WE CAN CHANGE

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/.Улаанбаатар хотын агаар, хөрсний бохирдлыг шийдвэрлэх зорилгоор өнөөдөр НЗД С.Батболд болон Улаанбаатар хотын захирагчийн ажлын албаныхан нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй хог хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаатай танилцаж, Цагаан давааны хогийн цэгтэй танилцав.

Хотын дарга нэн тэргүүнд хаягдал дугуйг буталж, явган хүний зам, хүүхдийн тоглоомын талбайн хавтангийн “Инархис” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. Баянзүрх дүүргийн 22 дугаар хороонд орших уг компани байгуулагдаад 8 жил болж буй юм. Энэ хугацаанд нийт автомашины найман сая хаягдал дугуйг буталж явган хүний зам, хүүхдийн тоглоомын талбайн резинен хавтан үйлдвэрлэжээ.Гэвч бүтээдэхүүнээ борлуулахад хүндрэлтэй байгааг тус компанийн захирал Н.Мөнхбаяр учирлав.

Тэрбээр, “Бид өөрсдөө дугуй засварын газруудаар явж, хаягдал дугуй худалдаж авдаг. Байршлаасаа шалтгаалаад 150-350 төгрөгийн үнэтэй. Манайхтай ижил хоёр ч үйлдвэр байгуулагдсан ч тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй байгаа. Энэ нь борлуулалттай холбоотой. Тухайлбал, хүүхдийн тоглоомын талбай байгуулах тендерт ихэвчлэн БНХАУ-аас хавтан оруулж ирдэг аж ахуйн нэгж түрүүлдэг. Шалтгаан нь үнэ хямд. Тухайн бүтээгдэхүүн нь чанаргүй байсан ч тендерийн хуулиар хамгийн хямд үнэ санал болгосныг нь шалгаруулдаг. Би анхандаа бүтээгдэхүүндээ нэг жилийн баталгаа өгдөг байсан бол одоо насан туршийн баталгаа өгдөг болсон. Манай бүтээгдэхүүнээр барьсан хүүхдийн талбайн хавтан гэмтлээ гэхэд бид үнэгүй солиод өгдөг. Гэмтсэн хавтанг үйлдвэртээ авч ирээд дахин боловсруулах юм. Тиймээс хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж ч, Нийслэлийн удирдлагууд ч гадны чанаргүй бүтээгдэхүүн худалдан авах бус дотоодын аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжээсэй гэж хүсч байна” гэлээ.

“Инархис” компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж, Гурвалжингийн гүүрний ойролцоо дахин нэг үйлдвэр байгуулахаар ажиллаж байгаа аж. Тухайн үйлдвэр нь одоогийнхоос дөрөв дахин их хүчин чадалтай юм. Уг үйлдвэрийг ашиглалтад оруулбал, нийслэл хаягдал дугуйн асуудлаас бүрэн ангижрах боломжтой аж. Үйлдвэрийг байгуулахад 600-700 сая төгрөг шаардлагатай бөгөөд Нийслэлээс хөнгөлөлттэй зээл авах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн юм. Түүнчлэн хаягдал дугуйг бутлах үед дотроос нь 60 хувийн ган, 40 хувийн төмрийн агууламжтай металл гардаг. Уг металлийг БНХАУ руу гаргаж, тодорхой орлого олдог байсан ч дөрвөн жилийн өмнө төмрийг БНХАУ руу гаргахыг хориглосон. Үүнтэй холбогдуулан их хэмжээний хаягдал төмөр гарч байгаа аж. БНХАУ-д энэхүү төмрөөр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг 10 мянга гаруй аж ахуйн нэгж байдаг хэмээн тайлбарлав. Тус компаниас Буриад, Якутын аж ахуйн нэгж ирж туршлага судалсан бөгөөд үйл ажиллагааг нь өндрөөр үнэлсэн байна. ОХУ “Инархис”-тай ижил төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж буй аж ахуйн нэгжид тонн тутамд нь 300 ам.долларын дэмжлэг үзүүлдэг аж.

Хотын дарга С.Батболдын зүгээс Н.Мөнхбаярт дугуйн дотроос гарч буй төмрийг дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулахыг зөвлөв. Мөн түүний өмнө тулгамдаж буй асуудлуудыг шийдвэрлэх боломжийг судлахаа илэрхийллээ.

Дараа нь хотын дарга Баянзүрх дүүргийн 22 дүгээр хорооны иргэн Б.Гантулгынхаар зочлов. Б.Гантулга хувиараа хог хаягдлыг ангилан ялгаж, дахин боловсруулах үйлдвэрт борлуулдаг байна. Хог хаягдлаа өөрийн хашаандаа ангилан ялгадаг бөгөөд энэ нь ойр орчимд нь амьдарч буй өрхүүдэд хүндрэлтэй байдаг гэдгийг хэлээд хүн амын суурьшлын бүсээс гадна газар авах хүсэлтэй байгаагаа Хотын даргад илэрхийллээ.

Тэрбээр, “Би нэг портер хуванцар сав үйлдвэрт тушаагаад 50 мянган төгрөгийн л ашиг олдог. Хуванцар сав хэт хөнгөн тул ачихад овор ихтэй харагддаг. Тэгээд тээвэрлээд явж байхад замын цагдаа нар зогсоож, даацын хэмжээ хэтрүүллээ хэмээн торгууль ногдуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, олсон ашгаараа ихэвчлэн торгууль төлдөг хүндрэлтэй тал бий. Тиймээс хотын захад газартай болоод, аж  ахуйн нэгжүүд өөрсдөө очоод авдаг болчихвол асуудлаа бүрэн шийдвэрлэж чадна” гэлээ.

Мөн үеэр С.Батболд дарга Цагаан давааны хогийн цэгийн нөхцөл байдалтай танилцлаа. Нийслэлийн хэмжээнд гурван томоохон хогийн цэг байдгийн нэг нь Цагаан даваа юм. Нийслэлчүүд өдөрт дунджаар 3000 мянган тонн хог гаргадгийн 100 нь энэхүү цэгт ирдэг байна. Ирсэн хогийг Ландфилл буюу булах технологиор устгадаг. Энэхүү аргыг 2020 он хүртэл хэрэгжүүлэх бөгөөд цаашдаа дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах чиглэлд ажиллахаар төлөвлөж байгаа аж. Хог хаягдлыг боловсруулахад нэн тэргүүн анхан шатанд буюу айл өрхүүд хогоо дахин боловсруулах боломжтой болон боломжгүй хэмээн ангилан ялгадаг болох хэрэгтэй гэдгийг Хот тохижилтын газрын дарга Б.Бямбадорж хэлж байв.

Нэг тонн хог хаягдлыг ландфилл аргаар устгахад 2080 төгрөг зарцуулахаар 2006 онд баталсан. Түүнчлэн хог хаягдал булах тоног төхөөрөмж, эвдэрч, хуучирснаас эхлээд олон асуудал тулгарсан тул судалгаа хийж, санхүүжилтийн хэмжээг нэмэх шаардлагатайг албаныхан онцолж байлаа.

Хотын дарга 2020 оноос өмнө айл өрхүүдийг хогоо ангилан ялгадаг болоход анхаарахаа хэлээд, “Надад хог дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах хүсэлтэй олон аж ахуйн нэгж ханддаг. Гэвч нийслэлээс гарч буй хог, түүний онцлогт судалгаа хийж, ТЭЗҮ-гээ боловсруулаагүй байдаг” хэмээв. Хог хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах хүсэлтэй аж ахуйн нэгж судалгаа, шинжилгээгээ сайн хийхгүй бол ашиггүй ажиллах магадлал өндөр байдгийг дурьдсан юм.

БОАЖЯ-ны газрын дарга Г.Нямдаваа, “Өндөр хөгжилтэй орнууд Ландфилл технологиос татгалзаж, дахин боловсруулах чиглэлд түлхүү ажиллаж байгаа. Манайх ч удахгүй энэ системд орно. Гэхдээ айл өрхүүд хог хаягдлаа ангилан ялгадаг болохоос эхлээд эрхзүйн орчиндоо тодорхой өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Нийслэлийн нийт хаягдлын 59 хувийг барилгын хог эзэлдэг. Үүнийг ахуйн хогтой хамт хаяхаар дахин боловсруулахад ихээхэн хүндрэлтэй.

УИХ-аар Хог хаягдлын тухай хуулийг баталсан. Гэхдээ дахин нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгаа тул энэ хаврын чуулганаар нэн даруй батлуулахаар БОАЖЯ ажиллаж байна. Хуулийн хүрээнд хог тээвэрлэх, устгах гээд бүх ажлыг журамлаж өгнө. Түүнчлэн аюултай хог хаягдлыг устгах газрыг шийдэх шаардлагатай. Үүнийг шийдвэрлэх чиглэлээр БОАЖЯ, НЗДТГ болон Төв аймгийн ЗДТГ-тай ярилцаж байгаа. Удахгүй Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлнэ” хэмээв.

Түүнчлэн Хэв хашмал хуванцар” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. 2014 оноос үйл ажиллагаа явуулж буй тус компани БНСУ-аас анхдагч хуванцар түүхий эд импортлон аяга, ахуйн хэрэглээний сав, хувцан сандал, гутлын тавиур болон Монгол гэрийг дуурайлган хийсэн “Наад” хүүхдийн угсардаг тоглоом зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна. Мөн хоёрдогч түүхий эдийг дахин боловсруулж, барилгын ажилд өргөнөөр ашигладаг арматур хөндийрүүлэгч, зай баригч болон уян хоолой буюу шланк үйлдвэрлэдэг аж. Монгол Улс аяга, хоолны сав, гутлын тавиур зэргээр жилд 140 сая хуванцар бүтээгдэхүүн импортоор авдаг байна. Харин тус үйлдвэр 70 саяыг нь үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд төрийн байгууллагуудыг дотоодын аж ахуйн нэгжүүдийн бүтээгдэхүүнийг борлуулах чиглэлд дэмжлэг үзүүлэхийг хүсч буйгаа тус комапнийн захирал Э.Хүдэрбат илэрхийлэв.

Тэрбээр, “Манай байгууллагын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүнүүд маш чанартай. Тухайлбал, БНСУ-д үйлдвэрлэсэн арматур хөндийрүүлэгч 350 кг даацтай бөгөөд нэг ширхэг нь 250 төгрөгийн үнэтэй байдаг. Харин манайх 470 кг даацтай, 190 төгрөгийн үнэтэй. Одоогоор “Хурд”, “Оюу толгой” зэрэг аж ахуйн нэгж худалдан авч байгаа. Цаашдаа өөрсдийн чанартай бүтээгдэхүүнээр дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангах зорилготой.

Тиймээс өөрсдийн бүтээгдэхүүнийг БНСУ-д туршиж, стандарт тогтоон батламжлуулсан. Одоо уг стандартаа Монгол Улсын Үндэсний стандарт болгох зорилт тавин холбогдох албаныхантай хамтран ажиллаж байна. Энэ асуудлыг 2017 онд багтаагаад шийдчих байх. Харин төрийн зүгээс дотоодод үйлдвэрлэж буй бүтээдэхүүнтэй ижил төрлийн барааны гаалийн татварыг нэмэх хэрэгтэй. Ингэж байж бид дотоодын зах зээлээ хамгаалж чадна” гэлээ.

Мөн үер Сонгинохайран дүүргийн 20 дугаар хороонд үйл ажиллагаа явуулж буй “Сайн цаас” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа.

Тус компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Билгүүндарь “Манай үйлдвэр 2014 онд байгуулагдсан. 2016 онд үйлдвэрээ өргөтгөж, өдөрт 20-25 тонн цаас боловсруулах хүчин чадалтай болсон. Манай бүтээгдэхүүнийг хайрцаг хийдэг дотоодын дөрвөн томоохон үйлдвэр авч ашигладаг. Энэ төрлийн үйлчилгээгээр манайх монголдоо анхдагч юм. Одоогоор 22 ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Замын түгжрэл, тээврийн зардлаас эхлээд нийслэлийн өнцөг булан бүрээс хаягдал цаас цуглуулахад бэрхшээл тулгардаг. Тиймээс зөвхөн хаягдал цаасны төвлөрсөн цэгтэй болох хүсэлтэй” гэв.

Энэ үеэр НЗД С.Батболд, “1.3 сая гаруй хүн амтай том хотын хувьд хог хаягдлыг хэрхэн тээвэрлэх, ямар менежментээр боловсруулах вэ гэдэг чухал асуудал. Энэ нь иргэдийн эрүүл аюулгүй амьдрах эрхийг хангахтай шууд холбоотой юм. Өнөөдрийг хүртэл Улаанбаатар хот хог хаягдлын менежментгүй явж ирсэн. Хамгийн түрүүнд хотын хэмжээнд гарч байгаа хог хаягдлыг ангилах асуудал бий. Ядаж барилгын болон ахуйн хэрэглээний хог хаягдлыг ангилах менежментэд шилжих хэрэгтэй байгаа. Энэ ажлыг удахгүй эхлүүлнэ. 2020 оноос хойш дэлхийн хотуудын жишгээр био хаягдлаа боловсруулаад газ, бордоо  үйлдвэрлэдэг болно. Мөн барилгын материалыг шатааж эрчим хүч үйлдвэрлэх аргыг нэвтрүүлнэ.

ТББ-уудтай хамтран хуванцар сав, шил зэргийг ангилан авах нэгдсэн цэг байгуулахаар төлөвлөж байна. Дахин ашиглах боломжгүй шилэн савлагаатай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн аж ахуйн нэгжүүд ямар ч хариуцлага хүлээдэггүй. Тиймээс  их хэмжээний хог гаргадаг аж ахуйн нэгжүүдээс авах экологийн татварыг нэмнэ” гэлээ.

Ч.Ариунболд

Гэрэл зургийг Т.Чимгээ

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/.Улаанбаатар хотын агаар, хөрсний бохирдлыг шийдвэрлэх зорилгоор өнөөдөр НЗД С.Батболд болон Улаанбаатар хотын захирагчийн ажлын албаныхан нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй хог хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаатай танилцаж, Цагаан давааны хогийн цэгтэй танилцав.

Хотын дарга нэн тэргүүнд хаягдал дугуйг буталж, явган хүний зам, хүүхдийн тоглоомын талбайн хавтангийн “Инархис” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. Баянзүрх дүүргийн 22 дугаар хороонд орших уг компани байгуулагдаад 8 жил болж буй юм. Энэ хугацаанд нийт автомашины найман сая хаягдал дугуйг буталж явган хүний зам, хүүхдийн тоглоомын талбайн резинен хавтан үйлдвэрлэжээ.Гэвч бүтээдэхүүнээ борлуулахад хүндрэлтэй байгааг тус компанийн захирал Н.Мөнхбаяр учирлав.

Тэрбээр, “Бид өөрсдөө дугуй засварын газруудаар явж, хаягдал дугуй худалдаж авдаг. Байршлаасаа шалтгаалаад 150-350 төгрөгийн үнэтэй. Манайхтай ижил хоёр ч үйлдвэр байгуулагдсан ч тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй байгаа. Энэ нь борлуулалттай холбоотой. Тухайлбал, хүүхдийн тоглоомын талбай байгуулах тендерт ихэвчлэн БНХАУ-аас хавтан оруулж ирдэг аж ахуйн нэгж түрүүлдэг. Шалтгаан нь үнэ хямд. Тухайн бүтээгдэхүүн нь чанаргүй байсан ч тендерийн хуулиар хамгийн хямд үнэ санал болгосныг нь шалгаруулдаг. Би анхандаа бүтээгдэхүүндээ нэг жилийн баталгаа өгдөг байсан бол одоо насан туршийн баталгаа өгдөг болсон. Манай бүтээгдэхүүнээр барьсан хүүхдийн талбайн хавтан гэмтлээ гэхэд бид үнэгүй солиод өгдөг. Гэмтсэн хавтанг үйлдвэртээ авч ирээд дахин боловсруулах юм. Тиймээс хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж ч, Нийслэлийн удирдлагууд ч гадны чанаргүй бүтээгдэхүүн худалдан авах бус дотоодын аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжээсэй гэж хүсч байна” гэлээ.

“Инархис” компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж, Гурвалжингийн гүүрний ойролцоо дахин нэг үйлдвэр байгуулахаар ажиллаж байгаа аж. Тухайн үйлдвэр нь одоогийнхоос дөрөв дахин их хүчин чадалтай юм. Уг үйлдвэрийг ашиглалтад оруулбал, нийслэл хаягдал дугуйн асуудлаас бүрэн ангижрах боломжтой аж. Үйлдвэрийг байгуулахад 600-700 сая төгрөг шаардлагатай бөгөөд Нийслэлээс хөнгөлөлттэй зээл авах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн юм. Түүнчлэн хаягдал дугуйг бутлах үед дотроос нь 60 хувийн ган, 40 хувийн төмрийн агууламжтай металл гардаг. Уг металлийг БНХАУ руу гаргаж, тодорхой орлого олдог байсан ч дөрвөн жилийн өмнө төмрийг БНХАУ руу гаргахыг хориглосон. Үүнтэй холбогдуулан их хэмжээний хаягдал төмөр гарч байгаа аж. БНХАУ-д энэхүү төмрөөр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг 10 мянга гаруй аж ахуйн нэгж байдаг хэмээн тайлбарлав. Тус компаниас Буриад, Якутын аж ахуйн нэгж ирж туршлага судалсан бөгөөд үйл ажиллагааг нь өндрөөр үнэлсэн байна. ОХУ “Инархис”-тай ижил төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж буй аж ахуйн нэгжид тонн тутамд нь 300 ам.долларын дэмжлэг үзүүлдэг аж.

