр хороололд амьдардаг аж. Харин орон сууцны хороололд нийт хүн амын 39 хувь болох 136 285 хүн буюу нийт өрхийн 41 хувь нь амьдран суугаа аж. 2006-2010 оны хооронд Нийслэл хот руу шилжин ирж байсан өрхийн тоо жилд 10 гаруй мянгаар нэмэгдэж байсан бол сүүлийн хэдэн жилд энэ тоо багасаж 5-7 мянга болон буурсан байх юм. Нийслэлийн ерөнхий төлөвлөгөөний газрын гаргасан судалгааны дагуу нийслэл хотын суурьшлын талбайн нийт хэмжээ 2013 оны байдлаар 27 680 га газар байдаг аж. Үүнээс 21 823 га нь гэр хорооллын нутаг дэвсгэрт ангилагджээ.

Ерөнхийдөө XXI зууны босгоор ороод арав гаруй жил өнгөрч байхад Монголын дийлэнхи хүн ам 2000 жилийн тэртээх Хүннү гүрний цаг үед амьдарч байсан “Гэр” хэмээх уламжлалт сууцандаа орогносон хэвээрээ л байна. Нийслэл хот маань ч яг үнэндээ орчин цагийн шаардлагад нийцсэн гэхээсээ нүүдлийн амьдралын эсгий хотын хэв шинжээсээ ангижрах цаг яагаа ч үгүй байгаа нь эндээс харагдана. Зах зээлийн жам ёсоор хүн ам төвлөрсөн газар үйлчилгээ болон хэрэглээ байдгаас үүдэлтэй хүн амын тоо жам ёсоороо механикаар нэмэгдэж буй нь нийслэл хотынхны амьдралд шийдвэрлэхэд тун хүндрэлтэй олон бэрхшээлийг бий болгож байна.

1990-ээд он гарч орон сууцны барилгыг иргэд хувьчилж авснаас хойш орон сууцыг Монголд үл хөдлөх хөрөнгийн хамгийн голлох төрөл ангилалд багтаадаг болоод удаж буй. Өөрөөр хэлбэл орон сууц хомсхон учраас үнэтэй ховор зүйлд тооцогдож үүнийгээ дагаад хүмүүсийн байранд амьдрах нь хэвийн сайхан амьдрал хэмээн тооцогдох болсон сэтгэлгээний соёл хүртэл бий болсон. Банкууд хүртэл орон сууц барьцаанд нь тавих юм бол зээлийн эрсдлийн судалгаа ч төдийлөн хийхгүй шахам зээл олгодог болоод удаж байгаа нь үүний нэгэн баталгаа юм. Хэдийгээр 2000 он гарч газрыг иргэдэд хувьчлах ажил өрнөснөөр хуучин бараг хөрөнгө хогшилд тооцогддогүй байсан хашаа байшин нь доорх газартайгаа хамт эдийн засгийн эргэлтэнд орох нөхцөл бололцоо бүрдлээ хэмээн дээр дооргүй шуугилдах болсон боловч бодит байдал дээр энэ нь нэр төдий дэд бүтэц, ашиг муутай байршил зэргээсээ шалтгаалаад төдийлөн зах зээлд үнэлэгдээд байгаа зүйл байхгүй байсаар өдийг хүрлээ.

Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ.

Зах зээлийн тэлэлт
Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж буй хүн амын хэрэгцээ болон уул уурхайн эдийн засаг нь хар аяндаа барилгын зах зээл дээр эрэлт бий болгосон. Шилжилтийн үед уналтанд ороод байсан барилгын салбар 2000 он гарсаар сэргэх хандлагандаа орсон бөгөөд уул уурхайн тэсрэлтийн үеэр энэ салбарын бизнес улам бүр цэцэглэж хөрөнгөтэй, мөнгөтэй нь барилгачин болцгоож бүтээн байгуулалтын ажилд ханцуй шамлан орсон. Барилгын салбар нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр уул уурхайн салбарын дараа орж Монголын эдийн засгийн голлох салбар боллоо.

Монгол улсын нийт хөрөнгө оруулалтыг эдийн засгийн үйл ажиллагааны салбараар нь авч үзвэл 2009 болон 2010 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 5991.9 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 411.2 тэрбум төгрөг буюу нийт хөрөнгө оруулалтын 6.8 хувийг эзэлж байсан бол 2011 болон 2012 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 16 982.0 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 2000.9 тэрбум төгрөг буюу 11.7 хувийг эзэлсэн байна. Барилга угсралт, их засварын ажлын хэмжээ 2012 онд 811.3 тэрбум төгрөгт хүрсний 92.2 хувь буюу 748.1 тэрбум төгрөгийн ажлыг дотоодын, 7.8 хувь буюу 63.2 тэрбум төгрөгийн ажлыг гадаадын барилгын компаниуд гүйцэтгэсэн байна.