Хотын дарга С.Батболдын зүгээс Н.Мөнхбаярт дугуйн дотроос гарч буй төмрийг дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулахыг зөвлөв. Мөн түүний өмнө тулгамдаж буй асуудлуудыг шийдвэрлэх боломжийг судлахаа илэрхийллээ.

Дараа нь хотын дарга Баянзүрх дүүргийн 22 дүгээр хорооны иргэн Б.Гантулгынхаар зочлов. Б.Гантулга хувиараа хог хаягдлыг ангилан ялгаж, дахин боловсруулах үйлдвэрт борлуулдаг байна. Хог хаягдлаа өөрийн хашаандаа ангилан ялгадаг бөгөөд энэ нь ойр орчимд нь амьдарч буй өрхүүдэд хүндрэлтэй байдаг гэдгийг хэлээд хүн амын суурьшлын бүсээс гадна газар авах хүсэлтэй байгаагаа Хотын даргад илэрхийллээ.

Тэрбээр, “Би нэг портер хуванцар сав үйлдвэрт тушаагаад 50 мянган төгрөгийн л ашиг олдог. Хуванцар сав хэт хөнгөн тул ачихад овор ихтэй харагддаг. Тэгээд тээвэрлээд явж байхад замын цагдаа нар зогсоож, даацын хэмжээ хэтрүүллээ хэмээн торгууль ногдуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, олсон ашгаараа ихэвчлэн торгууль төлдөг хүндрэлтэй тал бий. Тиймээс хотын захад газартай болоод, аж  ахуйн нэгжүүд өөрсдөө очоод авдаг болчихвол асуудлаа бүрэн шийдвэрлэж чадна” гэлээ.

Мөн үеэр С.Батболд дарга Цагаан давааны хогийн цэгийн нөхцөл байдалтай танилцлаа. Нийслэлийн хэмжээнд гурван томоохон хогийн цэг байдгийн нэг нь Цагаан даваа юм. Нийслэлчүүд өдөрт дунджаар 3000 мянган тонн хог гаргадгийн 100 нь энэхүү цэгт ирдэг байна. Ирсэн хогийг Ландфилл буюу булах технологиор устгадаг. Энэхүү аргыг 2020 он хүртэл хэрэгжүүлэх бөгөөд цаашдаа дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах чиглэлд ажиллахаар төлөвлөж байгаа аж. Хог хаягдлыг боловсруулахад нэн тэргүүн анхан шатанд буюу айл өрхүүд хогоо дахин боловсруулах боломжтой болон боломжгүй хэмээн ангилан ялгадаг болох хэрэгтэй гэдгийг Хот тохижилтын газрын дарга Б.Бямбадорж хэлж байв.

Нэг тонн хог хаягдлыг ландфилл аргаар устгахад 2080 төгрөг зарцуулахаар 2006 онд баталсан. Түүнчлэн хог хаягдал булах тоног төхөөрөмж, эвдэрч, хуучирснаас эхлээд олон асуудал тулгарсан тул судалгаа хийж, санхүүжилтийн хэмжээг нэмэх шаардлагатайг албаныхан онцолж байлаа.

Хотын дарга 2020 оноос өмнө айл өрхүүдийг хогоо ангилан ялгадаг болоход анхаарахаа хэлээд, “Надад хог дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах хүсэлтэй олон аж ахуйн нэгж ханддаг. Гэвч нийслэлээс гарч буй хог, түүний онцлогт судалгаа хийж, ТЭЗҮ-гээ боловсруулаагүй байдаг” хэмээв. Хог хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах хүсэлтэй аж ахуйн нэгж судалгаа, шинжилгээгээ сайн хийхгүй бол ашиггүй ажиллах магадлал өндөр байдгийг дурьдсан юм.

БОАЖЯ-ны газрын дарга Г.Нямдаваа, “Өндөр хөгжилтэй орнууд Ландфилл технологиос татгалзаж, дахин боловсруулах чиглэлд түлхүү ажиллаж байгаа. Манайх ч удахгүй энэ системд орно. Гэхдээ айл өрхүүд хог хаягдлаа ангилан ялгадаг болохоос эхлээд эрхзүйн орчиндоо тодорхой өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Нийслэлийн нийт хаягдлын 59 хувийг барилгын хог эзэлдэг. Үүнийг ахуйн хогтой хамт хаяхаар дахин боловсруулахад ихээхэн хүндрэлтэй.

УИХ-аар Хог хаягдлын тухай хуулийг баталсан. Гэхдээ дахин нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай байгаа тул энэ хаврын чуулганаар нэн даруй батлуулахаар БОАЖЯ ажиллаж байна. Хуулийн хүрээнд хог тээвэрлэх, устгах гээд бүх ажлыг журамлаж өгнө. Түүнчлэн аюултай хог хаягдлыг устгах газрыг шийдэх шаардлагатай. Үүнийг шийдвэрлэх чиглэлээр БОАЖЯ, НЗДТГ болон Төв аймгийн ЗДТГ-тай ярилцаж байгаа. Удахгүй Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлнэ” хэмээв.

Түүнчлэн Хэв хашмал хуванцар” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. 2014 оноос үйл ажиллагаа явуулж буй тус компани БНСУ-аас анхдагч хуванцар түүхий эд импортлон аяга, ахуйн хэрэглээний сав, хувцан сандал, гутлын тавиур болон Монгол гэрийг дуурайлган хийсэн “Наад” хүүхдийн угсардаг тоглоом зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна. Мөн хоёрдогч түүхий эдийг дахин боловсруулж, барилгын ажилд өргөнөөр ашигладаг арматур хөндийрүүлэгч, зай баригч болон уян хоолой буюу шланк үйлдвэрлэдэг аж. Монгол Улс аяга, хоолны сав, гутлын тавиур зэргээр жилд 140 сая хуванцар бүтээгдэхүүн импортоор авдаг байна. Харин тус үйлдвэр 70 саяыг нь үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд төрийн байгууллагуудыг дотоодын аж ахуйн нэгжүүдийн бүтээгдэхүүнийг борлуулах чиглэлд дэмжлэг үзүүлэхийг хүсч буйгаа тус комапнийн захирал Э.Хүдэрбат илэрхийлэв.

Тэрбээр, “Манай байгууллагын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүнүүд маш чанартай. Тухайлбал, БНСУ-д үйлдвэрлэсэн арматур хөндийрүүлэгч 350 кг даацтай бөгөөд нэг ширхэг нь 250 төгрөгийн үнэтэй байдаг. Харин манайх 470 кг даацтай, 190 төгрөгийн үнэтэй. Одоогоор “Хурд”, “Оюу толгой” зэрэг аж ахуйн нэгж худалдан авч байгаа. Цаашдаа өөрсдийн чанартай бүтээгдэхүүнээр дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангах зорилготой.

Тиймээс өөрсдийн бүтээгдэхүүнийг БНСУ-д туршиж, стандарт тогтоон батламжлуулсан. Одоо уг стандартаа Монгол Улсын Үндэсний стандарт болгох зорилт тавин холбогдох албаныхантай хамтран ажиллаж байна. Энэ асуудлыг 2017 онд багтаагаад шийдчих байх. Харин төрийн зүгээс дотоодод үйлдвэрлэж буй бүтээдэхүүнтэй ижил төрлийн барааны гаалийн татварыг нэмэх хэрэгтэй. Ингэж байж бид дотоодын зах зээлээ хамгаалж чадна” гэлээ.

Мөн үер Сонгинохайран дүүргийн 20 дугаар хороонд үйл ажиллагаа явуулж буй “Сайн цаас” компанийн үйл ажиллагаатай танилцлаа.

Тус компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Билгүүндарь “Манай үйлдвэр 2014 онд байгуулагдсан. 2016 онд үйлдвэрээ өргөтгөж, өдөрт 20-25 тонн цаас боловсруулах хүчин чадалтай болсон. Манай бүтээгдэхүүнийг хайрцаг хийдэг дотоодын дөрвөн томоохон үйлдвэр авч ашигладаг. Энэ төрлийн үйлчилгээгээр манайх монголдоо анхдагч юм. Одоогоор 22 ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Замын түгжрэл, тээврийн зардлаас эхлээд нийслэлийн өнцөг булан бүрээс хаягдал цаас цуглуулахад бэрхшээл тулгардаг. Тиймээс зөвхөн хаягдал цаасны төвлөрсөн цэгтэй болох хүсэлтэй” гэв.

Энэ үеэр НЗД С.Батболд, “1.3 сая гаруй хүн амтай том хотын хувьд хог хаягдлыг хэрхэн тээвэрлэх, ямар менежментээр боловсруулах вэ гэдэг чухал асуудал. Энэ нь иргэдийн эрүүл аюулгүй амьдрах эрхийг хангахтай шууд холбоотой юм. Өнөөдрийг хүртэл Улаанбаатар хот хог хаягдлын менежментгүй явж ирсэн. Хамгийн түрүүнд хотын хэмжээнд гарч байгаа хог хаягдлыг ангилах асуудал бий. Ядаж барилгын болон ахуйн хэрэглээний хог хаягдлыг ангилах менежментэд шилжих хэрэгтэй байгаа. Энэ ажлыг удахгүй эхлүүлнэ. 2020 оноос хойш дэлхийн хотуудын жишгээр био хаягдлаа боловсруулаад газ, бордоо  үйлдвэрлэдэг болно. Мөн барилгын материалыг шатааж эрчим хүч үйлдвэрлэх аргыг нэвтрүүлнэ.

ТББ-уудтай хамтран хуванцар сав, шил зэргийг ангилан авах нэгдсэн цэг байгуулахаар төлөвлөж байна. Дахин ашиглах боломжгүй шилэн савлагаатай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн аж ахуйн нэгжүүд ямар ч хариуцлага хүлээдэггүй. Тиймээс  их хэмжээний хог гаргадаг аж ахуйн нэгжүүдээс авах экологийн татварыг нэмнэ” гэлээ.

Ч.Ариунболд

Гэрэл зургийг Т.Чимгээ

Үндэсний Бүтээн Байгуулалтын Корпорацийн Гүйцэтгэх захирал С.Дотнобилиг: Гэр хорооллыг цогцоор нь шинэчлэх боломжтой

Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх үндсэн арга нь “Сервис центр” юм.


   Үндэсний Бүтээн Байгуулалтын Корпораци /ҮББК/-иас санаачилсан Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авахаар тус корпорацийн Гүйцэтгэх захирал С.Дотнобилигтэй ярилцлаа.

-ҮББК-иас санаачилсан гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалыг танилцуулахгүй юу. Ямар учраас ийм төсөл санаачлах болсон бэ? 

-Юуны өмнө бидний санаачилгыг дэмжиж гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалыг олон нийтэд хүргэж байгаа “Барилга.МН” сэтгүүлийн хамт олонд баярлалаа. Мөн танай сэтгүүлийн уншигчдад энэ өдрийн мэнд хүргэе.

Манай улсад 1990 оноос хойш хотжилт эрчимтэй явагдаж, иргэд хот, суурин газарт ихээр шилжин суурьших болсонтой холбоотойгоор гэр хороолол зохицуулалтгүйгээр нэмэгдсэн нь хотын төлөвлөлт алдагдах, цаашлаад агаар, хөрс, усны бохирдол, нийгмийн ялгааг бий болгох нөхцөл болсон. Инженерийн хангамжийн шугам сүлжээ хүрэлцээгүйгээс гэр хорооллын нутаг дэвсгэр нь агаар, хөрс, усны бохирдол, нийгмийн ялгаатай байдлын эх үүсвэр боллоо. Тиймээс асуудлыг шийдвэрлэх нэг гарц нь гэр хорооллын иргэдэд инженерийн шугам сүлжээг хүргэх замаар хот төлөвлөлтийг оновчтойгоор шийдвэрлэх явдал юм.

Улаанбаатар хотын 2030 он хүртэлх хөгжлийн чиг хандлагад тусгаснаар гэр хорооллыг 3 бүсэд хуваан хөгжүүлэхээр заасан байдаг. Төрөөс хэрэгжүүлж буй гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн төслүүд нь төвийн болон дундын бүсүүдэд чиглэгдсэн учраас захын гэр хороололд хүрч чадахгүй байна. Тиймээс эдгээр хорооллыг шинэчилсэн үзэл баримтлалаар хөгжүүлэх бодит санаачилгыг бидний зүгээс гаргаж байгаа юм.

Шинэчилсэн үзэл баримтлал нь гэр хорооллын нутаг дэвсгэрийг “Гэр хорооллын иргэдийн хүсэлт, санаачилга, чадамжид суурилан иргэний өмчлөлийн газар, амины орон сууцанд нь инженерийн хангамжийн үйлчилгээг хүргэж, төрийн болон нийгмийн үйлчилгээг ойртуулж, орчин цагийн хотын соёл, нийгмийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн эрүүл аюулгүй, тохилог орчин болгон хөгжүүлэх”-д чиглэх юм.

Улаанбаатар хотын 2030 он хүртэлх хөгжлийн чиг хандлагад тусгаснаар гэр хорооллыг 3 бүсэд хуваан хөгжүүлэхээр заасан байдаг.


-Танай төсөл иргэдийг орон сууцжуулах өмнөх төслүүдээс юугаараа ялгаатай вэ? 

-Иргэдийн өөрсдийнх нь хүсэлт санаачилга, чадамжид суурилж иргэний өмчлөлийн газар, амины орон сууцанд нь нэгдсэн зохион байгуулалттайгаар хэсэгчилсэн инженерийн хангамжийн үйлчилгээг хүргэх, төр болон нийгмийн үйлчилгээг ойртуулах замаар тухайн эрүүл аюулгүй, тохилог орчин бүрдүүлэн хөгжүүлэхийг зорьсноороо бусад төслүүдээс онцлогтой. Төслийг хэрэгжүүлснээр иргэд өөрийн өмчлөлийн газар дээрээ инженерийн хангамжид холбогдох нөхцөлөөр хангагдаж, амьдралын чанараа сайжруулах боломжтой.

-Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх үндсэн арга нь юу вэ?

-Шинэчилсэн үзэл баримтлалын төслийг хэрэгжүүлэх үндсэн арга нь хэсэгчилсэн инженерийн хангамжийн төв болох “Сервис Центр” юм. Энэ нь “Гэр хороолол, алслагдсан хорооллуудад хэсэгчилсэн инженерийн шийдэл бүхий байгууламжуудыг төлөвлөж, иргэддээ инженерийн болон нийгмийн үйлчилгээг хүргэх, тэдний амьдрах орчин, нөхцөлийг сайжруулах” үндсэн үүрэгтэй. Төлөвлөж буй нутаг дэвсгэрийн байршил, газрын гадаргын онцлог, инженерийн дэд бүтцийн хангамжаас хамааруулан хэсэгчилсэн инженерийн хангамжийн эх үүсвэр нь “БИЕ ДААСАН”, “ТӨВЛӨРСӨН ШУГАМД ХОЛБОГДСОН”, “ХОЛИМОГ” гэсэн үндсэн 3 төрлийн төлөвлөлтөөр 200-аас дээш айлын хэрэгцээг хангах хүчин чадалтайгаар шийдэх боломжтой.

-Төслийг хэрэгжүүлэх нөхцөл боломжийн тухайд?

-Монгол Улсын Үндсэн хуулинд “Монгол Улсын иргэн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхтэй” хэмээн заасан байдаг. Тиймээс төслийг хэрэгжүүлэхэд нэг талаас төр Үндсэн хуульд заасан үүргээ биелүүлж, инженерийн хангамжийн дэд бүтцийг иргэдийн гэрт хүргэх “Сервис Центр”-ийг байгуулах, нөгөө талаас иргэд газар, үл хөдлөх хөрөнгөө барьцаалан ипотекийн зээлд хамрагдаж, амины орон сууцаа инженерийн хангамжид холбох, сайжруулах, шинээр барих байдлаар төсөлд тусгасан.

-Инженерийн дэд бүтцийн хангамж нь өртөг өндөртэй байдаг. Үүнийг хэрхэн шийдэх вэ?

-Гэр хорооллын айл өрхүүдийг нэгдсэн шугам сүлжээгээр хангах зардал нь хэсэгчилсэн инженерийн хангамжийн төв байгуулахаас өндөр, хэрэгжүүлэхэд хугацаа ихээхэн шаарддаг. Харин “Сервис Центр” нь богино хугацаанд зорилтот хэрэглэгчдийг бүрэн хангах, зардлыг боломжит хувилбаруудаар шийдвэрлэх боломжтойгоороо давуу юм.

-Төслийг хэрэгжүүлэхэд тулгарч буй хүндрэлтэй асуудал юу байна? Тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замын тухайд...