Нийслэл хот маань өнгө нэмж өндөр шилэн байшингууд болон шинэхэн хорооллуудаар жавхаажлаа. Хэдийгээр салбарын хувьд өсөн дэвжиж, хөгжиж байгаа боловч зах зээлийн хувьд тогтворгүй, үнийн хэлбэлзэл ихтэй байлаа. Төрөл тус бүрээр ангилбал орон сууц, оффисын зориулалттай барилга болон түрээсийн зориулалттай барилга тус бүр баригдаж буй аж. Үүнд орон сууцны барилга энэ салбартаа үнэмлэхүй жин дарсан бөгөөд чанарын хувьд төдийлөн цойлоогүй ч бид барилга барьж сурсан гэдгийг өнгөрсөн хугацаанд хангалттай харуулж чадсаныг мэдэх биз ээ. Уул уурхайгаас ашиг олохын хэрээр эдийн засаг тэлж хүн амын худалдан авах чадвар тодорхой хэмжээнд нэмэгдэв. Гэвч жамаараа яваа эрэлтийн улмаас барилгын салбар өсөн дэвжсэн гэхээсээ салбарын өсөлтөд улс төрийн зүгээс их хэмжээгээр нөлөөлсөн нь гол шалтгаан болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Асуудал бүхнийг шийдвэрлэдэг улс төрчид маань 2004 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөртөө “40 мянган айлын орон сууц” хэмээх хөтөлбөр дэвшүүлснээр барилгын салбар дахь төрийн оролцоо үндсэндээ эхээ авлаа. Банкуудын хөрвөх чадварыг сайжруулах үүднээс төр бонд гаргах замаар төрийн албан хаагчид болон иргэдэд зориулсан урт хугацааны зээлийг санхүүжүүлэхэд төр оролцож эхэллээ. Эдийн засгийн тэлэлтээс шалтгаалж санхүүгийн систем, барилгын салбарын өсөлт нь өөр хоорондоо харилцан уялдаатай хөгжсөнөөр хүмүүс банкнаас зээлээр орон сууц худалдаж авах бололцоо Монголд анх удаа буй болсон юм.

Асуудал жам ёсоороо, зах зээлийн хэвийн үйл ажиллагааны голдрилоор шийдэгдэхээс бус, төрийн сайхан санаа, ухаалаг төлөвлөгөөгөөр явах арга байхгүй гэдгийг эсгий хотыг ипотекжуулах эмгэнэлт явдлын сургамжаас харагдлаа.

Найман хувийн хүү
Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ. 2010 оны байдлаар Монгол улсын нэг хүнд ноогдох ДНБ-ий хэмжээ 2300 ам.доллар байлаа. Энэ үед ч эдийн засгийн өсөлт улайстлаа халаагүй байсан учраас худалдан авах чадвартай хүмүүст л зориулж арилжааны банкууд ипотекийн зээлийн үйлчилгээ санал болгож байлаа.

2006 онд Монголын засгийн газар “Монголын ипотекийн корпораци” хэмээгчийг байгуулав. Иргэн бүр орон сууцтай байх асуудал улс төрчдийн санааг ихэд зовоосон бололтой. Ингээд “100 мянган айлын орон сууц” хэмээх их бүтээн байгуулалтын ажил өрнөж эхэллээ. 2008-2010 оны барилгын салбарын хямралын үеэр орон сууцны үнэ бага зэрэг буурсан боловч 2010 он дуустал үнэ тогтвортой байсан байна. 2010 онд м.кв-ийн үнэ дунджаар 1022 576 төгрөг байсан байна. Зах зээл дээрх хамгийн доод үнэ 750 000 төгрөг байсан бол дээд үнэ 1 330 000 төгрөг байжээ. Арилжааны банкууд 15 жилийн хугацаатай, урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээ 30 хувь, дунджаар жилдээ 16.8 хувийн хүүтэйгээр иргэдэд ипотекийн зээл олгож байжээ.

Дэлхий дээрх уул уурхайн гаралтай түүхий эдийн үнэ тэнгэрт хадаж, Монгол улсын эдийн засаг 2011 онд 17.5 хувь болж өслөө. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний хэмжээ 2012 онд 3200 ам.доллар болов. Үүнийг дагаад сонгуулийн өмнөх популист амлалтууд хүмүүсийн хулхин дээр цэцэг ургуулж эхэллээ. Сонгуулийн өмнө МАН-ын зүгээс зургаан хувийн хүүтэй орон сууцны зээл хэмээх хөтөлбөр баталлаа. Гэвч энэ нь цөөхөн хэдхэн хүнээр хязгаарлагдаж, хүрээгээ тэлэн бодит ажил хэрэг болж чадаагүй юм. Сонгуулийн дараа байгуулагдсан “Шинэчлэлийн” тодотголтой Засгийн газрын зүгээс бага, дунд орлоготой иргэдэд зориулсан орон сууцны урт хугацааны зээл буюу алдарт найман хувийн хүүтэй зээлийн хөтөлбөрийг баталж 2013 оны 6 дугаар сарын 17-ны өдрөөс хэрэгжүүлж эхэллээ. Санхүүжилтийн эх үүсвэрийн хувьд эхний ээлжинд Монголбанкны зүгээс 1.5 их наяд төгрөгийг шууд хэвлэх замаар бүрдүүлэн арилжааны банкуудад байршуулсан ажээ. Өөр бусад банкны эх үүсвэр энэ зээлд огт хамрагдаагүй гэсэн үг. Энэхүү зээлийг гарсан цагаас хойш өмнөх цаг үетэй харьцуулахад орон сууцны зээлд хамрагдах байдал эрс өсчээ. 2014 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн байдлаар өмнө нь орон сууцны ипотекийн зээл авсан зээлдэгчдээс 818.9 тэрбум төгрөгийн зээлийг 8 хувийн хүүтэй зээлийн эх үүсвэрээр дахин санхүүжүүлэх хүсэлт банкуудад ирсэн байна. Үүнээс банкууд 18684 зээлдэгчийн нийт 547.4 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийг дахин санхүүжүүлж, 8 хувийн хүүтэй ипотекийн зээл рүү шилжүүлсэн байна. Түүнчлэн орон сууц шинээр худалдан авахыг хүссэн иргэдээс 1.5 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийн өргөдөл банкуудад ирснээс 27420 иргэнд 1549.7 тэрбум төгрөгийн орон сууцны ипотекийн зээл шинээр олгохоор шийдвэрлэжээ.

Яг одоогийн байдлаар банкууд жилийн 8 хувийн хүүтэй, урьдчилгаа төлбөр нь 30 хувь, 20 жилийн хугацаатай зээл олгож байгаа юм байна. Хэдийгээр хүү нь багассан боловч зээл нь өөрөө зохиомол эрэлтийг бий болгосноос үүдэлтэй үнийн спекуляци хөөсрөлтийг бий болгожээ. Өнөөгийн байдлаар орон сууцны метр квадратын үнэ 2 210 000 төгрөгт хүрч бараг хоёр дахин өссөн байна. Өөрөөр хэлбэл үнэ ихэссэнээр худалдан авах чадварыг харин ч бууруулж өөрийн зорилготойгоо үл нийцэх үр дүнд хүрэв.

Зах зээлийн эрүүл саруул хөгжлийн явцыг гажуудуулснаас үүдэлтэй орон сууцны үнэ өсч, хүү ихтэй байсан цаг үеэс ч илүү төлбөрийг иргэд төлөх дарамтыг бий болгов. Мөн түүнчлэн эдийн засгийн бусад салбаруудад тун хортойгоор нөлөөлж эхэллээ. Шууд мөнгө хэвлэх замаар санхүүжүүлсэн учраас инфляци тоймоо алдахад хүрснийг ярих ч шаардлага байхгүй. Өнгөрсөн хугацаанд хэт тансагласнаас үүдэлтэй эдийн засгийн хямралд нэрвэгдэж байгаа цаг үед зээлийг санхүүжүүлэх эх үүсвэр зогсохдоо тулсан байдалтай боловч Засгийн газар, Төвбанкны зүгээс гадаад эх үүсвэрээс зээл авч торгоох оролдлого хийх тухай чих дэлсэж эхэллээ. Төрөөс эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцож, иргэдийн асуудлыг өмнөөс нь шийдвэрлэх гэж оролдвол юу болохыг тухай жишээг энэхүү “8 хувийн хүүтэй зээл”-ийн утопи популизм бидэнд хангалттай харууллаа. Хүмүүст орчин цагийн стандарт жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэх хэрэгцээ шаардлага мэдээж байгаа. Эсгий хотод минь асуудал их байна.

Н.Хасар

Эсгий хотын ипотек

2015 оны 02-р сарын 16 Нийтэлсэн БАТ

Жараад он болтол томоохон тосгон явсан Улаанбаатар хотын иргэд өнөөдөр өөрсдийгөө их хотын (city) иргэд хэмээн бахархангуйгаар цээжээ дэлддэг. Гэтэл монголчууд бид хот суурин газрыг жинхэнэ утгаар нь байгуулаад яг үнэндээ зуун жил ч өнгөрөөгүй ажээ.

Бид өөрсдийн нийслэл хотын түүхийг бараг дөрвөн зуунаар тооцоод байгаа боловч урьд нь Өргөө, Да Хүрээ, Их хүрээ хэмээн үе үе нэрээ сольдог байсан нүүдлийн томоохон хот айл нь яг үнэндээ хот, суурин, иргэншил, урбан амьдралын хэв маяг огт биш төдийгүй энэ нь суурин газрын нэрийг хот хэмээн нэрлэх болсноос нь л илт харагддаг.

Дэлхийн жишигт нийцсэн сайхан хотыг байгуулаад түүндээ энх тунх амар жимэр хүний дайтай амьдрах хүсэл манай улсын иргэн бүрт л байгаа байх. Зөвлөлт ах нар маань Улаанбаатар хотыг анхлан байгуулах шавыг тавихдаа цаашдын тэлэлт, хүн амын өсөлт зэргийг нь 250 гаруй мянгад багтаан тооцоолсон гэдэг. Хожим 1975 онд батлагдсан хот байгуулалтын төлөвлөгөөнд хүн амын даацыг 400-500 мянга орчимд багтаахаар төлөвлөжээ. Чухам үүнээс шалтгаалаад ерээд оноос хойшхи хүн амын механик өсөлт өнөөдөр нэг сая хол давсан хэдий ч тэднийхээ тоо хэмжээг даах чадвартай дэд бүтэц болон орчин цагийн дэлхийн жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэж чадахгүй байгаагаас үүдэлтэй Улаанбаатар хот маань орчны болон агаарын бохирдлын хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлж байна.

Орон сууцны асуудал
2010 онд Засгийн газраас явуулсан Хүн ам, орон сууцны улсын тооллогоор нийслэл хотод оршин сууж байсан нийт хүн амын тоо 1 240 037 –д хүрчээ. Нэг сая давсан хүн амтай томоохон хотын тоонд аль хэзээний багтсан гэсэн үг. Харин 2013 оны байдлаар “Нийслэлийн засаг даргын тамгын газар”-аас гаргасан судалгаагаар бол нийт 314 188 өрх айл бүртгэгдэж нийт 1 267 024 хүн амьдардаг гэсэн тоо байх юм. Эндээс нийслэлд амьдарч буй иргэдийн 61 хувь болох 767 991 хүн буюу нийт өрхийн 59 хувь болох 197 094 өрх айл гэр хороололд амьдардаг аж. Харин орон сууцны хороололд нийт хүн амын 39 хувь болох 136 285 хүн буюу нийт өрхийн 41 хувь нь амьдран суугаа аж. 2006-2010 оны хооронд Нийслэл хот руу шилжин ирж байсан өрхийн тоо жилд 10 гаруй мянгаар нэмэгдэж байсан бол сүүлийн хэдэн жилд энэ тоо багасаж 5-7 мянга болон буурсан байх юм. Нийслэлийн ерөнхий төлөвлөгөөний газрын гаргасан судалгааны дагуу нийслэл хотын суурьшлын талбайн нийт хэмжээ 2013 оны байдлаар 27 680 га газар байдаг аж. Үүнээс 21 823 га нь гэр хорооллын нутаг дэвсгэрт ангилагджээ.