-Төслийг хэрэгжүүлэхэд тулгарч болзошгүй бэрхшээлүүдийг шийдвэрлэхээр ҮББК-иас “Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлал” болон түүнийг хэрэгжүүлэх үндсэн арга “Сервис центр”-ийг улам боловсронгуй болгохоор цуврал уулзалтууд зохион байгуулж байгаа.

Тухайлбал, бие даасан инженерийн дэд бүтцийн хангамжийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг дотоодын томоохон аж ахуйн нэгжүүдийн дунд хэлэлцүүлэг өрнүүлж, компаниудын төлөөллийг оролцуулсан ажлын хэсэг байгуулсан. Уг ажлын хэсэг инженерийн дэд бүтцийн хүндрэлтэй шийдлүүдэд оновчтой гарц олох үүрэгтэйгээр ажиллаж байна.

Мөн барилгын үйлдвэрлэл, зураг төслийн чиглэлээр ажилладаг Монгол Улсын 18 Зөвлөх инженер оролцсон “Монгол Улсын Зөвлөх инженерүүдийн зөвлөлдөх уулзалт”-ыг зохион байгуулж, гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлал, хэсэгчилсэн инженерийн хангамж, шугам сүлжээний техник, технологийн шийдэл, шинэ боломжуудын талаар санал бодлоо солилцож, төслийг сайжруулах үйл явцыг тасралтгүй гүйцэтгэж байна.

-Энэхүү төслийг сайжруулах тал дээр Монгол Улсын Зөвлөх инженерүүд ямар байр суурьтай байв?

-Тэдний зүгээс гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалыг дэмжсэн ба амжилттай хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг болохуйц олон зөвлөгөө, сургамжуудыг өгсөн. Зөвлөх инженерүүд уулзалтаар хэлэлцсэн асуудлаа төр, засгийн бодлогын хэмжээнд танилцуулж, хөгжлийн баримт бичигт тусгуулахыг зөвлөж байсан. Мөн иргэдийг хэрэглээний соёл, ашиглалтын зөв хэвшилд сургах, мэдээлэл сурталчилгааг хүртээмжтэй түгээх, нийслэл хотод суурьшихыг хүсэгчдэд хотын соёлын наад захын хэм хэмжээг мөрдөх шаардлагыг тавьж байхаар төлөвлөгөө, хөтөлбөр боловсруулахыг санал болгосон.

Суурьшлын шинэ бүсүүдэд дэд бүтэц, инженерийн хангамжийг урдчилан төлөвлөх замаар хот төлөвлөлтийг сайжруулах, хотын төвийн ашиглалтын шаардлага хангахгүй болсон барилгуудыг нурааж, багтаамж, хүчин чадлыг нэмэгдүүлэн шинэ барилгууд барьж, инженерийн дэд бүтэц хүрэхгүй байгаа бүсийн иргэдийг шилжүүлэх саналыг бодлогын түвшинд хүргэх, бохир ус цэвэрлэх системийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэх, ашиглалт болон урсгал засваруудыг анхаарлын төвд байлгах, саарал усыг ашиглах, сэргээгдэх эрчим хүчний технологийг инженерийн хангамжийн эх үүсвэрийн нэмэлт байдлаар ашиглах, эко шийдлүүдийг нэвтрүүлэх, хөрсийг нөхөн сэргээх, бохирын лагийг хатаах, дахин ашиглах инженерийн хангамж бүхий “Сервис центр”-ийн барилгыг бий болгосноор ард иргэдэд үзүүлэх эдийн засгийн үр өгөөж нэмэгдэх, жижиг, дунд бизнес хөгжих, нийгмийн үйлчилгээ сайжрах талыг тодотгож төсөлд тусгах гээд олон зөвлөмж өгснийг бид хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байгаа.

-Төсөлд иргэдийг татан оролцуулахын тулд ямар идэвхжүүлэлт хийх вэ?

-Шинэчилсэн үзэл баримтлалын төсөл нь иргэдийн хүсэлт санаачилга, чадамжид суурилан хэрэгжих учир бид эхний ээлжинд нарийвчилсан судалгааны үндсэн дээр загвар хорооллыг бий болгох талаар судалж байна. Энэ нь иргэдийг өмчлөлийн газар дээрээ хэрхэн ая тухтай сайхан амьдарч болохыг харуулах зорилготой. Ингэснээр иргэд өөрсдөө зохион байгуулалтад орох боломж нээгдэнэ.

Мөн иргэдийг хэрэглээний дадалд сургах үүднээс нэгдсэн идэвхжүүлэлтийн бодлоготой байх зайлшгүй шаардлага бий. Жишээлбэл, төрөөс иргэдийг инженерийн хангамжийн ашиглалт, хэрэглээний зөв дадалд сургах, хэвшүүлэх зорилгоор олон улсын байгууллага, тусламжийн сангуудаас бүрдүүлсэн санхүүгийн эх үүсвэрээр иргэдэд 5 хүртэлх жилийн хугацаанд төлбөрийн хөнгөлөлттэй нөхцөлийг санал болгох юм.

-Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн шинэчилсэн үзэл баримтлалын төслийг хэрэгжүүлж, “Сервис центр”-ийг бий болгосноор ямар үр дүнд хүрэх вэ? Гэр хорооллыг бүрэн арилгаж чадах уу?

-Энэ төсөл хэрэгжсэнээр иргэдийг эрүүл аюулгүй орчинд оршин суух нөхцөлийг бүрдүүлж амьдралын чанарыг сайжруулна. Мөн Гэр хорооллын нутаг дэвсгэрийг нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, инженерийн хангамжийг хүргэснээр газар, үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ цэнэ нэмэгдэж, эдийн засгийн эргэлтэд орох нөхцөл боломж бүрдэнэ. Улмаар дагуул хот, тосгоны хөгжил түргэсэж, хотын төвийн нягтаршил буурах, жижиг дунд үйлдвэрлэл кластераар хөгжих гэх мэт олон сайн талтай. Хамгийн гол нь иргэдийн эрүүл мэнд, амьдрах орчин, нөхцөлд сөрөг нөлөө үзүүлэгч агаарын бохирдол, хөрсний бохирдол зэрэгт бодитоор нөлөөлнө.

-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа. Та бүхний төсөлд амжилт хүсье.

-Баярлалаа. Та бүхний цаашдын ажилд амжилт хүсье.

Ярилцсан: Б.Бурмаа

Эх сурвалж: Барилга.МН сэтгүүл

“Мөнгөгүй гээд зовлон тоочоод суухгүй”

2016 оны 11-р сарын 21 Нийтэлсэн БАТ

Нийслэлийн Засаг даргын орлогч П.Баярхүүтэй ярилцлаа.

-Та нийслэлийн дэд бүтэц, гэр хороолол гээд хамгийн хүнд, хамгийн чухал салбарыг хариуцан ажилладаг хүн. Улаанбаатарын нийт өрхийн 70 хувь нь өнөөдөр гэр хороололд амьдарч байна. Гэр хороололд маш олон асуудал хуримтлагдсан байдаг. Та ажлаа юунаас эхэлж байна?

-Хотын дарга С.Батболд дөрвөн орлогчтой. Миний хувьд нийслэлийн Засаг даргын Дэд бүтэц, гэр хорооллын хөгжлийн асуудлыг хариуцахаар томилогдон ажиллаад  гурван сар өнгөрчээ. Мэдээж энэ хугацаанд зүгээр суусангүй. Ажилтайгаа танилцахаас эхлээд цаашдаа юу хийх гэсэн төлөвлөгөө, бодлогынхоо баримт бичгийг аргалаа.  Удахгүй ирэх оны төсвөө батална. Хотын хөгжлийн амин сүнс нь дэд бүтэц байдаг. Тэр тусмаа гэр хорооллын хөгжил бол Улаанбаатарын хамгийн тулгамдсан асуудал болчихоод байна.  Үе, үеийн хотын дарга нарын том зорилго нь гэр хорооллыг дэд бүтцээр хангаж, барилгажуулахад чиглэгддэг. Харин яаж, ямар замаар гэр хорооллыг барилгажуулах вэ гэдгээ зөв шийдэх ёстой.  Дээр нь ихээхэн хэмжээний хөрөнгө мөнгө хэрэгтэй байна. Нийслэлийн төсөв гэхэд 120 тэрбумаар тасарчихсан. Улсын төсөв хүнд байна. Бидэнд  хийе гэсэн сэтгэл байвч хөрөнгө  мөнгө нь алга аа. Гэхдээ эдийн засаг хямралтай байна гээд зүгээр суух гээд байгаа юм биш. Байгаа бүхий л бололцоогоо дайлчлах ямар боломж бололцоо байгааг хайж байна. Бид чинь “Аз жаргалтай хот”-од амьдруулна гээд амалчихсан хүмүүс шүү дээ. Мөнгөгүй гээд зовлон тоочоод суухгүй ээ.

-“Аз жаргалтай хот”. Сайхан л сонсогдож байна. Гэвч амлахаас илүү бодит ажил болгох хэцүү. Монголчууд бид зөндөө л амалдаг. Гэвч тэр нь цаасан дээрх мөрөөдөл хэвээр үлдэх нь олон байгаа болохоор ингэж асууж байгаа юм шүү?

-Зөвөө зөв. Таны асуултыг би ойлгож байна. Гэвч зүтгэл байвал зүгээр ч худаг ухаж болно гэсэн үг байдаг даа. Бид амалснаа ажил хэрэг болгохоос өөр аргагүй. Ард түмэн тэнэг хүмүүс биш шүү дээ. Тиймээс хөрөнгө мөнгө байхгүй гээд хойшоо гэдийгээд суухгүй. Ямар ч байсан гадаадын зээл, буцалтгүй тусламж, ах дүү хотуудын хамтын ажиллагаагаа ашиглаад амалснаа ажил хэрэг  болгоно.  Өнгөрсөн сард би Унгарын Будапешт хотод ажиллаад ирлээ. Бидэнд тэндээс сурах, суралцах, туршлагыг нь авах олон зүйл байна. Улс орны хөгжилд гадаадын хөрөнгө оруулалт чухал шиг Улаанбаатарын хөгжилд гадаадын хөрөнгө оруулалт ноу, хау нь чухал байна.

-Уучлаарай, Улаанбаатарт амьд явах эрх улам бүр алдагдсаар байна.  Өвөлдөө угаартаа дарагдаад, зундаа ус бороо шавар шавхайгаа дийлдэггүй. Дээр нь хөрсний бохирдол цэвэрлэх байгууламжийн асуудал байна. Одоо бүр цас мөсний орон болчихлоо?

-Улаанбаатар бол нийслэлийн хамгийн хүйтэн хот. Дээр нь нийслэлийн өрхийн 70 хувь нь гэр хороололд амьдарч, нүхэн жорлонгоо хэрэглээд, нүүрсээ түлж байна. Нийт Монголын иргэдийн гуравны нэг нь Улаанбаатартаа төвлөрчээ. Тэр утгаараа олон асуудал хуримтлагддаг. Нэг асуудлыг нь шийдэхэд нөгөө асуудал нь үүсдэг. Агаарын бохирдлыг олон жил ярилаа.  Гэсэн ч үр дүн багатай байна. Энэ нь эрчим хүч, дэд бүтцийн хөгжилтэй холбоотой л доо.  Унгар гэхэд л газрын гүний дулаанаар бүхэл бүтэн нэг хотын хэрэгцээг хангачихаж байна.  Бүр дулаан нь айл айл дээр хэдэн градусаар очиж байгааг дэлгэцээр хараад сууж байна шүү дээ. Харамсалтай нь, бид нүүрсээ түлээд нөгөө л агаарын бохирдлоо яриад суусан хэвээрээ байна. Газрын гүний дулааныг унгарчууд бас зам дээр ашиглаж байна. Замын дор халуун үлээгч тавьчихаар цас мөс тогтдоггүй юм байна л даа.  Тэгэхээр манай нийслэл шиг хүйтэн хотод бол хэрэгтэй л зүйл шиг санагдсан.

-Энэ туршлагыг нь  Улаанбаатарт нэвтрүүлж болдоггүй юм уу. Тэгвэл хотын дарга нар хог шүүрдэж, цас цэвэрлэх шаардлагагүй шүү дээ?

-Болно л доо, гэхдээ бас л мөнгө шаардана шүү дээ.  Бид аль болохоор өр зээл тавихгүйгээр, буцалтгүй тусламж, хөрөнгө оруулалтаар асуудлыг шийдэх сонирхолтой байна.  Ер нь хүн шүүмжлэхэд амархан шүү дээ.Хотын дарга цасаа цэвэрлэхгүй байна гээд шүүмжлээд байсан. Цасаа цэвэрлэе гээд уриалахаар цасаа цэвэрлэлээ л гэнэ. Өнөөдөр үнэхээр цаг агаарын нөхцөл байдал хүндэрч байна. Хот тохижилтынхон хамаг хүчин чадлаараа ажиллаад дийлэхгүй байна. Бид байгаа боломжоо ашиглаж, асуудлыг шийдэхийн төлөө байгаа.  Унгар шиг газрын гүний дулааныг зам талбай дээрээ ашиглах талаар судалж байна. Хөрөнгө мөнгө хэр орохыг нь тооцож байна.  

-Нийслэлийн нэг том зовлон шилжин ирэгсэд. Улаанбаатарыг зорьсон хөдөөгийнхний цуваа өнгөрсөн арван жил тасарсангүй?

-Үнэхээр наадах чинь Улаанбаатарын нэг тулгамдсан асуудал мөн үү гэвэл мөн.  Нийслэлийн даац хэрээс хэтэрсэн. Хаа байсан уулын орой дээр хашаа хатгаад гэр бариад суучихна. Уг нь жил ирэх тусам л эрчим хүчний хэрэглээ нэмэгдээд байдаг. Нэг хэсэг хүмүүсийг эрчим хүч, дэд бүтэц, нийтийн тээврээр хангалаа гэхэд дахиад хэсэг хүмүүс нүүж ирээд хашаа бариад суучихна. Тэгээд нийслэл хотод тэдэн айл тоггүй байна гээд хэвлэлийнхэн та нар баахан шүүмжилдэг.  Хотын айл болгоныг эрчим хүч, дэд бүтцээр хангахын тулд, хог шороогүй орчинд амьдруулахын тулд нийслэл үе, үеийн удирдлагууд зүгээр суугаагүй ээ. Одоо энэ асуудлыг цэгцлээд, хөдөөд гоё сайхан байшин барихаас илүү ажлын байр бий болгох, аймгуудыг бүсчилсэн аж үйлдвэрийн төв болгох дээр УИХ, Засгийн газар ажлаа хийх хэрэгтэй. Тэгж байж л хотыг зорих шилжилт хөдөлгөөн багасна. Хотын ачаалал буурна шүү дээ.  Өнгөрсөн 26 жилд хичнээн газарт дэд бүтэц тавьж, нийтийн тээврийн хичнээн чиглэл  шинээр бий болсон гэвэл их л сонирхолтой тоо гарах байх. Тэгээд ч аюулгүй байдал талаасаа ч нийслэлдээ ингээд бүгдээрээ шаваад суух нь зөв ч юм уу, хэцүү шүү дээ.

-Ардчилсан намынхан гэр хорооллыг барилгажуулна гэсэн, зарим төслүүд нь хөдөлсөн байх. Зарим нь яг тэр чигтээ хүлээлт үүсгэсэн хэвээр байна. Танай нам гэр хорооллыг барилгажуулах талаар юу хийхээр төлөвлөж байна?

-Гэр хорооллыг барилгажуулна гэдэг сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр шийдэх асуудал биш. Зөв тооцоо, зөв судалгаа хэрэгтэй. Өмнөх хотын даргын үед газраа орон сууцаар сольсон цөөнгүй иргэд хохирсон гээд багагүй асуудал үүсгэсэн. Тэр 360 өрхийн асуудлыг саяхан шийдэж өглөө. Бид нэг хашааг нэг хоёр өрөө байраар солихгүйгээр хашаандаа хэдэн давхар барилга бариад амьдрах боломжийг нь судалж байна. Гэр хорооллын айлууд хэцүү шүү дээ, нэг хашаандаа ах дүүгээрээ амьдардаг. Хашаагаа орон сууцаар солилоо гэхэд бүгдээрээ хоёр, гурван өрөө байранд шамбааралдаад амьдрах уу. Тиймээс ийм хүндрэлтэй зүйлээс болоод өмнөх засаг даргын зорилгод саад бэрхшээл үүссэн байх. Харин манай багийнхан өөр шийдлээр гэр хорооллыг барилгажуулж болно гэж үзсэн.

-Яаж?