Ерөнхийдөө XXI зууны босгоор ороод арав гаруй жил өнгөрч байхад Монголын дийлэнхи хүн ам 2000 жилийн тэртээх Хүннү гүрний цаг үед амьдарч байсан “Гэр” хэмээх уламжлалт сууцандаа орогносон хэвээрээ л байна. Нийслэл хот маань ч яг үнэндээ орчин цагийн шаардлагад нийцсэн гэхээсээ нүүдлийн амьдралын эсгий хотын хэв шинжээсээ ангижрах цаг яагаа ч үгүй байгаа нь эндээс харагдана. Зах зээлийн жам ёсоор хүн ам төвлөрсөн газар үйлчилгээ болон хэрэглээ байдгаас үүдэлтэй хүн амын тоо жам ёсоороо механикаар нэмэгдэж буй нь нийслэл хотынхны амьдралд шийдвэрлэхэд тун хүндрэлтэй олон бэрхшээлийг бий болгож байна.

1990-ээд он гарч орон сууцны барилгыг иргэд хувьчилж авснаас хойш орон сууцыг Монголд үл хөдлөх хөрөнгийн хамгийн голлох төрөл ангилалд багтаадаг болоод удаж буй. Өөрөөр хэлбэл орон сууц хомсхон учраас үнэтэй ховор зүйлд тооцогдож үүнийгээ дагаад хүмүүсийн байранд амьдрах нь хэвийн сайхан амьдрал хэмээн тооцогдох болсон сэтгэлгээний соёл хүртэл бий болсон. Банкууд хүртэл орон сууц барьцаанд нь тавих юм бол зээлийн эрсдлийн судалгаа ч төдийлөн хийхгүй шахам зээл олгодог болоод удаж байгаа нь үүний нэгэн баталгаа юм. Хэдийгээр 2000 он гарч газрыг иргэдэд хувьчлах ажил өрнөснөөр хуучин бараг хөрөнгө хогшилд тооцогддогүй байсан хашаа байшин нь доорх газартайгаа хамт эдийн засгийн эргэлтэнд орох нөхцөл бололцоо бүрдлээ хэмээн дээр дооргүй шуугилдах болсон боловч бодит байдал дээр энэ нь нэр төдий дэд бүтэц, ашиг муутай байршил зэргээсээ шалтгаалаад төдийлөн зах зээлд үнэлэгдээд байгаа зүйл байхгүй байсаар өдийг хүрлээ.

Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ.

Зах зээлийн тэлэлт
Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж буй хүн амын хэрэгцээ болон уул уурхайн эдийн засаг нь хар аяндаа барилгын зах зээл дээр эрэлт бий болгосон. Шилжилтийн үед уналтанд ороод байсан барилгын салбар 2000 он гарсаар сэргэх хандлагандаа орсон бөгөөд уул уурхайн тэсрэлтийн үеэр энэ салбарын бизнес улам бүр цэцэглэж хөрөнгөтэй, мөнгөтэй нь барилгачин болцгоож бүтээн байгуулалтын ажилд ханцуй шамлан орсон. Барилгын салбар нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр уул уурхайн салбарын дараа орж Монголын эдийн засгийн голлох салбар боллоо.

Монгол улсын нийт хөрөнгө оруулалтыг эдийн засгийн үйл ажиллагааны салбараар нь авч үзвэл 2009 болон 2010 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 5991.9 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 411.2 тэрбум төгрөг буюу нийт хөрөнгө оруулалтын 6.8 хувийг эзэлж байсан бол 2011 болон 2012 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 16 982.0 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 2000.9 тэрбум төгрөг буюу 11.7 хувийг эзэлсэн байна. Барилга угсралт, их засварын ажлын хэмжээ 2012 онд 811.3 тэрбум төгрөгт хүрсний 92.2 хувь буюу 748.1 тэрбум төгрөгийн ажлыг дотоодын, 7.8 хувь буюу 63.2 тэрбум төгрөгийн ажлыг гадаадын барилгын компаниуд гүйцэтгэсэн байна.

Нийслэл хот маань өнгө нэмж өндөр шилэн байшингууд болон шинэхэн хорооллуудаар жавхаажлаа. Хэдийгээр салбарын хувьд өсөн дэвжиж, хөгжиж байгаа боловч зах зээлийн хувьд тогтворгүй, үнийн хэлбэлзэл ихтэй байлаа. Төрөл тус бүрээр ангилбал орон сууц, оффисын зориулалттай барилга болон түрээсийн зориулалттай барилга тус бүр баригдаж буй аж. Үүнд орон сууцны барилга энэ салбартаа үнэмлэхүй жин дарсан бөгөөд чанарын хувьд төдийлөн цойлоогүй ч бид барилга барьж сурсан гэдгийг өнгөрсөн хугацаанд хангалттай харуулж чадсаныг мэдэх биз ээ. Уул уурхайгаас ашиг олохын хэрээр эдийн засаг тэлж хүн амын худалдан авах чадвар тодорхой хэмжээнд нэмэгдэв. Гэвч жамаараа яваа эрэлтийн улмаас барилгын салбар өсөн дэвжсэн гэхээсээ салбарын өсөлтөд улс төрийн зүгээс их хэмжээгээр нөлөөлсөн нь гол шалтгаан болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Асуудал бүхнийг шийдвэрлэдэг улс төрчид маань 2004 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөртөө “40 мянган айлын орон сууц” хэмээх хөтөлбөр дэвшүүлснээр барилгын салбар дахь төрийн оролцоо үндсэндээ эхээ авлаа. Банкуудын хөрвөх чадварыг сайжруулах үүднээс төр бонд гаргах замаар төрийн албан хаагчид болон иргэдэд зориулсан урт хугацааны зээлийг санхүүжүүлэхэд төр оролцож эхэллээ. Эдийн засгийн тэлэлтээс шалтгаалж санхүүгийн систем, барилгын салбарын өсөлт нь өөр хоорондоо харилцан уялдаатай хөгжсөнөөр хүмүүс банкнаас зээлээр орон сууц худалдаж авах бололцоо Монголд анх удаа буй болсон юм.

Асуудал жам ёсоороо, зах зээлийн хэвийн үйл ажиллагааны голдрилоор шийдэгдэхээс бус, төрийн сайхан санаа, ухаалаг төлөвлөгөөгөөр явах арга байхгүй гэдгийг эсгий хотыг ипотекжуулах эмгэнэлт явдлын сургамжаас харагдлаа.

Найман хувийн хүү
Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ. 2010 оны байдлаар Монгол улсын нэг хүнд ноогдох ДНБ-ий хэмжээ 2300 ам.доллар байлаа. Энэ үед ч эдийн засгийн өсөлт улайстлаа халаагүй байсан учраас худалдан авах чадвартай хүмүүст л зориулж арилжааны банкууд ипотекийн зээлийн үйлчилгээ санал болгож байлаа.

2006 онд Монголын засгийн газар “Монголын ипотекийн корпораци” хэмээгчийг байгуулав. Иргэн бүр орон сууцтай байх асуудал улс төрчдийн санааг ихэд зовоосон бололтой. Ингээд “100 мянган айлын орон сууц” хэмээх их бүтээн байгуулалтын ажил өрнөж эхэллээ. 2008-2010 оны барилгын салбарын хямралын үеэр орон сууцны үнэ бага зэрэг буурсан боловч 2010 он дуустал үнэ тогтвортой байсан байна. 2010 онд м.кв-ийн үнэ дунджаар 1022 576 төгрөг байсан байна. Зах зээл дээрх хамгийн доод үнэ 750 000 төгрөг байсан бол дээд үнэ 1 330 000 төгрөг байжээ. Арилжааны банкууд 15 жилийн хугацаатай, урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээ 30 хувь, дунджаар жилдээ 16.8 хувийн хүүтэйгээр иргэдэд ипотекийн зээл олгож байжээ.

Дэлхий дээрх уул уурхайн гаралтай түүхий эдийн үнэ тэнгэрт хадаж, Монгол улсын эдийн засаг 2011 онд 17.5 хувь болж өслөө. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний хэмжээ 2012 онд 3200 ам.доллар болов. Үүнийг дагаад сонгуулийн өмнөх популист амлалтууд хүмүүсийн хулхин дээр цэцэг ургуулж эхэллээ. Сонгуулийн өмнө МАН-ын зүгээс зургаан хувийн хүүтэй орон сууцны зээл хэмээх хөтөлбөр баталлаа. Гэвч энэ нь цөөхөн хэдхэн хүнээр хязгаарлагдаж, хүрээгээ тэлэн бодит ажил хэрэг болж чадаагүй юм. Сонгуулийн дараа байгуулагдсан “Шинэчлэлийн” тодотголтой Засгийн газрын зүгээс бага, дунд орлоготой иргэдэд зориулсан орон сууцны урт хугацааны зээл буюу алдарт найман хувийн хүүтэй зээлийн хөтөлбөрийг баталж 2013 оны 6 дугаар сарын 17-ны өдрөөс хэрэгжүүлж эхэллээ. Санхүүжилтийн эх үүсвэрийн хувьд эхний ээлжинд Монголбанкны зүгээс 1.5 их наяд төгрөгийг шууд хэвлэх замаар бүрдүүлэн арилжааны банкуудад байршуулсан ажээ. Өөр бусад банкны эх үүсвэр энэ зээлд огт хамрагдаагүй гэсэн үг. Энэхүү зээлийг гарсан цагаас хойш өмнөх цаг үетэй харьцуулахад орон сууцны зээлд хамрагдах байдал эрс өсчээ. 2014 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн байдлаар өмнө нь орон сууцны ипотекийн зээл авсан зээлдэгчдээс 818.9 тэрбум төгрөгийн зээлийг 8 хувийн хүүтэй зээлийн эх үүсвэрээр дахин санхүүжүүлэх хүсэлт банкуудад ирсэн байна. Үүнээс банкууд 18684 зээлдэгчийн нийт 547.4 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийг дахин санхүүжүүлж, 8 хувийн хүүтэй ипотекийн зээл рүү шилжүүлсэн байна. Түүнчлэн орон сууц шинээр худалдан авахыг хүссэн иргэдээс 1.5 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийн өргөдөл банкуудад ирснээс 27420 иргэнд 1549.7 тэрбум төгрөгийн орон сууцны ипотекийн зээл шинээр олгохоор шийдвэрлэжээ.

Яг одоогийн байдлаар банкууд жилийн 8 хувийн хүүтэй, урьдчилгаа төлбөр нь 30 хувь, 20 жилийн хугацаатай зээл олгож байгаа юм байна. Хэдийгээр хүү нь багассан боловч зээл нь өөрөө зохиомол эрэлтийг бий болгосноос үүдэлтэй үнийн спекуляци хөөсрөлтийг бий болгожээ. Өнөөгийн байдлаар орон сууцны метр квадратын үнэ 2 210 000 төгрөгт хүрч бараг хоёр дахин өссөн байна. Өөрөөр хэлбэл үнэ ихэссэнээр худалдан авах чадварыг харин ч бууруулж өөрийн зорилготойгоо үл нийцэх үр дүнд хүрэв.

Зах зээлийн эрүүл саруул хөгжлийн явцыг гажуудуулснаас үүдэлтэй орон сууцны үнэ өсч, хүү ихтэй байсан цаг үеэс ч илүү төлбөрийг иргэд төлөх дарамтыг бий болгов. Мөн түүнчлэн эдийн засгийн бусад салбаруудад тун хортойгоор нөлөөлж эхэллээ. Шууд мөнгө хэвлэх замаар санхүүжүүлсэн учраас инфляци тоймоо алдахад хүрснийг ярих ч шаардлага байхгүй. Өнгөрсөн хугацаанд хэт тансагласнаас үүдэлтэй эдийн засгийн хямралд нэрвэгдэж байгаа цаг үед зээлийг санхүүжүүлэх эх үүсвэр зогсохдоо тулсан байдалтай боловч Засгийн газар, Төвбанкны зүгээс гадаад эх үүсвэрээс зээл авч торгоох оролдлого хийх тухай чих дэлсэж эхэллээ. Төрөөс эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцож, иргэдийн асуудлыг өмнөөс нь шийдвэрлэх гэж оролдвол юу болохыг тухай жишээг энэхүү “8 хувийн хүүтэй зээл”-ийн утопи популизм бидэнд хангалттай харууллаа. Хүмүүст орчин цагийн стандарт жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэх хэрэгцээ шаардлага мэдээж байгаа. Эсгий хотод минь асуудал их байна.