-Азийн хөгжлийн банктай яриад ямар ч байсан ирэх хавар ажлаа эхэлнэ. Дөрвөн жилийн хугацаанд бүр гэр хорооллыг мэдээж барилгажуулж чадахгүй ч ажил нэлээд урагшилсан байх болов уу. Ямар ч байсан хашаа руу нь  дэд бүтэц тавьж өгөөд хашаандаа гурав, дөрвөн давхар орон сууцны барилгыг хямд материалаар барих боломжоор нь хангах юм.  Өөрөөр хэлбэл барилга барих төсвийг нь урт хугацааны, бага хүүтэй зээлээр хангаж өгнө гэж тооцож байна.  Энэ ажлаа хийхийн тулд Азкинй хөгжлийн банк, Солонгосын  экзим банк, бас Барилга хот байгуулалтын яам, Засгийн газартайгаа хамтраад шийдээд явна. Энэ том ажлыг хот дангаараа шийдэж чадахгүй юм.  Бас хувийн хэвшлийнхэнтэйгаа хамтарна. Өөрөөр хэлбэл, гэр хорооллынхны орлогод нийцсэн хямд өртөгтэй орон сууцыг барьж өгөх  талаар үндэсний барилгын компаниудтайгаа хамтарна. Блок, блокоор нь барилгажуулахгүй бол өмнөх шиг цөл бал гээд явбал үр дүн муутай байдаг юм байна дээ.

-Хотод аж үйлдвэрийн парк байгуулна гэж мөрийн хөтөлбөртөө та нар тусгасан байсан. Ийм боломжтой гэж үү. Монгол Улс олон жил үйлдвэртэй болно гээд, үе, үеийн Засгийн газар нь олон шийдвэр гаргаж, цөөнгүй хөрөнгө мөнгө зарцуулсан. Үнэндээ одоо аж үйлдвэржсэн бүс Монголд байна уу?

-Аж үйлдвэр Монголд хөгжихгүй байгаа шалтгана олон. Хамгийн наад зах нь гэхэд хоёр нөхөр компани байгуулаад үйлдвэр барина гээд байдаг. Тэгээд л гаднаас баахан тоног төхөөрөмж аваап ирдэг. Гэтэл түүнийг нь ажиллуулаад явах технологи байдаггүй.  Технологийг нь хэн мэддэг вэ гэвэл гадаадад ажиллаад ирснэ залуучууд мэддэг. Тэд нар ирээд  үйлдвэр байгуулъя гэхээр мөнгөгүй. Тиймээс бид нар гадаадад ажиллаж байсан залуучуудын саналыг сонсоод, судалгаа аваад энэ төслөө хөдөлгөнө. 

-Нэг хэсэг хогны асуудлыг нийслэлийнхэн мартсан байсан. Ардчилсан намын үед гэр хороолол гэрэлтүүлэгтэй,гудамж талбай нь цэвэрхэн, хоггүй байсан. Харин танай намыг гарснаас хойш хот хогоо цэвэрлэхгүй байна гэсэн гомдлол сонсогдох боллоо?

-Бид АН, МАН гээд туйлшраад, ажлыг нь харлуулах гээд худлаа шүүмжлээд баймааргүй санагддаг. Хогны асуудлыг ачиж аваачаад асгаад л шийдэхгүй л дээ.  Эдийн засгийн аргаар л энэ асуудлаасаа бид салж чадна. Хогноос эрчим хүч үйлдвэрлэдэг үйлдвэр байгуулах хэрэгтэй. Тэгвэл хот хог ачихад мөнгө зарцуулах шаардлагагүй болно. Нөгөө үйлдвэрүүд нь өөрсдөө айл өрхөөр яваад хогоо ачиж аваад явчихна. Гаргасан эрчим хүчээр нь харин гэр хорооллоо хангаж болно. Нэг сумаар хоёр туулай буудах ийм арга байна. Цаашид хогоо ачаад хаядаг биш, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах талаар Засгийн газар, хувийн хэвшил, хот гээд хамтраад шийдэл гаргаад явах нь зүйтэй байх.

-Хотын даргын дэд бүтэц хариуцсан орлогчийн хувьд  зам талбайн түгжрэлийг яаж шийдмээр байна. Цас бороо орохоор л замын түгжрэл нэмэгдээд, нийслэлийнхнийг стресстүүлдэг?

-Бид гудамж талбайн уулзваруудыг өргөжүүлэхээс гадна, хорооллуудын дундах гарцыг нэмэгдүүлэхэд анхаарч байгаа. Давхар зам барьчихаар замын түгжрэл буурчих юм биш.  Манайд сүүлийн жилүүдэд орон сууцны хороололууд нэмэгдсэн ч гарц нь ганцхан байдаг. Нэг орон сууцны хороолол руу орох гэж баахан түгжирдэг. Энэ чинь өөрөө төв замын түгжрэлийг үүсгээд байгаа юм шүү дээ. Тиймээс хороолол руу нэвтэрдэг замууд сайжирвал түгжрэл ч буурна гэж тооцоолж байна.

-Таныг “Мандухай цэцэн хатан” киноны Батмөнх даяан хаанд тоглосныг мэдэхгүй хүн байхгүй. Урлагийн хүн болсон байх гэтэл та бүр улстөр хөөгөөд явсан байна. Яагаад ийм сонголт хийх болов?

-Хүн хувь заяагаа дагадаг. Урлагийн хүн болох учиртай байсан бол урлагаа хөөх л байсан байх. Миний хувьд хүүхэд насандаа  Монголын түүхэн хааны дүрийг бүтээх аз завшаан тохиосон. Мэдээж түүндээ бэлгэшээж баярлаж явдаг.  Харин биеэ засаад гэрээ зас гэрээ засаад төрөө зас гэгчээр  төрөө засах үйл хэрэгт оролцох боломж олдсон. Манайхан биеээ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад гэдгийг мөнгө, хөрөнгөтэй болчихвол боллоо гэж боддог. Биеэ зас гэдэг маань өөрийгөө олон зүйлд сорь. Унаж босч үз гэсэн үг юм. Түүнээс мөнгөтэй болсон би одоо төрөө засна гээд гүйгээд байгаа хүмүүсийн ойлгосон шиг үг бас биш юмаа.

-Та ингэхэд хаагуур юу хийж байв?

-Өө олон зүйл хийсэн. Оюутан байхдаа Солонгост  хар ажил хийж явлаа. Монголдоо ирсэний дараа ер нь залуучууд бид төр засгийн шийдвэрт бас оролцох ёстой юм байна гээд намд элссэн.

Ж.ЭРХЭС

Нийслэлийн иргэдийн 97.5 хувь нь Туул голоос ундаалдаг. Гэвч өөрсдийнхөө ундаалдаг ус руугаа бохир нийлүүлсээр байна.

Тодруулбал, Цэвэрлэх байгууламж нь хоногт дунджаар 160000-190000 м3 бохир усыг хүлээн авч механик болон биологийн цэвэрлэгээг хийн, хэт ягаан туягаар халдваргүйжүүлсний дараа Туул голд нийлүүлдэг байна. Бохир усны худгийн ихэнх нь удаан хугацааны ашиглалтын явцад элэгдэж хуучрах, хагаралт цууралт үүсэх зэрэг гэмтлүүд тохиолдож байгаагаас тус байгууламжийн ачааллыг нэмэгдүүлэхэд хүргэжээ. Иймд 250 000 шоометр/хоног хүчин чадал бүхий шинэ цэвэрлэх байгууламж барих зайлшгүй шаардлагатай байгаа аж.  

Туул голыг бохирдуулж буй гурван үндсэн хүчин зүйлс бол цэвэрлэх байгууламж болон арьс, ширний үйлдвэрүүдээс гарч буй бохир мөн Туул голын орчмоос элс, хайрга олборлож байгаа явдал нь голын урсацыг багасгах, байгалийн тэнцвэрийг алдагдуулахад хүргээд байгаа талаар албаныхан мэдээлсэн юм.  Мөн саяхан хийгдсэн судалгаагаар Туул голын усыг цэвэршүүлсний дараа гэдэсний өвчин үүсгэдэг савханцар нян илэрсэн байна.
П.АНИР
Оллоо.мн

Нүхэн жорлонгийн хор хөнөөл сүүлийн үед нийслэлчүүдийн өмнө тулгарсан томоохон асуудлын нэг болоод буй. Тэгвэл нийслэл дэх нүхэн жорлонгийн өнөөгийн байдал, хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, цаашид баримтлах бодлогын талаарх хэлэлцүүлэг өнөөдөр боллоо.

"Ариун цэврийн байгууламж-Нүхэн жорлон” сэдэвт хэлэлцүүлгийг Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо болон Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байнгын хорооноос хамтран зохион байгуулсан юм.

Хэлэлцүүлэгт УИХ-ын гишүүн, Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга Л.Энх-Амгалан, Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны дарга Ц.Гарамжав, УИХ-ын гишүүн А.Сүхбат, Д.Сарангэрэл, М.Билэгт, Ц.Цогзолмаа, Б.Батзориг, УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Д.Оюунхорол, Эрүүл мэндийн дэд сайд Л.Бямбасүрэн, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Б.Баярсайхан, Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер бөгөөд Захирагчийн ажлын албаны дарга Т.Гантөмөр, төрийн болон төрийн бус байгууллага, эрдэмтэн судлаачид оролцож, санал бодлоо солилцсон юм.

Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны дарга, УИХ-ын гишүүн Д.Гарамжав хэлэлцүүлгийг нээж хэлсэн үгэндээ "Хөрсний бохирдол өнөөдөр бидний алхам тутамд тулгамдаж буй асуудлуудын нэг. Иймээс холбогдох яамд, мэргэжлийн байгууллагуудыг оролцуулан өнөөдрийн хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж байна. Судалгаагаар Улаанбаатар хотын хөрсний бохирдлын 90 хувьд хүний эрүүл мэндэд хортой бодис агуулагдаж байгаа нь тогтоогдсон. Иймээс нүхэн жорлонгийн хэрэгцээг сайжруулах зайлшгүй шаардлагатай" гэлээ.

2015 оны статистик судалгаагаар Улаанбаатар хотод нийт 376 мянган өрх амьдардаг. Тэдгээрийн 157 мянга нь орон сууцанд, харин үлдсэн 218 мянга нь гэр хороололд амьдардаг бөгөөд нийт 100 мянга гаруй нүхэн жорлон ашиглагдаж байна. Эдгээрийн нүхэн жорлонгийн 80 орчим хувь нь стандартын шаардлагыг бүрэн хангаагүй.  

ДЭМБ-ын тооцоогоор нэг хүн өдөрт дунджаар 200 грамм өтгөн, 1.2 литр шингэн ялгадасгадагшлуулдаг бол нэг өрхийг дунджаар дөрвөн хүнтэй гэж тооцвол 4.3 литр шингэн, 720 грамм өтгөн гаргадаг байна. Үүнийг нийт гэр хорооллын өрхийн хэмжээнд авч үзвэл нийслэлд өдөрт 945 мянган литр шингэн, 157.5 кг өтгөн цугларч, өдөр бүр ойролцоогоор 1.0 сая литр бохир нүхэн жорлонгоор дамжин хотын хөрсийг бохирдуулж байгаа аж.

Хөрсний нянгийн бохирдлоос үүдэн нийслэлд бүртгэгдсэн халдварт өвчний 9.9 хувийг гэдэсний халдварт өвчин эзэлж байгаа бол гар, хөл, амны өвчлөлийн 84.1 хувь нь Улаанбаатар хотод бүртгэгдсэн байна.

Ил задгай жорлонгийн хаягдлаас ялгардаг хүхэр, аммиак буюу шивтрийн хий нь хорт хийний төрөлд хамаарагддаг бөгөөд хорын зэрэглэлээрээ дөрөвдүгээрт багтдаг аж. Шивтрийн хий ихэссэнээр хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлэхээс гадна эхийн урагт нөлөөлж, гажиг, согогтой хүүхэд төрөх, цаашлаад хүнийг үргүйдүүлэх хор уршигтай.

Жорлонгийн хаягдал, түүнээс ялгарах аммиак буюу шивтрийн хий, хүхэр хүчлийн давхар исэл зэрэг хорт бодис нь агаарт дэгдэж, амьсгалаар дамжин хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Эдгээр бодис нь 18 сар хүртэл хугацаанд цагаан хорхой, сүрьеэ зэрэг өвчин үүсгэгч нянг агуулдаг.

Нүхэн жорлонгийн асуудалд ахиц гарахгүй байгаа нь:

· Хот төлөвлөлтийн хэрэгжилт муу

· Инженерийн дэд бүтэц дутмаг

· Орчны ариун цэвэрт хандах иргэдийн хандлага сул

· Ариун цэврийн байгууламж, эрүүл ахуйн талаар иргэдэд өгөх мэдээлэл дутмаг

· Иргэдийн амьжиргааны түвшин доогуур

· Гадна технологи үнэтэй манай нөхцөлд ашиглахад хүндрэлтэй байгаатай холбоотой хэмээн илтгэгчид, хэлэлцүүлэгч оролцогчид хэлж байлаа.

Мөн хэлэлцүүлгийг үеэр хөндөгдсөн нэг асуудал бол орон нутгийн цэцэрлэг, сургуулийн ариун цэврийн байгууламжийг сайжруулах байсан юм. БСШУСЯ-наас 2015 онд:

· 12 аймгийн 24 цэцэрлэгийн барилгыг 19 тэрбум төгрөгөөр,

· зургаан аймгийн 12 сумын дотуур байрыг таван тэрбум төгрөгөөр,

· найман аймгийн есөн сургуулийг 20 тэрбум төгрөгөөр,

2016 онд 

· 10 аймгийн 11 цэцэрлэгийг 22.2 тэрбум төгрөгөөр,

· зургаан аймгийн долоон сумын дотуур байр,

· есөн аймгийн 13 сургуулийг шинээр барьж ашиглалтад оруулсан бөгөөд ариун цэврийн байгууламжийг иж бүрэн шийдсэн байна.

Гэвч үлдсэн нийт 669 цэцэрлэг, сургуулийн 160.100 хүүхдийн шаардлага хангасан ариун цэврийн байгууламжийг байгуулахад 70.2 тэрбум төгрөг шаардлагатай байгааг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Б.Баярсайхан хэллээ.

Мөн тэрбээр орон нутгийн цэцэрлэг, сургуулийн ариун цэврийн байгууламжийг сайжруулахад Дэлхийн зөн, НҮБ-ын Хүүхдийн сан, Азийн хөгжлийн банк, Мобиком корпораци зэрэг байгууллагууд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулсаар байгаад талархал илэрхийлсэн юм. 

Монголын үүрэн холбооны тэргүүлэгч оператор Мобиком Корпораци 2014 оноос “Сумдын сургуулийн ариун цэвэр эрүүл ахуйн нөхцөлийг сайжруулах төсөл”-ийг санаачлан, Дэлхийн Зөн Монгол олон улсын байгууллага, орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагуудтай хамтран гурав дахь жилдээ амжилттай хэрэгжүүлж байгаа билээ.

Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд Дэлхий Зөн Монгол олон улсын байгууллага болон орон нутгийн төр захиргааны байгууллагуудтай хамтран нийт 12 аймгийн 35 суманд орчин үеийн стандарт хангасан, цэвэр усны эх үүсвэрт холбогдсон, халуун хүйтэн устай, цэвэршүүлэх септик технологи бүхий ариун цэврийн байгууламжуудыг барьж байгуулжээ.

“Нийт жилийн хугацаанд нэг тэрбум гаруй төгрөгийг зарцуулсан. Төслийн нийт өртөг гурван орчим тэрбум төгрөг. Зөвхөн энэ онд гэхэд л шинээр 13 сумын сургууль, цэцэрлэг орчин үеийн стандартын ариун цэврийн байгууламжтай барьсан. Энэ долоо хоногт Архангай аймгийн Төвшрүүлэх сумын цэцэрлэгт байгуулсан ариун цэврийн байгууламжаа, мөн энэ сарын сүүлээр Төв аймгийн Аргалант сумд барьсан байгууламжаа хүлээлгэн өгнө” хэмээн Мобиком корпорацийн Олон нийтийн хамтын ажиллагааны газрын захирал Э.Чинзориг хэллээ.

Өнөөдрөөс эхлэн сургуулиудаа гурав хоног хааж байгаагаа Дели хотын захиргаа Ням гарагт зарлажээ.

 

Сүүлийн хэд хоногт тус хотын агаарын чанар гамшгийн хэмжээнд хүрсэн тул ийм арга хэмжээ авсан байна. Мөн барилгын ажлуудыг тав хоногийн хугацаатай зогсоожээ.

Хотын онцгой комиссын хуралдааны дараа хотын иргэдийг аль болох гадагшаа гарахгүй байх, болж өгвөл гэрээсээ ажлаа явуулахыг зөвлөсөн байна. Эрх баригчид гудамж талбайг услан тоос дарах, ил гал гаргахгүй байх, цахилгаан станцуудыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авч байгаа аж.

Утааны гол буруутныг тэд зэргэлдээх мужуудын тариалан эрхлэгчдийн тавьсан гал гэж үзэж байна. Газар тариалан эрхлэгчид үр суулгахаасаа өмнө талбай дахь үлдэгдлээ шатааж устгадаг нь ийм байдалд хүргэсэн гэнэ.

Тариан талбайд тавих гал ойрын хэдэн өдөр үргэлжлэх тул Дели хотын агаарын байдал сайжрах боломжгүй болжээ. Цаашдаа ийнхүү тариан талбайг шатааж цэвэрлэдэг аргыг болиулах талаар мужийн захирагч нартай Дели хотын захиргаа уулзаж хэлэлцэхээр болсон байна. Мөн удахгүй автомашины “тэгш-сондгой” дугаарын хязгаарлалтыг нэвтрүүлэхээр төлөвлөжээ.

Нийтийн тээвэр сайн хөгжөөгүй тус хотын иргэд энэ арга хэмжээг нэлээд эсэргүүцдэг юм. Сүүлийн өдрүүдийн байдлаар агаар дахь бохирдуулагч бодисын хэмжээ анх удаа 1,000 микрограмын босго давсан нь Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас зөвлөсөн аюулгүй байдлын түвшнээс 10 дахин өндөр үзүүлэлт болж байна.

Эх сурвалж: South China Morning Post

Монголбанкны Хэвлэлийн төлөөлөгч Д.Ариунаагаас ипотекийн зээлийн шинэ журмын талаар тодрууллаа. 

 

-Ипотекийн зээлийн санхүүжилт өнгөрсөн долоо хоногоос эхлэн шинэ журмаар олгогдож эхэллээ. Шинэ журмын дагуу ипотекийн зээл олголтод ямар өөрчлөлт орж байгаа вэ? 

-Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн А-295 тоот тушаал энэ сарын 25-ны өдөр батлагдсан. Үүгээр орон сууцны ипотекийн зээлийн санхүүжилтийн журмыг шинээр баталсан байгаа. Шинэ журмаар голлох хоёр өөрчлөлт орсон.

Нэгдүгээрт, ипотекийн зээлийн санхүүжилтийг Монголбанкны мэдэлд буй Ипотекийн зээлээр баталгаажсан бондын эргэн төлөлт, купоны төлбөрөөс санхүүжүүлнэ.​ Тухайн сардаа хэдий хэмжээ эргэн төлөлт хийгдэнэ, тэр хэмжээгээр санхүүжилт хийгдэх юм. Ингэхдээ Монголбанк тухайн сард олгох ипотекийн зээлийн эх үүсвэрийн дээд хэмжээг тухайлсан банк бүрт мэдэгдэнэ. Энэ дагуу банкууд зээлийн шийдвэрээ гаргаж, өөрийн эх үүсвэрээр ипотекийн зээлийг олгосны дараа Монголбанк санхүүжилтийг олгох юм.

Цаашдаа Монголбанк урьдчилж ямар нэгэн байдлаар санхүүжилт хийхгүй. Арилжааны банкууд эхлээд өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлсний дараа Монголбанкнаас нөхөж олгох байдлаар явагдах юм. 

Журамд орсон хоёр дахь гол өөрчлөлт юу гэхээр тухайн зээлдэгч ипотекийн ямар нэгэн хөнгөлөлттэй зээлийн үлдэгдэлгүй байх ёстой. Өнгөрсөн хугацаанд өндөр орлоготой иргэд өөрийн нэр дээр хэд хэдэн орон сууцыг ипотекийн 8 хувийн зээлээр авсан тохиолдол гарч байсан. Цаашдаа ийм байдлаар нэг зээлдэгч олон давхар зээлтэй байх боломжгүй гэсэн үг. Хэрэв өмнө нь ямар нэгэн ипотекийн зээлд хамрагдсан бол тэрхүү зээлийн үлдэгдлээ бүрэн төлсний дараа дараагийн зээлдээ хамрагдах боломжтой. 

-Бондын төлбөр, зээлийн эргэн төлөлт сард дунджаар хэдэн тэрбум төгрөг байдаг вэ. Энэ нь сард ирж байгаа хүсэлтийнхээ дүнд хүрэлцэхгүй байх?     

-Дунджаар 22-25 тэрбум төгрөг байдаг. Энэ хэмжээний эргэн төлөлтийг бид тухайн сард нь банкуудад хуваарилна гэсэн үг. Яаж хуваарилах вэ гэх асуулт гарч ирнэ. Тэгэхээр тухайн сард эргэн төлөгдөж байгаа зээлийн дүнг бид задалж хараад, аль банкнаас хэдэн төгрөгийн зээлийн эргэн төлөлт орж ирсэн бэ гэдгийг тодорхойлчихно. Тэр дүнгээр нь тухайн банкинд нь эргүүлж хуваарилах юм.

Нийт эрэлттэйгээ харьцуулахад энэ хэмжээний санхүүжилт мэдээж бага. Гэхдээ энэ нь иргэдийн зээл шийдэгдэхгүй гэсэн үг биш. Бид эхний ээлжинд арилжааны банкууд руу 35.8 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийн санхүүжилтийг шийдэж, олгоод байна. Цаашдаа сар бүр зээлийн эргэн төлөлттэй нь уялдуулж, тодорхой дүнтэй санхүүжилтийг банкуудад олгох юм. 

-Ипотекийн зээлээр баталгаажсан бондын эргэн төлөлт болон купоны төлбөрөөр санхүүжилт олгоно гэж байна. Тэгвэл долоодугаар сараас хойш ипотекийн зээл олгогдоогүй байгаа. Тэгэхээр ИЗББ-ын купоны төлбөр, зээлийн эргэн төлөлтөд тодорхой хэмжээний мөнгө төвлөрсөн байх? 

-Долоодугаар сараас хойш эргэн төлөлт болон ИЗББ-ын төлбөрийн дүн ойролцоогоор 50 орчим тэрбум төгрөг байгаа. Тэгэхээр эхний ээлжийн санхүүжилт 50 орчим тэрбум төгрөг байна. Дараагийн сараас сар тутмын хуримтлагдсан мөнгөөрөө санхүүжилт олгогдоод явна. Тэр нь сард дунджаар 22-25 тэрбум төгрөг. 

-Хугацаа, урьдчилгааны дүнд өөрчлөлт орсон уу? 

-Хугацаа 30 хүртэлх жил, урьдчилгаа төлбөр мөн 30 хувиар тогтож байгаа. Ипотекийн зээлд хамрагдах орон сууцны талбай 80 ам.метрээс ихгүй байна

Монголд амьсгалахын төлөө тэмцэж байна

2016 оны 11-р сарын 03 Нийтэлсэн БАТ
Отгонтуяа гэгч 28 настай эмэгтэй гэртээ юм оёж, хүүхдүүдээ хардаг. Тэрбээр 6 жилийн өмнө тээсэн хүүхэд нь 12 долоо хоногтой зулбасан байна. Үүнд Монголын нийслэл Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол нөлөөлжээ. Улаанбаатар нь дэлхий дээрх хамгийн хүйтэн нийслэл хот бөгөөд 1.5 сая орчим оршин суугчдынх нь 60 орчим хувь нь хотын захын гэр хороолол, тоосгон байшинд амьдардаг. Гэр хороололд ариун цэврийн байгууламж, бохир усны систем, цахилгаан, төв халаалтын системгүй учир оршин суугчид төмөр зуухандаа хуванцар, резин, хог болон хямд нүүрс түлдэг байна. Үүний улмаас Улаанбаатар хот өтгөн утаанд хучигдаж, нэвтэршгүй манан дунд оршино. 11-2 дугаар сар хүртэл үргэлжлэх өвлийн улиралд тус хот мананд хучигдаж, 17 зууны үеийн Англи шиг харагдана.
Монголын эдийн засгийн өсөлт тэсэрч, дэлхийн хамгийн хурдан өсөлттэй эдийн засаг болж байсан 2000-аад оны үед агаарын бохирдол газар авч эхэлжээ. Тухайн үед зудтай хүндхэн өвөл болсны улмаас олон мал үхэж, малчид эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн боломж хайн Улаанбаатар хотыг зорьжээ. Хотод шилжин ирэгсэд гэр, зуух худалдан авч, нэг газар олж төвхнөдөг бөгөөд энэ хандлага нэмэгдэж, үүнийг дагаад агаарын бохирдол ихэссэн байна. 2010 он гэхэд 800 мянга гаруй шинэ оршин суугч Улаанбаатар хотод иржээ. Дэлхийн хамгийн их бохирдолтой 2 дахь хот бол Улаанбаатар гэж Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага тодорхойлсон байна. Дэлхийн хамгийн их бохирдолтой хотоор Ираны Ахваз хот ордог. Үүнээс 2 жилийн дараа Улаанбаатар хотын гэр хорооллын дүүргүүдийн агаарын бохирдол тус улсын заасан стандартаас 10 дахин их хортой болсон байна.
Шатсан нүүрснээс гарах хорт утаа нь багтраа, уушгины хатгалгаа, зүрхний өвчин, уушигны хорт хавдар, тэр ч байтугай цаг бусын үхлийн шалтгаан болдог. 2011 онд Канадын Барнаби дахь Саймона Фрейзера их сургуулийн судлаачдын хийсэн судалгаагаар, Улаанбаатарт нас барсан хүмүүсийн 10/1-т агаарын бохирдол нөлөөлсөн байдаг байна. 
Харин агаарын бохирдол жирэмсэн эхчүүдийн эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлдөг тухай авч үзье. Монголын улирлын шинжтэй агаарын бохирдол болон ургийн эндэгдэл хооронд нэлээд их статистик хамаарал байгааг АНУ-ын Лос-Анжелес хотын Хүүхдийн эмнэлгийн “Сабан” судалгааны хүрээлэн 2014 онд хийсэн судалгаагаараа нотолжээ. Тавдугаар сард жирэмсэн 1000 эмэгтэй тутмын 23 нь сайн дураараа үр хөндүүлж байсан нь 12-р сард буюу агаарын температур -40 хэм хүрдэг үед 73 болж өссөн байна. Улирлын онцлог болон үр хөндөлт хоорондын хамаарлыг харуулсан уг судалгааг 10 мянган эмэгтэйгээс авсан мэдээлэлд үндэслэн гаргасан байна.
Агаарын бохирдол урагт хэрхэн нөлөөлдөг болохыг сайн судлаагүй ч гэсэн агаарын бохирдол жирэмсэн эхчүүдэд нөлөөлдгийг Монголын Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийн Хүрээлэн буй орчны эрүүл мэндийн профессор Л.Дэлгэрзул нотолж байна. Түүний хэлснээр, агаарын токсины түвшин илүү өндөр байдаг 11-1 дүгээр сарын үед үр зулбалт илүү нийтлэг тохиолддог байна. Мөн тэрбээр, “энэ гурван сард жирэмсэн болсон эхчүүд хүүхдээ гүйцэд тээх боломжгүй. Эмэгтэйчүүдийг олон хүүхэдтэй болохыг Монголын Засгийн газар дэмждэг боловч хүүхэд эрүүл төрөх асуудалд анхаарал тавьдаггүй” гэж ярив

Дээсэн дөрөөтэй ипотек

2016 оны 10-р сарын 27 Нийтэлсэн БАТ
Ипотекийн зээлийн хөтөлбөр хана мөргөөд зогсов. Өмнөх саадаа хэрхэн тойрч, цааш үргэлжлүүлэх ямар боломж байна вэ гэдэг талаар Засгийн газар болон Төвбанкныхан санал солилцож байна. Моргейжийн зээл нь Засгийн газар болон Монголбанк гэсэн автортой Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн нэг хэсэг болох барилгын материалын үнэ тогтворжуулах дэд хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжсэн юм.

Гэтэл уг хөтөлбөр халаагаа өгсөн тул орон сууцны зээлийг үргэлжлүүлэх хууль эрх зүйн үндэслэл, газрын зураггүй болжээ. Мөн Төвбанкныхан Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийг Засгийн газарт бүрэн шилжүүлсэн. Мөн Ирээдүйн тэтгэврийн нөөц сангийн тухай хууль баталж, цаашид Засгийн газар санхүүжилтийг нь хариуцахаар болсон юм.

Өөрөөр хэлбэл, ипотекийн зээлийг Засгийн газрын мэдэл дэх энэ сангаас санхүүжүүлэх болсон хэрэг. Гэтэл Засгийн газар энэ оны есдүгээр сард 40 дүгээр тогтоол гаргаж, өнөөх сангийн хөрөнгийг эргүүлээд Төвбанк руу шилжүүлснээр энэ зээлийн “зам” мухардав.

Өнгөрсөн хугацаанд нийт 86 мянган өрх, 3.9 их наяд төгрөгийн орон сууцны зээл авчээ. Зөвхөн нийслэлд 320 орчим мянган өрх байгаагийн 60 хувь нь гэр хороололд амьдардаг гэсэн судалгаа бий. Зээлийн эрэлт хэр их байхыг эндээс харж болно.

Тиймээс ипотекийн зээлийг урт хугацаанд санхүүжүүлнэ гэдэг нь маш том ачаа юм. Төвбанк Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрөөс гарсан тул цаашид санхүүжүүлэх гэж мөнгө хэвлэхгүй. Ингэснээр орон сууцны зээлийн хөтөлбөрийг санхүүжүүлэх үүрэг Засгийн газарт ногдох ёстой байв. Гэтэл тогтоол гаргаж, Төвбанк руу үүргээ эргүүлэн шилжүүлжээ.

Иргэн, арилжааны банк, ипотекийн корпорац, хөрөнгө оруулагч гэсэн гинжин хэлхээ бий болж байж моргэйжийн зээл урт хугацаанд үргэлжлэх боломж бүрдэх юм. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх зээлийн эргэн төлөлтөөр одоогийнхыг санхүүжүүлэн тасралтгүй эргэх механизм бий болсон цагт удаан үргэлжилнэ. Иргэдийн орон сууцны зээлийг Монголын ипотекийн корпорац (МИК) багцлан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас болгож, хөрөнгө оруулагчдад арилжина.

Энэ нь дараагийн зээлийн эх үүсвэр байх ёстой. Гэтэл манайд МИК-ын үнэт цаасыг Төвбанк болон арилжааны банкууд л эргүүлээд худалдан авдаг. Тухайлбал, МИК-ын гаргасан үнэт цаасны 90 хувь нь хөтөлбөрийг санхүүжүүлж буй Төвбанк, 10-хан хувь нь арилжааны банкуудад ногддог юм. Харин хөтөлбөрийн амин сүнс болсон хөрөнгө оруулагч одоо хэр нь орж ирээгүй л байна.

Ипотекийн зээлийг 2013 оны хоёрдугаар хагасаас эхлэн иргэдэд олгосон. Энэ хугацаанд 90 шахам мянган өрхийг орон сууцжуулсан бөгөөд сарын эргэн төлөлт нь 25 орчим тэрбум төгрөг болж байгаа аж. Үүгээр шинээр зээл олгох боломж бий ч нийт эрэлтийн багахан хувийг л хангахаар байгаа гэнэ. Засгийн газар Төвбанк ипотекийн зээлийг үргэлжлүүлье гэдэгт санал нэгдэж байгаа ч хэрхэн хийх вэ гэдэг шийдлээ хараахан олоогүй байна.

Өөрөөр хэлбэл, хөрөнгийн хямд эх үүсвэрийг хаанаас хэрхэн бүрдүүлэх вэ гэдгээ шийдэх хэрэгтэй. Өмнө олгосон дөрөв орчим их наяд төгрөгийн зээлийг хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас болгож, хоёрдогч зах зээлд гаргах нь зүйтэй. Ингэвэл хөрөнгийн зах зээл хөгжиж, санхүүгийн эх үүсвэртэй ч болно хэмээн зарим эдийн засагч хэлж байна. Үүнээс гадна хямд өртөг бүхий мөнгө олох хүртлээ зээлээ хаах хэрэгтэй гэсэн байр суурь илэрхийлж буй шинжээч ч байгаа.

Эхний ээлжинд энэ хөтөлбөрийг Монголбанк санхүүжүүлэх үү, эсвэл Засгийн газар уу гэдгээ тогтох нь хамгийн чухал. Засгийн газрынхаа хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөрүүдийг Төвбанк удаан хугацаанд санхүүжүүлэх нь зохисгүй. Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийг анх батлахдаа замын дундаас Төвбанк хөтөлбөрөөс гарахаар зурагласан. Гэтэл энэ ачааг дангаараа үүрэхэд Засгийн газарт хүндрэлтэй байгаа аж. Тиймээс Төвбанктай хамтран хэрэгжүүлэх чиглэл байгаа бололтой.

Н.САНЖАА

ӨДРИЙН СУРВАЛЖИЛГА

Ипотекийн зээлийн хүсэлтийг хэзээнээс авах нь тодорхойгүй байна

Орон сууцны ипотекийн зээл зогссон гэх мэдээллийн мөрөөр арилжааны банкуудыг зорилоо. Бум бужигнаж байдаг арилжааны банкуудын зээлийн төв эл хуль байв. Автомашин, цахилгаан бараа зээлээр худалдан авах гэсэн цөөн хүн л ханддаг болсон аж. Тухайлбал, “Тэнгис” кинотеатрын дэргэдэх ХААН банкны орон сууцны зээлийн төвийн мэргэжилтнүүдээс зөвлөгөө авч суусан хүмүүсийн дийлэнх нь зээлээр автомашин авахад ямар материал бүрдүүлэх, хэдэн хувийн урьдчилгаа төлөх вэ гэдгийг лавлаж байв.