Н.Хасар

Эсгий хотын ипотек

2015 оны 02-р сарын 16 Нийтэлсэн БАТ

Жараад он болтол томоохон тосгон явсан Улаанбаатар хотын иргэд өнөөдөр өөрсдийгөө их хотын (city) иргэд хэмээн бахархангуйгаар цээжээ дэлддэг. Гэтэл монголчууд бид хот суурин газрыг жинхэнэ утгаар нь байгуулаад яг үнэндээ зуун жил ч өнгөрөөгүй ажээ.

Бид өөрсдийн нийслэл хотын түүхийг бараг дөрвөн зуунаар тооцоод байгаа боловч урьд нь Өргөө, Да Хүрээ, Их хүрээ хэмээн үе үе нэрээ сольдог байсан нүүдлийн томоохон хот айл нь яг үнэндээ хот, суурин, иргэншил, урбан амьдралын хэв маяг огт биш төдийгүй энэ нь суурин газрын нэрийг хот хэмээн нэрлэх болсноос нь л илт харагддаг.

Дэлхийн жишигт нийцсэн сайхан хотыг байгуулаад түүндээ энх тунх амар жимэр хүний дайтай амьдрах хүсэл манай улсын иргэн бүрт л байгаа байх. Зөвлөлт ах нар маань Улаанбаатар хотыг анхлан байгуулах шавыг тавихдаа цаашдын тэлэлт, хүн амын өсөлт зэргийг нь 250 гаруй мянгад багтаан тооцоолсон гэдэг. Хожим 1975 онд батлагдсан хот байгуулалтын төлөвлөгөөнд хүн амын даацыг 400-500 мянга орчимд багтаахаар төлөвлөжээ. Чухам үүнээс шалтгаалаад ерээд оноос хойшхи хүн амын механик өсөлт өнөөдөр нэг сая хол давсан хэдий ч тэднийхээ тоо хэмжээг даах чадвартай дэд бүтэц болон орчин цагийн дэлхийн жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэж чадахгүй байгаагаас үүдэлтэй Улаанбаатар хот маань орчны болон агаарын бохирдлын хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлж байна.

Орон сууцны асуудал
2010 онд Засгийн газраас явуулсан Хүн ам, орон сууцны улсын тооллогоор нийслэл хотод оршин сууж байсан нийт хүн амын тоо 1 240 037 –д хүрчээ. Нэг сая давсан хүн амтай томоохон хотын тоонд аль хэзээний багтсан гэсэн үг. Харин 2013 оны байдлаар “Нийслэлийн засаг даргын тамгын газар”-аас гаргасан судалгаагаар бол нийт 314 188 өрх айл бүртгэгдэж нийт 1 267 024 хүн амьдардаг гэсэн тоо байх юм. Эндээс нийслэлд амьдарч буй иргэдийн 61 хувь болох 767 991 хүн буюу нийт өрхийн 59 хувь болох 197 094 өрх айл гэр хороололд амьдардаг аж. Харин орон сууцны хороололд нийт хүн амын 39 хувь болох 136 285 хүн буюу нийт өрхийн 41 хувь нь амьдран суугаа аж. 2006-2010 оны хооронд Нийслэл хот руу шилжин ирж байсан өрхийн тоо жилд 10 гаруй мянгаар нэмэгдэж байсан бол сүүлийн хэдэн жилд энэ тоо багасаж 5-7 мянга болон буурсан байх юм. Нийслэлийн ерөнхий төлөвлөгөөний газрын гаргасан судалгааны дагуу нийслэл хотын суурьшлын талбайн нийт хэмжээ 2013 оны байдлаар 27 680 га газар байдаг аж. Үүнээс 21 823 га нь гэр хорооллын нутаг дэвсгэрт ангилагджээ.

Ерөнхийдөө XXI зууны босгоор ороод арав гаруй жил өнгөрч байхад Монголын дийлэнхи хүн ам 2000 жилийн тэртээх Хүннү гүрний цаг үед амьдарч байсан “Гэр” хэмээх уламжлалт сууцандаа орогносон хэвээрээ л байна. Нийслэл хот маань ч яг үнэндээ орчин цагийн шаардлагад нийцсэн гэхээсээ нүүдлийн амьдралын эсгий хотын хэв шинжээсээ ангижрах цаг яагаа ч үгүй байгаа нь эндээс харагдана. Зах зээлийн жам ёсоор хүн ам төвлөрсөн газар үйлчилгээ болон хэрэглээ байдгаас үүдэлтэй хүн амын тоо жам ёсоороо механикаар нэмэгдэж буй нь нийслэл хотынхны амьдралд шийдвэрлэхэд тун хүндрэлтэй олон бэрхшээлийг бий болгож байна.