Тус төвийн харилцааны менежер Н.Булгамаа “Монголбанкнаас “Ипотекийн зээлийн хүсэлт авахаа түр зогсоо” гэсэн даалгавар ирсний дагуу манай банк өнгөрсөн долоо хоногоос хүсэлт авахаа зогсоосон. Төвбанк хэзээнээс хүсэлт авч эхлэхийг мэдэгдээгүй. Тэгэхээр чухам хэзээ хүртэл зогсоосныг хэлж мэдэхгүй байна” гэв. “Хас” банкны “Ард” кинотеатрын салбар ч мөн үйлчлүүлэгчгүй шахам байлаа.

Энэ банк л ганцаараа ипотекийн зээлийн хүсэлт авч буй гэж сонссон иргэн Д.Дорждэрэм тус салбарын мэргэжилтэнтэй уулзаж, хүсэлт гаргах гэсэн боловч чадаагүй тухайгаа ярив. Учрыг лавлавал “Хас” банк өнгөрсөн долоо хоногт ипотекийн зээлийн хүсэлт авч байсан гэнэ. Үүнийг нь мэдсэн хүмүүс тус банкинд хандах болж, материалаар “даржээ”. Тиймээс тус банкныхан өнгөрсөн даваа гаригаас хүсэлт авахаа зогсоосон аж. Д.Дорждэрэм “Ипотекийн зээл эрэлттэй байсан.

Банкуудын мэргэжилтнүүдийн хэлж буйгаар санхүүжилт нь тасраад, зогсоож байгаа бололтой. Энэ зээлд хамрагдах гэсэн хүн олон байх шиг байна. Би нэлээд хэдэн хүнтэй таарлаа. Уг нь авах байраа сонгоод, урьдчилгаа мөнгөө бэлэн болгосон байсан юм. Ингэж зогсоохыг нь мэдсэн бол өнгөрсөн долоо хоногт л ирдэг байж. Хэрэв амжаад материалаа өгчихсөн бол зээл авч болох, эсэхээ шалгуулж байх боломжтой байж” гэв.

Харин “Голомт” банк ипотекийн зээлд хамрагдах хүсэлтэй иргэдийн материалыг 14 хоногийн өмнөөс авахаа зогсоожээ. Тус банкны ажилтны хэлж буйгаар өнгөрсөн зунаас ипотекийн зээлд хамрагдах хүсэлтэй хүний тоо ч цөөрсөн гэнэ. Тиймээс хүлээгдэж буй хүсэлт цөөн байгаа аж. Чингэлтэй дүүргийн иргэн Дарьсүрэн “Бөмбөгөр” худалдааны төвийн урд талын Төрийн банкны салбараас ипотекийн зээлийн талаар мэдээлэл авахаар очсон байхтай таарлаа. Тэрбээр тус банкны мэдээллийн ажилтантай холбогдоход түүнд “Манай банк зээлийн хүсэлт авахгүй байгаа. Гэхдээ зээлийн барьцаанд хураагдсан болон манайхаас зээл авсан барилгын компаниудын барьсан орон сууцыг зээлээр өгч магадгүй.

Салбар дээр очиж дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай” гэжээ. Гэвч уг банк ипотекийн зээлийн хүсэлт авахаа болиод арав хонож буй тухайгаа хэлж, түүнийг хоосон буцаав. Ипотекийн зээлд хамрагдахад хамгийн хэцүү нь урьдчилгаа төлбөрөө яаж хуримтлуулсан бэ гэдгийг шалгах явдал байдаг тухай хүмүүс хэлэв.

Тиймээс зээл дахин олгоход энэ шалгуурыг хөнгөвчлөх, эсэхийг банкны мэргэжилтнээс лавлахад “Зээлийн нөхцөлд өөрчлөлт орох мэдээлэл одоогоор бидэнд алга. Санхүүжилт нь шийдэгдсэний дараа л мэдэгдэх байх. Зээлийн хүсэлт авахыг зогсоох хүртэл хуучин нөхцөлөөр л материал авсан” гэв. Үүнээс гадна арилжааны банкууд ипотекийн зээл лавлаж буй хүмүүст эхлээд банкны нөхцөлөөр зээлд хамрагдан орон сууцаа худалдаж аваад, найман хувийн зээл олгож эхэлсний дараа шилжүүлэх боломжтой тухай хэлж байв. Урьдчилгаа төлбөрийн 30-аас дээш хувийг төлсөн тохиолдолд банкуудын зээлийн хүү багасах бөгөөд авсан зээлээ зургаан сарын турш хугацаанаас нь хоцролгүй төлсөн байх нь чухал гэнэ.

Г.ЦЭЦЭГ

ИНФОГРАФИК

Дээсэн дөрөөтэй ипотек


АЛБАНЫ ХҮНИЙ ҮГ

Дээсэн дөрөөтэй ипотекЛ.Батжаргал: Ипотекийн зээлийг үргэлжлүүлэхийн тулд УИХ-аас тогтоол батлах ёстой

Барилга, хот байгуулалтын яамны Бодлого төлөвлөлтийн газрын дарга Л.Батжаргалаас ипотекийн зээлтэй холбоотой зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Арилжааны банкууд ипотекийн зээл олгох эх үүсвэргүй болж, иргэдийн хүсэлтийг хүлээн авахгүй байна. Энэ хөтөлбөр цаашид хэрхэн хэрэгжих юм бэ?

-Монголбанкнаас хэрэгжүүлж байсан Үнэ тогтворжуулах, тэр дундаа барилгын материалын үнэ тогтворжуулах дэд хөтөлбөртэй уялдуулан ипотекийн зээл олгож эхэлсэн. Энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх хугацаа дууссан учраас ипотекийн зээлийг үргэлжлүүлэх хууль эрх зүйн үндэслэлгүй болчихсон. Монголбанкнаас арилжааны банкуудыг ипотекийн зээл олгохоо зогсоо гэдэг тушаал өгөөгүй.

Үүнд зарцуулах хөрөнгөгүй болсон гэдгийг иргэд мэдэж буй байх. УИХ-аас тогтоол баталсан тохиолдолд ипотекийн зээлийн хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэх боломжтой. Үүнд хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, өөрөөр хэлбэл, Барилга, хот байгуулалтын сайд, Монголбанкны ерөнхийлөгч нарын байгуулсан гэрээний хугацааг сунгах, эсвэл шинээр гэрээ байгуулах, ипотекийн зээлийн хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэх, санхүүжүүлэх эх үүсвэрийн асуудлыг шийдэх эрх олгохтой холбоотой Засгийн газрын тогтоол, УИХ-ын тогтоол зэргийг бэлэн болгосон тохиолдолд Монголбанк санхүүжилтийн асуудлыг шийдэх эрх зүйн үндэслэлтэй болно.

Мэдээж хамгийн гол нь санхүүжилтийн эх үүсвэрийн асуудал юм. Гарцууд байгаа ч хамгийн зөв хувилбарыг сонгох, хуулийн хүрээнд хэрэгжүүлэх нь чухал.

-Үүнд хэр хугацаа шаардагдах бол?

-Ипотекийн зээлд зориулж 3.8 их наяд төгрөг гаргаснаас сар бүр эргэн төлөлтөөр 25 тэрбум төгрөг Монголбанкны дансанд орж ирж байна гэсэн мэдээллийг тус банкнаас өгч буй. Одоогийн нөхцөлөөр сар бүр дээрх 25 тэрбум төгрөгийн эх үүсвэрийг гарган, 80 хүртэлх ам метр талбайтай орон сууцанд найман хувийн хүүтэй зээл олгон, хөтөлбөрийг цаашид хэрэгжүүлэх боломж бий. Дүгнэлт гаргахад удаан хугацаа шаардахгүй болов уу гэж найдаж байгаа.

-Ипотекийн зээлийн журамд өөрчлөлт оруулах болов уу?

-Журамд өөрчлөлт оруулна. Иргэдэд илүү хүртээмжтэй, хялбар, ойлгомжтой байлгах чиглэл барьж байгаа. Энэ талаар Барилга, хот байгуулалтын яамнаас Монголбанкны ерөнхийлөгчтэй ярьж тохиролцсон.

Ц.БОЛОР


 БАЙР СУУРЬ

Ипотекийн найман хувийн зээлийг цаашид үргэлжлүүлэх боломж бий болов уу. Хэрэв тийм бол яаж үргэлжлүүлэх нь зохистой гэж үзэж байна вэ. Эсвэл зээлийн журамд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай юу?

ЭЕРЭГ, СӨРӨГ ТАЛЫГ НЬ СУДАЛЖ БАЙЖ, ХОЁРДОГЧ ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ ХӨГЖҮҮЛНЭ

Б.БАТ (МУИС-ийн Бизнесийн сургуулийн багш, доктор)

-Ипотекийн зээлийн хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэхийн тулд санхүүжилтийн хямд эх үүсвэр олох хэрэгтэй. Хэрэв эх үүсвэр нь өндөр өртөгтэй байвал тодорхой хугацаанд зогсоох ч боломжтой. Энэ нь бүрмөсөн зогсооно гэсэн үг биш. Хямд эх үүсвэр бий болгох, эсвэл эргэн төлөлтийн хэмжээ нь шинэ зээлийг санхүүжүүлэх түвшинд хүртэл завсарлаж болох юм. Эдийн засагт буй мөнгөний харьцаа нь бараа, бүтээгдэхүүн, бүтээмжтэй хамааралтай байх ёстой.

Үүнээс илүү мөнгө нийлүүлэх нь инфляц хөөрөгдөх сөрөг нөлөөтэй. Тиймээс гадаад, дотоодын хямд эх үүсвэр бүрдүүлэх хэрэгтэй. Тухайлбал, ипотекийн зээлийн эргэн төлөлтөөр хуримтлал үүсгэж, эргэн санхүүжүүлж болно. Мөн Нийгмийн даатгалын сангийн зарим эх үүсвэрийг эргэлтэд оруулах ч боломж бий. Түүнчлэн ипотекийн зээлээр баталгаажсан үнэт цаас буюу Монголын ипотекийн корпорацад хуримтлагдсан багцыг хоёрдогч зах зээлд арилжин, эх үүсвэр бүрдүүлэх боломж бий.

Гэхдээ үүнийг маш болгоомжтой хийх хэрэгтэй. Амжилтгүй болсон жишээ цөөнгүй бий. Иймд эерэг, сөрөг талыг нь судалж байж, хоёрдогч зах зээлийг хөгжүүлэх ёстой юм. Одоогоор арилжааны банкууд Төвбанкны санхүүжилтээр зээл олгож байгаа. Энэ нь төдийлөн урт хугацаанд үргэлжлэх боломжгүй. Иймд санхүүжилтийн схемийг өөрчлөх л хэрэгтэй.

Дээсэн дөрөөтэй ипотекОРОН СУУЦНЫ ИПОТЕКИЙН ЗЭЭЛИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙГ ЦААШИД ҮРГЭЛЖЛҮҮЛЭХЭД ХҮНДРЭЛТЭЙ

Л.НЯМБАТ (ХААИС-ийн профессор):

-Сүүлийн үед мөнгөний бодлогын чиглэлээр алдаатай шийдвэр гарч байна гэж үзэж байгаа. Тухайлбал, бодлогын хүүг 4.5 нэгжээр өсгөлөө. Ингэснээр арилжааны бүх банк зээлийнхээ хүүг нэмэх шаардлагатай болно. Гэтэл арилжааны банк Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлж, ипотекийн найман хувийн хүүтэй зээл олгохын тулд хүүгийн зөрүүг нөхөх эх үүсвэр авах шаардлагатай.

Ийм эх үүсвэр одоогоор Засгийн газарт байхгүй. Тиймээс орон сууцны ипотекийн зээлийн хөтөлбөрийг цаашид үргэлжлүүлэхэд хүндрэлтэй. Монголбанк мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх замаар энэ хөтөлбөрийг санхүүжүүлж болох ч инфляц хөөрөгдөх сөрөг нөлөөтэй. Иймд гадаадын томоохон хөрөнгө оруулагчдыг энэ хөтөлбөрт оролцуулах хэрэгтэй гэж бодож байна.

БАРИЛГЫН САЛБАР ХЯМАРВАЛ ЭДИЙН ЗАСАГТ СӨРӨГ ШОК БИЙ БОЛНО

Д.ГАНСҮЛД: (Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн ахлах багш)

-Ипотекийн зээлийг үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Учир нь барилгын салбарт албан бус эх сурвалжийн мэдээгээр зургаа орчим их наяд төгрөг түгжигдсэн байна. 2015 оны дүнгээр манай нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 23.1 их наяд төгрөгт хүрсэн. Эндээс тус салбар хямарвал манай эдийн засагт том сөрөг шок бий болохоор байгаа юм. Тиймээс орон сууцны эрэлт талаас нь энэ салбарыг дэмжих хэрэгтэй.

Мөн барилгын салбарын уналтаас шалтгаалан чанаргүй зээлийн хэмжээ хурдацтай өсөж, орон сууцны үнэ тасралтгүй буурсаар байгаа нь банкуудад эрсдэлтэй. Орон сууцны найман хувийн хүүтэй зээлийн хөтөлбөр 2013 оны хоёрдугаар хагасаас хэрэгжиж эхэлсэн. Тиймээс цаашид зээлийн эргэн төлөлтөөсөө санхүүжих боломжтой байх. Харин гадаадын эх үүсвэр татна гэдэг өнөөдрийн хувьд их зардалтай.

Одоогоор МИК-ын гаргасан үнэт цаасыг Монголбанк, арилжааны банкууд эргүүлэн худалдан авах байдлаар үргэлжилж байгаа. МИК-ын үнэт цаасыг нээлттэй худалдах хэрэгтэй гэж бодож байна. Гэхдээ үүнээс өмнө хууль, эрх зүйн орчин, сахилга баттай, эсэхээ тооцох ёстой.

ЭРГЭН ТӨЛӨЛТИЙГ ЭРГЭЛТЭД ОРУУЛАХ ХУВИЛБАР БИЙ

Э.ТУНГАЛАГ (Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төвийн судлаач)

-Аливаа урт хугацааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ зөвхөн улс төрийн шийдлээр бус, тооцоо судалгаатай хандаж, эерэг, сөрөг үр нөлөөг нь сайтар тооцоолох хэрэгтэй. Нэгэнт эхэлсэн хөтөлбөрийг шууд зогсоох нь түүнээс үүссэн хүлээлтийг үгүйсгэж, иргэдийн эсэргүүцэлтэй тулах нь ойлгомжтой. Ипотекийн зээлийн хөтөлбөрийг зогсоох нь зээлийн эргэн төлөлтийг бууруулах, барилгын салбарыг гацаах нөлөө үүсгэж болзошгүй.

Энэ хөтөлбөрийн хувьд санхүүжилтийн асуудал тулгараад байна. Одоогийн нөхцөлд үүсээд буй эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулахын зэрэгцээ хөнгөлөлттэй зээлийг үргэлжлүүлэн олгохын тулд тус хөтөлбөрийг илүү оновчтой хэлбэрээр хэрэгжүүлэх шийдлийг хайж олох шаардлагатай байна.

Түүнчлэн ипотекийн зээлийн хамрагдалт анх хэрэгжиж эхэлсэн жилтэй харьцуулахад харьцангуй буурч буйгаас харахад 30 хувийн урьдчилгаа төлөх чадвартай иргэдийн эрэлт ханаж байх магадлалтай. Цаашид зээлийн нөхцөл, шалгуурыг сайжруулж, зөвхөн зорилтот бүлгийнхэнд олгох чиглэлээр сайтар хяналттай ажиллавал санхүүжилт нь эхний жилүүд шиг өндөр гарахгүй болов уу гэж харж байна.

Санхүүжилтийн хувьд төсөв, сангийн бодлогод аль болох хүндрэл учруулалгүй шинээр багцлаад бонд гаргах, хөрөнгө оруулагч олох зэргээр эргэн төлөлтийг эргэлтэд оруулан ашиглах хувилбар байж болох юм.

ДЭЛХИЙН ЖИШИГ

Баян орнуудад л орон сууцны зээл олгодог

Манай улсад орон сууцны зээл авахад урьдчилгаа төлбөрийг багасгах, бүр цаашлаад тэглэхийг хүсдэг. Энэ нь хүмүүс хариуцлага хүлээхгүй, бүхнийг төрөөр даалгах гэсэн бэлэнчлэх сэтгэлгээ газар авсны илэрхийлэл ажээ. Хамгийн том жишээ гэвэл АНУ-д 2008 онд моргэйжийн хямрал болсон. 1990-ээд онд төлбөрийн чадваргүй олон сая хүнд орон сууцны зээл олгосноос энэ хямрал үүдэлтэй байв. Тэр нь орон сууцны үнийн хөөрөгдөл үүсгэж, иргэд үнийн дарамтад орж, зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ.

Ингээд олон хүн орон сууцнаасаа хөөгдөж гарсан. Америкийн энэ хямрал эцэстээ дэлхийн эдийн засгийг бүхэлд нь хамарсан билээ. Ер нь урьдчилгаа төлбөрийг багасгах, бууруулах, тэглэх асуудал зөвхөн баян улсуудад л яригддаг аж. Ядуу иргэдээ тэтгэхийн тулд тийм хөнгөлөлт үзүүлдэг байна. Байр авах урьдчилгаа төлбөрөө бүрдүүлэхийн тулд иргэд ажиллах ёстой. Орлого нь хүрэхгүй залуучууд, бага цалинтай хүмүүс хангалттай орлоготой болтлоо түрээсийн орон сууцанд амьдрах нь дэлхий нийтийн жишиг.