1990-ээд он гарч орон сууцны барилгыг иргэд хувьчилж авснаас хойш орон сууцыг Монголд үл хөдлөх хөрөнгийн хамгийн голлох төрөл ангилалд багтаадаг болоод удаж буй. Өөрөөр хэлбэл орон сууц хомсхон учраас үнэтэй ховор зүйлд тооцогдож үүнийгээ дагаад хүмүүсийн байранд амьдрах нь хэвийн сайхан амьдрал хэмээн тооцогдох болсон сэтгэлгээний соёл хүртэл бий болсон. Банкууд хүртэл орон сууц барьцаанд нь тавих юм бол зээлийн эрсдлийн судалгаа ч төдийлөн хийхгүй шахам зээл олгодог болоод удаж байгаа нь үүний нэгэн баталгаа юм. Хэдийгээр 2000 он гарч газрыг иргэдэд хувьчлах ажил өрнөснөөр хуучин бараг хөрөнгө хогшилд тооцогддогүй байсан хашаа байшин нь доорх газартайгаа хамт эдийн засгийн эргэлтэнд орох нөхцөл бололцоо бүрдлээ хэмээн дээр дооргүй шуугилдах болсон боловч бодит байдал дээр энэ нь нэр төдий дэд бүтэц, ашиг муутай байршил зэргээсээ шалтгаалаад төдийлөн зах зээлд үнэлэгдээд байгаа зүйл байхгүй байсаар өдийг хүрлээ.

Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ.

Зах зээлийн тэлэлт
Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж буй хүн амын хэрэгцээ болон уул уурхайн эдийн засаг нь хар аяндаа барилгын зах зээл дээр эрэлт бий болгосон. Шилжилтийн үед уналтанд ороод байсан барилгын салбар 2000 он гарсаар сэргэх хандлагандаа орсон бөгөөд уул уурхайн тэсрэлтийн үеэр энэ салбарын бизнес улам бүр цэцэглэж хөрөнгөтэй, мөнгөтэй нь барилгачин болцгоож бүтээн байгуулалтын ажилд ханцуй шамлан орсон. Барилгын салбар нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр уул уурхайн салбарын дараа орж Монголын эдийн засгийн голлох салбар боллоо.

Монгол улсын нийт хөрөнгө оруулалтыг эдийн засгийн үйл ажиллагааны салбараар нь авч үзвэл 2009 болон 2010 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 5991.9 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 411.2 тэрбум төгрөг буюу нийт хөрөнгө оруулалтын 6.8 хувийг эзэлж байсан бол 2011 болон 2012 онуудад нийт хөрөнгө оруулалт болох 16 982.0 тэрбум төгрөгөөс барилгын салбар 2000.9 тэрбум төгрөг буюу 11.7 хувийг эзэлсэн байна. Барилга угсралт, их засварын ажлын хэмжээ 2012 онд 811.3 тэрбум төгрөгт хүрсний 92.2 хувь буюу 748.1 тэрбум төгрөгийн ажлыг дотоодын, 7.8 хувь буюу 63.2 тэрбум төгрөгийн ажлыг гадаадын барилгын компаниуд гүйцэтгэсэн байна.

Нийслэл хот маань өнгө нэмж өндөр шилэн байшингууд болон шинэхэн хорооллуудаар жавхаажлаа. Хэдийгээр салбарын хувьд өсөн дэвжиж, хөгжиж байгаа боловч зах зээлийн хувьд тогтворгүй, үнийн хэлбэлзэл ихтэй байлаа. Төрөл тус бүрээр ангилбал орон сууц, оффисын зориулалттай барилга болон түрээсийн зориулалттай барилга тус бүр баригдаж буй аж. Үүнд орон сууцны барилга энэ салбартаа үнэмлэхүй жин дарсан бөгөөд чанарын хувьд төдийлөн цойлоогүй ч бид барилга барьж сурсан гэдгийг өнгөрсөн хугацаанд хангалттай харуулж чадсаныг мэдэх биз ээ. Уул уурхайгаас ашиг олохын хэрээр эдийн засаг тэлж хүн амын худалдан авах чадвар тодорхой хэмжээнд нэмэгдэв. Гэвч жамаараа яваа эрэлтийн улмаас барилгын салбар өсөн дэвжсэн гэхээсээ салбарын өсөлтөд улс төрийн зүгээс их хэмжээгээр нөлөөлсөн нь гол шалтгаан болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Асуудал бүхнийг шийдвэрлэдэг улс төрчид маань 2004 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөртөө “40 мянган айлын орон сууц” хэмээх хөтөлбөр дэвшүүлснээр барилгын салбар дахь төрийн оролцоо үндсэндээ эхээ авлаа. Банкуудын хөрвөх чадварыг сайжруулах үүднээс төр бонд гаргах замаар төрийн албан хаагчид болон иргэдэд зориулсан урт хугацааны зээлийг санхүүжүүлэхэд төр оролцож эхэллээ. Эдийн засгийн тэлэлтээс шалтгаалж санхүүгийн систем, барилгын салбарын өсөлт нь өөр хоорондоо харилцан уялдаатай хөгжсөнөөр хүмүүс банкнаас зээлээр орон сууц худалдаж авах бололцоо Монголд анх удаа буй болсон юм.

Асуудал жам ёсоороо, зах зээлийн хэвийн үйл ажиллагааны голдрилоор шийдэгдэхээс бус, төрийн сайхан санаа, ухаалаг төлөвлөгөөгөөр явах арга байхгүй гэдгийг эсгий хотыг ипотекжуулах эмгэнэлт явдлын сургамжаас харагдлаа.

Найман хувийн хүү
Монголын арилжааны банкууд ерээд оноос хойш найман хувийн хүүтэй зээл хэмээгчтэй тулгартлаа нийтдээ 940 тэрбум гаруй төгрөгийн ипотекийн зээл олгосон байна. Ипотекийн зээл олгож эхэлсэн 2000-2010 оны байдлаар манай улсын эдийн засаг жилд дунджаар 6.5 хувийн өсөлттэй байсан ажээ. 2010 оны байдлаар Монгол улсын нэг хүнд ноогдох ДНБ-ий хэмжээ 2300 ам.доллар байлаа. Энэ үед ч эдийн засгийн өсөлт улайстлаа халаагүй байсан учраас худалдан авах чадвартай хүмүүст л зориулж арилжааны банкууд ипотекийн зээлийн үйлчилгээ санал болгож байлаа.