Уг нь моргэйжийн зээл тийм ч муу шийдэл биш. Харин урьдчилгаагүй зээл өгөхөөр иргэний хариуцлага хүлээх байдал сулардаг. Тодруулбал, жаахан хүндрэлтэй тулгармагц зээлээ хаядаг байна. Тэгвэл хүн барьцаанд өгсөн мөнгөө хэзээ ч хаяхгүй. Зээл авагч ажлаа сайн хийж, цалингаа нэмэгдүүлбэл орон сууцтай, санаа амар амьдарна. Иргэн байнгын ажилтай байж зээлээ төлнө.

Жишээ болгосон Америкт гэр бүлийн гишүүдийн тоогоор өрөөтэй байх ёстой. Эрэгтэй, эмэгтэй хүүхэд тусдаа өрөөтэй байх ёстой байдаг нь гэр бүл төлөвлөлт, зээл хоёр харилцан уялддагтай онцлогтой аж. Эцэг, эх нь хүү, охиноо өрх тусгаарлахад тусалдаг уламжлал манайд байдаг. Харин төр тусалдаггүй байж.

 З.АМГАЛАН

Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаас бид юу шаардах эрхтэй вэ?

Сум, дүүргийн ИТХ-ын ээлжит сонгууль болж өнгөрлөө. Бид 7282 хүнийг ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгосон. Энэ бямба гарагт дахин санал хураалт явуулснаар санал тэнцсэн нэр дэвшигчдээс хэн ялсан нь тодорхой болно.

Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуулийн зардалд улс, орон нутгийн төсвөөс 13.9 тэрбум байна гэж УИХ-аас баталсан. Гэвч нэмэлт болон дахин санал хураалт явуулж, сонгууль сунжирсан тул дээрх зардал өслөө. Зөвхөн нийслэлд нэмэлт санал хураалт явуулахад 30 сая төгрөг зарцуулжээ.

Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан төгрөг бүрийн өгөөжийг нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

120 хүүхдийн нэг цэцэрлэг барихад нийслэлд 1.2 тэрбум шаардлагатай гэж үзвэл дээрх зардлаар найман цэцэрлэг элбэг барина. Сонгуульд зарцуулсан төсвийн хөрөнгийг ийнхүү дэлгэрэнгүй танилцуулж байгаа нь учиртай.

Сонгууль дууссан, одоо санал өгөх хэрэггүй боллоо гэж иргэд бид тайвширч болохгүй. Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан нэг төгрөг бүрийн өгөөжийг эргүүлэн нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

Тэгэхээр дээрх 14 тэрбум төгрөгийг үр дүнтэй зарцуулсан эсэх нь ирэх дөрвөн жилийн турш ажиллах сум, дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчдөөс шууд хамаарна.

Сонгуулийн сурталчилгааны үеэр өдөр бүр үүд тогших нь холгүй байдаг нэр дэвшигчид ялалт байгуулсан бол тэгсгээд таг болдог нийтлэг жишиг бий. Уг нь иргэдийн хурлын төлөөлөгчид сонгогчидтой тогтмол холбоотой ажиллаж, иргэдийн өргөдөл, санал, гомдлыг зохих журмын дагуу шийдвэрлэх, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжилж, хариуг хуульд заасан хугацаанд авах үүрэгтэй.

Тэгэхээр сонгогч та бүхэн амьдардаг сум, дүүргийнхээ ИТХ-ын төлөөлөгчид, тэргүүлэгчдэд байнга шаардлага тавьж, танай хороолол хотхоны эргэн тойронд явган хүний зам, гарц, гэрэлтүүлэг, гэрэл дохио байхгүй бол нэн даруй суурилуулах гэх мэтийг шаардах эрхтэй юм шүү. Гэхдээ ИТХ-ын төлөөлөгид, тэднийг удирдан чиглүүлэх тэргүүлэгчдийн эрх хэмжээ бас хязгаартай.      

ИРГЭДИЙН ХУРЛЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧИД ЯМАР ЭРХ, ҮҮРЭГТЭЙ ВЭ?

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дөрөвдүгээр бүлэгт Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын талаар дэлгэрэнгүй заасан. “Эцэг хууль”-д ИТХ-ыг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага гэж томьёолдог. Энэ хурлыг бүрдүүлэх төлөөлөгчдийг бид сонгосон. 

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. 

Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах үндсэн дээр хэрэгжинэ гэж Үндсэн хуульд заасан. Энэ нь ИТХ сум, дүүргийн Засаг дарга нартай хамтран ажиллана гэсэн үг юм. 

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага бол аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, тухайн Хурлын хуралдааны чөлөө цагт түүний Тэргүүлэгчид юм.

Аймаг, нийслэлийн болон сум, дүүргийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгодог. Тэгэхээр бидний сонгосон төлөөлөгчид 2020 он хүртэл ажиллана. Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр дэвшүүлэн, дээд шатны дарга нь батламжилдаг.

Нийслэл, дүүргийн Засаг даргыг тухайн хурлын төлөөлөгчид нэр дэвшүүлнэ. Нийслэлийн 6 дүүрэгт МАН, 3 дүүрэгт АН ялалт байгуулсан. Тэгэхээр тухайн дүүргүүдийг ялалт байгуулсан намын гишүүн удирдана гэсэн үг. Харин баг, хорооны Засаг даргыг Иргэдийн нийтийн хурлаар иргэд өөрсдөө сонгодог. Хэрэв та иргэдийн нийтийн хуралд сууж байгаагүй бол хорооноосоо мэдээлэл авч, хаана, хэзээ болох талаар асууж сураглах хэрэгтэй.    

Засаг дарга заавал аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны ИТХ-ын төлөөлөгч байх албагүй. Засаг дарга тухайн ИТХ-ын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээдэг. Тэрээр аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлын шийдвэрт хориг тавих эрхтэй.

Тавьсан хоригийг нь Хурал өөрийн төлөөлөгчдийн олонхийн саналаар няцаасан нөхцөлд Засаг дарга уул шийдвэрийг биелүүлэх боломжгүй гэж үзвэл огцрох хүсэлтээ зохих Хурал, Ерөнхий сайд буюу харьяалах дээд шатны Засаг даргад гаргаж болдог.

ИТХ ЯМАР АСУУДАЛ ХЭЛЭЛЦДЭГ ВЭ?

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх эрхтэй. Мөн улс, дээд шатны нэгжийн чанартай асуудлыг шийдвэрлэхэд хүн амыг зохион байгуулж оролцуулах үүрэг хүлээдэг.

Танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

Эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудал гэдэг нь маш өргөн ойлголт. Газрын маргаан үүний нэг жишээ. Иргэд хүүхдийн тоглоомын талбай, явган хүний зам гэх мэт нийтийн эзэмшлийн талбай дээр нь аль нэг барилгын компани хашаа хатгавал хамгийн түрүүнд Засаг дарга болон ИТХ-даа ханддаг. Өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд идэвх санаачилгатай ажилласан олон хорооны ИТХ газраа авч үлдээд, дээр нь цэцэрлэгт хүрээлэн, усан сан бариулсан бодит жишээ олон.

Мөн ИТХ тухайн сум, дүүрэгт нь шаардлагатай төсвийг нийслэлийн төсөвт суулгах гэх мэтээр дээд шатны байгууллагадаа уламжлан ажилладаг. Ингэхдээ дараах эрхийг эдэлнэ. 

  • ИТХ-ын дарга, тэргүүлэгчдийг сонгох, өөрчлөх;
  • Тухайн Хурлын хороо, түр хороо байгуулах, түр хороог татан буулгах, хорооны дарга, бүрэлдэхүүнийг сонгох, өөрчлөх, ажлынх нь тайланг хэлэлцэх;
  • Засаг даргыг томилуулах, чөлөөлөх, огцруулах санал гаргаж, аймаг, нийслэлийн Засаг даргад уламжлах;
  • Сум, дүүргийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг батлах, тайланг хэлэлцэж үйл ажиллагаанд нь үнэлэлт, дүгнэлт өгөх;
  • Тухайн Хурлын төлөөлөгчөөс Засаг даргад тавьсан асуулгын хариуг хэлэлцэж, шаардлагатай бол зохих шийдвэр гаргах;
  • Тухайн Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр хууль тогтоомж, Засгийн газар, тухайн асуудлыг харьяалах дээд шатны байгууллагаас гаргасан шийдвэрт нийцээгүй бол хүчингүй болгох;
  • Тухайн Хурлын шийдвэрийг биелүүлэх ажлыг Засаг дарга хэрхэн зохион байгуулж байгааг шалгах, үнэлгээ өгөх;
  • ·Хурлын төсвийг батлах зэрэг юм.

Өмнөх парламентаар Монгол Улсын 2030 он хүртэлх тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалыг баталсан. Намууд сонгуульд мөрийн хөтөлбөрөөрөө өрсөлдөн, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө ажилладаг. Тэгвэл манай улсын засаг захиргааны хамгийн бага нэгж болох сум, дүүрэг, баг, хороо ч дунд хугацааны хөгжлийн бодлоготой байх ёстой.

Энэ баримт бичгийг ИТХ батлах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй. Ингэхдээ бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, аймаг, нийслэлийг хөгжүүлэх хэтийн зорилттой нутаг дэвсгэрийнхээ эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, хэтийн төлөвийг уялдуулах учиртай аж. Иймд иргэн та танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. Тэд төсөв батлахын сацуу нэмэлт өөрчлөлт оруулах, гүйцэтгэлд нь хяналт тавин ажилладаг. Мөн тухайн орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүн, үзүүлж буй үйлчилгээний үнэ тариф үндэслэлтэй эсэхийг хянах, журам тогтоох, хуульд заасан хязгаар, шаардлагад нийцүүлэн орон нутгийн зарим татвар, төлбөр, хураамжийн хувь хэмжээг тогтоох зэрэг ажлыг гүйцэтгэдэг. 

Үүгээр зогсохгүй бүс нутгийн болон засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн бусад нэгжтэй хамтран ажиллах тухай гэрээ, хөтөлбөр, бусад баримт бичгийг батлах, нутаг дэвсгэрийнхээ газрыг зүй зохистой ашиглах, үржил шимийг нь дээшлүүлэх, байгаль орчныг хамгаалах, нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авах тухай Засаг даргын саналыг хэлэлцэн шийдвэрлэх эрхтэй. Энэ нь хөдөөгийн ИТХ-д илүү их хамаатай.

Дээрх жагсаалтаас харахад сум, дүүргийн ИТХ маш өргөн хүрээний эрх мэдэлтэй. Байгаль орчны бохирдолтой холбоотой ямар нэг асуудал гарахад иргэд хамгийн түрүүүнд салбарын яам руу гүйдэг. Тэгвэл ИТХ журам гарган, байгаль орчныг бохирдуулж буй ААН, иргэний үйл ажиллагааг тодорхой хэмжээнд хязгаарлах эрхтэй аж.       

Мөн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Хурал төсөвтэй байдаг. Төсвийг Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэрийг үндэслэн Хурлын нарийн бичгийн дарга захиран зарцуулдаг. Энэ төсвийг татвар төлөгч  иргэд, ААН-үүд бүрдүүлдэг тул энэ төсвийн хэмжээ, зарцуулалтад ч иргэн та хяналт тавихад илүүдэхгүй юм шүү.

Эцэст нь хэлэхэд иргэдийн төлөөлөгч нь сайн дурын, сонгуульт ажил тул төсвөөс цалин олгодоггүй. Гэхдээ Төлөөлөгчдийн хурлын ажилд оролцсон байдлыг харгалзан тэргүүлэгчид урамшуулал олгож болно. Урамшууллын хэмжээ, олгох журмыг нь аймаг, нийслэлийн Хурал баталж, шаардагдах зардлыг орон нутгийн төсөвт тусгах ёстой байдаг.

Энэ урамшууллыг зөв хүнд нь зохих хэмжээгээр олгож байгаа эсэх нь иргэд бидний анхаарах асуудал яалт ч үгүй мөн. 

Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаас бид юу шаардах эрхтэй вэ?

Сум, дүүргийн ИТХ-ын ээлжит сонгууль болж өнгөрлөө. Бид 7282 хүнийг ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгосон. Энэ бямба гарагт дахин санал хураалт явуулснаар санал тэнцсэн нэр дэвшигчдээс хэн ялсан нь тодорхой болно.

Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуулийн зардалд улс, орон нутгийн төсвөөс 13.9 тэрбум байна гэж УИХ-аас баталсан. Гэвч нэмэлт болон дахин санал хураалт явуулж, сонгууль сунжирсан тул дээрх зардал өслөө. Зөвхөн нийслэлд нэмэлт санал хураалт явуулахад 30 сая төгрөг зарцуулжээ.

Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан төгрөг бүрийн өгөөжийг нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

120 хүүхдийн нэг цэцэрлэг барихад нийслэлд 1.2 тэрбум шаардлагатай гэж үзвэл дээрх зардлаар найман цэцэрлэг элбэг барина. Сонгуульд зарцуулсан төсвийн хөрөнгийг ийнхүү дэлгэрэнгүй танилцуулж байгаа нь учиртай.

Сонгууль дууссан, одоо санал өгөх хэрэггүй боллоо гэж иргэд бид тайвширч болохгүй. Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан нэг төгрөг бүрийн өгөөжийг эргүүлэн нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

Тэгэхээр дээрх 14 тэрбум төгрөгийг үр дүнтэй зарцуулсан эсэх нь ирэх дөрвөн жилийн турш ажиллах сум, дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчдөөс шууд хамаарна.

Сонгуулийн сурталчилгааны үеэр өдөр бүр үүд тогших нь холгүй байдаг нэр дэвшигчид ялалт байгуулсан бол тэгсгээд таг болдог нийтлэг жишиг бий. Уг нь иргэдийн хурлын төлөөлөгчид сонгогчидтой тогтмол холбоотой ажиллаж, иргэдийн өргөдөл, санал, гомдлыг зохих журмын дагуу шийдвэрлэх, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжилж, хариуг хуульд заасан хугацаанд авах үүрэгтэй.

Тэгэхээр сонгогч та бүхэн амьдардаг сум, дүүргийнхээ ИТХ-ын төлөөлөгчид, тэргүүлэгчдэд байнга шаардлага тавьж, танай хороолол хотхоны эргэн тойронд явган хүний зам, гарц, гэрэлтүүлэг, гэрэл дохио байхгүй бол нэн даруй суурилуулах гэх мэтийг шаардах эрхтэй юм шүү. Гэхдээ ИТХ-ын төлөөлөгид, тэднийг удирдан чиглүүлэх тэргүүлэгчдийн эрх хэмжээ бас хязгаартай.      

ИРГЭДИЙН ХУРЛЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧИД ЯМАР ЭРХ, ҮҮРЭГТЭЙ ВЭ?

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дөрөвдүгээр бүлэгт Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын талаар дэлгэрэнгүй заасан. “Эцэг хууль”-д ИТХ-ыг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага гэж томьёолдог. Энэ хурлыг бүрдүүлэх төлөөлөгчдийг бид сонгосон. 

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. 

Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах үндсэн дээр хэрэгжинэ гэж Үндсэн хуульд заасан. Энэ нь ИТХ сум, дүүргийн Засаг дарга нартай хамтран ажиллана гэсэн үг юм. 

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага бол аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, тухайн Хурлын хуралдааны чөлөө цагт түүний Тэргүүлэгчид юм.

Аймаг, нийслэлийн болон сум, дүүргийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгодог. Тэгэхээр бидний сонгосон төлөөлөгчид 2020 он хүртэл ажиллана. Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр дэвшүүлэн, дээд шатны дарга нь батламжилдаг.

Нийслэл, дүүргийн Засаг даргыг тухайн хурлын төлөөлөгчид нэр дэвшүүлнэ. Нийслэлийн 6 дүүрэгт МАН, 3 дүүрэгт АН ялалт байгуулсан. Тэгэхээр тухайн дүүргүүдийг ялалт байгуулсан намын гишүүн удирдана гэсэн үг. Харин баг, хорооны Засаг даргыг Иргэдийн нийтийн хурлаар иргэд өөрсдөө сонгодог. Хэрэв та иргэдийн нийтийн хуралд сууж байгаагүй бол хорооноосоо мэдээлэл авч, хаана, хэзээ болох талаар асууж сураглах хэрэгтэй.    

Засаг дарга заавал аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны ИТХ-ын төлөөлөгч байх албагүй. Засаг дарга тухайн ИТХ-ын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээдэг. Тэрээр аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлын шийдвэрт хориг тавих эрхтэй.

Тавьсан хоригийг нь Хурал өөрийн төлөөлөгчдийн олонхийн саналаар няцаасан нөхцөлд Засаг дарга уул шийдвэрийг биелүүлэх боломжгүй гэж үзвэл огцрох хүсэлтээ зохих Хурал, Ерөнхий сайд буюу харьяалах дээд шатны Засаг даргад гаргаж болдог.

ИТХ ЯМАР АСУУДАЛ ХЭЛЭЛЦДЭГ ВЭ?