2006 онд Монголын засгийн газар “Монголын ипотекийн корпораци” хэмээгчийг байгуулав. Иргэн бүр орон сууцтай байх асуудал улс төрчдийн санааг ихэд зовоосон бололтой. Ингээд “100 мянган айлын орон сууц” хэмээх их бүтээн байгуулалтын ажил өрнөж эхэллээ. 2008-2010 оны барилгын салбарын хямралын үеэр орон сууцны үнэ бага зэрэг буурсан боловч 2010 он дуустал үнэ тогтвортой байсан байна. 2010 онд м.кв-ийн үнэ дунджаар 1022 576 төгрөг байсан байна. Зах зээл дээрх хамгийн доод үнэ 750 000 төгрөг байсан бол дээд үнэ 1 330 000 төгрөг байжээ. Арилжааны банкууд 15 жилийн хугацаатай, урьдчилгаа төлбөрийн хэмжээ 30 хувь, дунджаар жилдээ 16.8 хувийн хүүтэйгээр иргэдэд ипотекийн зээл олгож байжээ.

Дэлхий дээрх уул уурхайн гаралтай түүхий эдийн үнэ тэнгэрт хадаж, Монгол улсын эдийн засаг 2011 онд 17.5 хувь болж өслөө. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний хэмжээ 2012 онд 3200 ам.доллар болов. Үүнийг дагаад сонгуулийн өмнөх популист амлалтууд хүмүүсийн хулхин дээр цэцэг ургуулж эхэллээ. Сонгуулийн өмнө МАН-ын зүгээс зургаан хувийн хүүтэй орон сууцны зээл хэмээх хөтөлбөр баталлаа. Гэвч энэ нь цөөхөн хэдхэн хүнээр хязгаарлагдаж, хүрээгээ тэлэн бодит ажил хэрэг болж чадаагүй юм. Сонгуулийн дараа байгуулагдсан “Шинэчлэлийн” тодотголтой Засгийн газрын зүгээс бага, дунд орлоготой иргэдэд зориулсан орон сууцны урт хугацааны зээл буюу алдарт найман хувийн хүүтэй зээлийн хөтөлбөрийг баталж 2013 оны 6 дугаар сарын 17-ны өдрөөс хэрэгжүүлж эхэллээ. Санхүүжилтийн эх үүсвэрийн хувьд эхний ээлжинд Монголбанкны зүгээс 1.5 их наяд төгрөгийг шууд хэвлэх замаар бүрдүүлэн арилжааны банкуудад байршуулсан ажээ. Өөр бусад банкны эх үүсвэр энэ зээлд огт хамрагдаагүй гэсэн үг. Энэхүү зээлийг гарсан цагаас хойш өмнөх цаг үетэй харьцуулахад орон сууцны зээлд хамрагдах байдал эрс өсчээ. 2014 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн байдлаар өмнө нь орон сууцны ипотекийн зээл авсан зээлдэгчдээс 818.9 тэрбум төгрөгийн зээлийг 8 хувийн хүүтэй зээлийн эх үүсвэрээр дахин санхүүжүүлэх хүсэлт банкуудад ирсэн байна. Үүнээс банкууд 18684 зээлдэгчийн нийт 547.4 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийг дахин санхүүжүүлж, 8 хувийн хүүтэй ипотекийн зээл рүү шилжүүлсэн байна. Түүнчлэн орон сууц шинээр худалдан авахыг хүссэн иргэдээс 1.5 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийн өргөдөл банкуудад ирснээс 27420 иргэнд 1549.7 тэрбум төгрөгийн орон сууцны ипотекийн зээл шинээр олгохоор шийдвэрлэжээ.

Яг одоогийн байдлаар банкууд жилийн 8 хувийн хүүтэй, урьдчилгаа төлбөр нь 30 хувь, 20 жилийн хугацаатай зээл олгож байгаа юм байна. Хэдийгээр хүү нь багассан боловч зээл нь өөрөө зохиомол эрэлтийг бий болгосноос үүдэлтэй үнийн спекуляци хөөсрөлтийг бий болгожээ. Өнөөгийн байдлаар орон сууцны метр квадратын үнэ 2 210 000 төгрөгт хүрч бараг хоёр дахин өссөн байна. Өөрөөр хэлбэл үнэ ихэссэнээр худалдан авах чадварыг харин ч бууруулж өөрийн зорилготойгоо үл нийцэх үр дүнд хүрэв.

Зах зээлийн эрүүл саруул хөгжлийн явцыг гажуудуулснаас үүдэлтэй орон сууцны үнэ өсч, хүү ихтэй байсан цаг үеэс ч илүү төлбөрийг иргэд төлөх дарамтыг бий болгов. Мөн түүнчлэн эдийн засгийн бусад салбаруудад тун хортойгоор нөлөөлж эхэллээ. Шууд мөнгө хэвлэх замаар санхүүжүүлсэн учраас инфляци тоймоо алдахад хүрснийг ярих ч шаардлага байхгүй. Өнгөрсөн хугацаанд хэт тансагласнаас үүдэлтэй эдийн засгийн хямралд нэрвэгдэж байгаа цаг үед зээлийг санхүүжүүлэх эх үүсвэр зогсохдоо тулсан байдалтай боловч Засгийн газар, Төвбанкны зүгээс гадаад эх үүсвэрээс зээл авч торгоох оролдлого хийх тухай чих дэлсэж эхэллээ. Төрөөс эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцож, иргэдийн асуудлыг өмнөөс нь шийдвэрлэх гэж оролдвол юу болохыг тухай жишээг энэхүү “8 хувийн хүүтэй зээл”-ийн утопи популизм бидэнд хангалттай харууллаа. Хүмүүст орчин цагийн стандарт жишигт нийцсэн орон сууцны асуудлаа шийдвэрлэх хэрэгцээ шаардлага мэдээж байгаа. Эсгий хотод минь асуудал их байна.

Н.Хасар