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх эрхтэй. Мөн улс, дээд шатны нэгжийн чанартай асуудлыг шийдвэрлэхэд хүн амыг зохион байгуулж оролцуулах үүрэг хүлээдэг.

Танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

Эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудал гэдэг нь маш өргөн ойлголт. Газрын маргаан үүний нэг жишээ. Иргэд хүүхдийн тоглоомын талбай, явган хүний зам гэх мэт нийтийн эзэмшлийн талбай дээр нь аль нэг барилгын компани хашаа хатгавал хамгийн түрүүнд Засаг дарга болон ИТХ-даа ханддаг. Өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд идэвх санаачилгатай ажилласан олон хорооны ИТХ газраа авч үлдээд, дээр нь цэцэрлэгт хүрээлэн, усан сан бариулсан бодит жишээ олон.

Мөн ИТХ тухайн сум, дүүрэгт нь шаардлагатай төсвийг нийслэлийн төсөвт суулгах гэх мэтээр дээд шатны байгууллагадаа уламжлан ажилладаг. Ингэхдээ дараах эрхийг эдэлнэ. 

  • ИТХ-ын дарга, тэргүүлэгчдийг сонгох, өөрчлөх;
  • Тухайн Хурлын хороо, түр хороо байгуулах, түр хороог татан буулгах, хорооны дарга, бүрэлдэхүүнийг сонгох, өөрчлөх, ажлынх нь тайланг хэлэлцэх;
  • Засаг даргыг томилуулах, чөлөөлөх, огцруулах санал гаргаж, аймаг, нийслэлийн Засаг даргад уламжлах;
  • Сум, дүүргийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг батлах, тайланг хэлэлцэж үйл ажиллагаанд нь үнэлэлт, дүгнэлт өгөх;
  • Тухайн Хурлын төлөөлөгчөөс Засаг даргад тавьсан асуулгын хариуг хэлэлцэж, шаардлагатай бол зохих шийдвэр гаргах;
  • Тухайн Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр хууль тогтоомж, Засгийн газар, тухайн асуудлыг харьяалах дээд шатны байгууллагаас гаргасан шийдвэрт нийцээгүй бол хүчингүй болгох;
  • Тухайн Хурлын шийдвэрийг биелүүлэх ажлыг Засаг дарга хэрхэн зохион байгуулж байгааг шалгах, үнэлгээ өгөх;
  • ·Хурлын төсвийг батлах зэрэг юм.

Өмнөх парламентаар Монгол Улсын 2030 он хүртэлх тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалыг баталсан. Намууд сонгуульд мөрийн хөтөлбөрөөрөө өрсөлдөн, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө ажилладаг. Тэгвэл манай улсын засаг захиргааны хамгийн бага нэгж болох сум, дүүрэг, баг, хороо ч дунд хугацааны хөгжлийн бодлоготой байх ёстой.

Энэ баримт бичгийг ИТХ батлах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй. Ингэхдээ бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, аймаг, нийслэлийг хөгжүүлэх хэтийн зорилттой нутаг дэвсгэрийнхээ эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, хэтийн төлөвийг уялдуулах учиртай аж. Иймд иргэн та танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. Тэд төсөв батлахын сацуу нэмэлт өөрчлөлт оруулах, гүйцэтгэлд нь хяналт тавин ажилладаг. Мөн тухайн орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүн, үзүүлж буй үйлчилгээний үнэ тариф үндэслэлтэй эсэхийг хянах, журам тогтоох, хуульд заасан хязгаар, шаардлагад нийцүүлэн орон нутгийн зарим татвар, төлбөр, хураамжийн хувь хэмжээг тогтоох зэрэг ажлыг гүйцэтгэдэг. 

Үүгээр зогсохгүй бүс нутгийн болон засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн бусад нэгжтэй хамтран ажиллах тухай гэрээ, хөтөлбөр, бусад баримт бичгийг батлах, нутаг дэвсгэрийнхээ газрыг зүй зохистой ашиглах, үржил шимийг нь дээшлүүлэх, байгаль орчныг хамгаалах, нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авах тухай Засаг даргын саналыг хэлэлцэн шийдвэрлэх эрхтэй. Энэ нь хөдөөгийн ИТХ-д илүү их хамаатай.

Дээрх жагсаалтаас харахад сум, дүүргийн ИТХ маш өргөн хүрээний эрх мэдэлтэй. Байгаль орчны бохирдолтой холбоотой ямар нэг асуудал гарахад иргэд хамгийн түрүүүнд салбарын яам руу гүйдэг. Тэгвэл ИТХ журам гарган, байгаль орчныг бохирдуулж буй ААН, иргэний үйл ажиллагааг тодорхой хэмжээнд хязгаарлах эрхтэй аж.       

Мөн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Хурал төсөвтэй байдаг. Төсвийг Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэрийг үндэслэн Хурлын нарийн бичгийн дарга захиран зарцуулдаг. Энэ төсвийг татвар төлөгч  иргэд, ААН-үүд бүрдүүлдэг тул энэ төсвийн хэмжээ, зарцуулалтад ч иргэн та хяналт тавихад илүүдэхгүй юм шүү.

Эцэст нь хэлэхэд иргэдийн төлөөлөгч нь сайн дурын, сонгуульт ажил тул төсвөөс цалин олгодоггүй. Гэхдээ Төлөөлөгчдийн хурлын ажилд оролцсон байдлыг харгалзан тэргүүлэгчид урамшуулал олгож болно. Урамшууллын хэмжээ, олгох журмыг нь аймаг, нийслэлийн Хурал баталж, шаардагдах зардлыг орон нутгийн төсөвт тусгах ёстой байдаг.

Энэ урамшууллыг зөв хүнд нь зохих хэмжээгээр олгож байгаа эсэх нь иргэд бидний анхаарах асуудал яалт ч үгүй мөн. 

Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаас бид юу шаардах эрхтэй вэ?

Сум, дүүргийн ИТХ-ын ээлжит сонгууль болж өнгөрлөө. Бид 7282 хүнийг ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгосон. Энэ бямба гарагт дахин санал хураалт явуулснаар санал тэнцсэн нэр дэвшигчдээс хэн ялсан нь тодорхой болно.

Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуулийн зардалд улс, орон нутгийн төсвөөс 13.9 тэрбум байна гэж УИХ-аас баталсан. Гэвч нэмэлт болон дахин санал хураалт явуулж, сонгууль сунжирсан тул дээрх зардал өслөө. Зөвхөн нийслэлд нэмэлт санал хураалт явуулахад 30 сая төгрөг зарцуулжээ.

Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан төгрөг бүрийн өгөөжийг нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

120 хүүхдийн нэг цэцэрлэг барихад нийслэлд 1.2 тэрбум шаардлагатай гэж үзвэл дээрх зардлаар найман цэцэрлэг элбэг барина. Сонгуульд зарцуулсан төсвийн хөрөнгийг ийнхүү дэлгэрэнгүй танилцуулж байгаа нь учиртай.

Сонгууль дууссан, одоо санал өгөх хэрэггүй боллоо гэж иргэд бид тайвширч болохгүй. Эдийн засаг хүндэрсэн өнөө үед төсвөөс зарцуулсан нэг төгрөг бүрийн өгөөжийг эргүүлэн нэхдэг болох иргэний боловсролд суралцъя.

Тэгэхээр дээрх 14 тэрбум төгрөгийг үр дүнтэй зарцуулсан эсэх нь ирэх дөрвөн жилийн турш ажиллах сум, дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчдөөс шууд хамаарна.

Сонгуулийн сурталчилгааны үеэр өдөр бүр үүд тогших нь холгүй байдаг нэр дэвшигчид ялалт байгуулсан бол тэгсгээд таг болдог нийтлэг жишиг бий. Уг нь иргэдийн хурлын төлөөлөгчид сонгогчидтой тогтмол холбоотой ажиллаж, иргэдийн өргөдөл, санал, гомдлыг зохих журмын дагуу шийдвэрлэх, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжилж, хариуг хуульд заасан хугацаанд авах үүрэгтэй.

Тэгэхээр сонгогч та бүхэн амьдардаг сум, дүүргийнхээ ИТХ-ын төлөөлөгчид, тэргүүлэгчдэд байнга шаардлага тавьж, танай хороолол хотхоны эргэн тойронд явган хүний зам, гарц, гэрэлтүүлэг, гэрэл дохио байхгүй бол нэн даруй суурилуулах гэх мэтийг шаардах эрхтэй юм шүү. Гэхдээ ИТХ-ын төлөөлөгид, тэднийг удирдан чиглүүлэх тэргүүлэгчдийн эрх хэмжээ бас хязгаартай.      

ИРГЭДИЙН ХУРЛЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧИД ЯМАР ЭРХ, ҮҮРЭГТЭЙ ВЭ?

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дөрөвдүгээр бүлэгт Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын талаар дэлгэрэнгүй заасан. “Эцэг хууль”-д ИТХ-ыг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага гэж томьёолдог. Энэ хурлыг бүрдүүлэх төлөөлөгчдийг бид сонгосон. 

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. 

Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах үндсэн дээр хэрэгжинэ гэж Үндсэн хуульд заасан. Энэ нь ИТХ сум, дүүргийн Засаг дарга нартай хамтран ажиллана гэсэн үг юм. 

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага бол аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, тухайн Хурлын хуралдааны чөлөө цагт түүний Тэргүүлэгчид юм.

Аймаг, нийслэлийн болон сум, дүүргийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгодог. Тэгэхээр бидний сонгосон төлөөлөгчид 2020 он хүртэл ажиллана. Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр дэвшүүлэн, дээд шатны дарга нь батламжилдаг.

Нийслэл, дүүргийн Засаг даргыг тухайн хурлын төлөөлөгчид нэр дэвшүүлнэ. Нийслэлийн 6 дүүрэгт МАН, 3 дүүрэгт АН ялалт байгуулсан. Тэгэхээр тухайн дүүргүүдийг ялалт байгуулсан намын гишүүн удирдана гэсэн үг. Харин баг, хорооны Засаг даргыг Иргэдийн нийтийн хурлаар иргэд өөрсдөө сонгодог. Хэрэв та иргэдийн нийтийн хуралд сууж байгаагүй бол хорооноосоо мэдээлэл авч, хаана, хэзээ болох талаар асууж сураглах хэрэгтэй.    

Засаг дарга заавал аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны ИТХ-ын төлөөлөгч байх албагүй. Засаг дарга тухайн ИТХ-ын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээдэг. Тэрээр аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлын шийдвэрт хориг тавих эрхтэй.

Тавьсан хоригийг нь Хурал өөрийн төлөөлөгчдийн олонхийн саналаар няцаасан нөхцөлд Засаг дарга уул шийдвэрийг биелүүлэх боломжгүй гэж үзвэл огцрох хүсэлтээ зохих Хурал, Ерөнхий сайд буюу харьяалах дээд шатны Засаг даргад гаргаж болдог.

ИТХ ЯМАР АСУУДАЛ ХЭЛЭЛЦДЭГ ВЭ?

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх эрхтэй. Мөн улс, дээд шатны нэгжийн чанартай асуудлыг шийдвэрлэхэд хүн амыг зохион байгуулж оролцуулах үүрэг хүлээдэг.

Танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

Эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудал гэдэг нь маш өргөн ойлголт. Газрын маргаан үүний нэг жишээ. Иргэд хүүхдийн тоглоомын талбай, явган хүний зам гэх мэт нийтийн эзэмшлийн талбай дээр нь аль нэг барилгын компани хашаа хатгавал хамгийн түрүүнд Засаг дарга болон ИТХ-даа ханддаг. Өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд идэвх санаачилгатай ажилласан олон хорооны ИТХ газраа авч үлдээд, дээр нь цэцэрлэгт хүрээлэн, усан сан бариулсан бодит жишээ олон.

Мөн ИТХ тухайн сум, дүүрэгт нь шаардлагатай төсвийг нийслэлийн төсөвт суулгах гэх мэтээр дээд шатны байгууллагадаа уламжлан ажилладаг. Ингэхдээ дараах эрхийг эдэлнэ. 

  • ИТХ-ын дарга, тэргүүлэгчдийг сонгох, өөрчлөх;
  • Тухайн Хурлын хороо, түр хороо байгуулах, түр хороог татан буулгах, хорооны дарга, бүрэлдэхүүнийг сонгох, өөрчлөх, ажлынх нь тайланг хэлэлцэх;
  • Засаг даргыг томилуулах, чөлөөлөх, огцруулах санал гаргаж, аймаг, нийслэлийн Засаг даргад уламжлах;
  • Сум, дүүргийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг батлах, тайланг хэлэлцэж үйл ажиллагаанд нь үнэлэлт, дүгнэлт өгөх;
  • Тухайн Хурлын төлөөлөгчөөс Засаг даргад тавьсан асуулгын хариуг хэлэлцэж, шаардлагатай бол зохих шийдвэр гаргах;
  • Тухайн Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэр хууль тогтоомж, Засгийн газар, тухайн асуудлыг харьяалах дээд шатны байгууллагаас гаргасан шийдвэрт нийцээгүй бол хүчингүй болгох;
  • Тухайн Хурлын шийдвэрийг биелүүлэх ажлыг Засаг дарга хэрхэн зохион байгуулж байгааг шалгах, үнэлгээ өгөх;
  • ·Хурлын төсвийг батлах зэрэг юм.

Өмнөх парламентаар Монгол Улсын 2030 он хүртэлх тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалыг баталсан. Намууд сонгуульд мөрийн хөтөлбөрөөрөө өрсөлдөн, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө ажилладаг. Тэгвэл манай улсын засаг захиргааны хамгийн бага нэгж болох сум, дүүрэг, баг, хороо ч дунд хугацааны хөгжлийн бодлоготой байх ёстой.

Энэ баримт бичгийг ИТХ батлах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй. Ингэхдээ бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, аймаг, нийслэлийг хөгжүүлэх хэтийн зорилттой нутаг дэвсгэрийнхээ эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, хэтийн төлөвийг уялдуулах учиртай аж. Иймд иргэн та танай ИТХ хөгжлийн ямар бодлого баримтлан ажиллах, тэрхүү баримт бичигт нь танай баг, хороо багтсан эсэхийг лавлаж байх хэрэгтэй.

ИТХ-аар хэлэлцдэг дараагийн асуудал нь СУМ, ДҮҮРГИЙН ТӨСӨВ. Тэд төсөв батлахын сацуу нэмэлт өөрчлөлт оруулах, гүйцэтгэлд нь хяналт тавин ажилладаг. Мөн тухайн орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрын үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүн, үзүүлж буй үйлчилгээний үнэ тариф үндэслэлтэй эсэхийг хянах, журам тогтоох, хуульд заасан хязгаар, шаардлагад нийцүүлэн орон нутгийн зарим татвар, төлбөр, хураамжийн хувь хэмжээг тогтоох зэрэг ажлыг гүйцэтгэдэг. 

Үүгээр зогсохгүй бүс нутгийн болон засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн бусад нэгжтэй хамтран ажиллах тухай гэрээ, хөтөлбөр, бусад баримт бичгийг батлах, нутаг дэвсгэрийнхээ газрыг зүй зохистой ашиглах, үржил шимийг нь дээшлүүлэх, байгаль орчныг хамгаалах, нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авах тухай Засаг даргын саналыг хэлэлцэн шийдвэрлэх эрхтэй. Энэ нь хөдөөгийн ИТХ-д илүү их хамаатай.

Дээрх жагсаалтаас харахад сум, дүүргийн ИТХ маш өргөн хүрээний эрх мэдэлтэй. Байгаль орчны бохирдолтой холбоотой ямар нэг асуудал гарахад иргэд хамгийн түрүүүнд салбарын яам руу гүйдэг. Тэгвэл ИТХ журам гарган, байгаль орчныг бохирдуулж буй ААН, иргэний үйл ажиллагааг тодорхой хэмжээнд хязгаарлах эрхтэй аж.       

Мөн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Хурал төсөвтэй байдаг. Төсвийг Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэрийг үндэслэн Хурлын нарийн бичгийн дарга захиран зарцуулдаг. Энэ төсвийг татвар төлөгч  иргэд, ААН-үүд бүрдүүлдэг тул энэ төсвийн хэмжээ, зарцуулалтад ч иргэн та хяналт тавихад илүүдэхгүй юм шүү.

Эцэст нь хэлэхэд иргэдийн төлөөлөгч нь сайн дурын, сонгуульт ажил тул төсвөөс цалин олгодоггүй. Гэхдээ Төлөөлөгчдийн хурлын ажилд оролцсон байдлыг харгалзан тэргүүлэгчид урамшуулал олгож болно. Урамшууллын хэмжээ, олгох журмыг нь аймаг, нийслэлийн Хурал баталж, шаардагдах зардлыг орон нутгийн төсөвт тусгах ёстой байдаг.

Энэ урамшууллыг зөв хүнд нь зохих хэмжээгээр олгож байгаа эсэх нь иргэд бидний анхаарах асуудал яалт ч үгүй мөн. 

Монгол Улсын Их Хурлын Өргөдлийн байнгын хороо иргэдийн өргөдлийн дагуу иргэд, холбогдох албан тушаалтнуудаас тайлбар авах уулзалтыг Төрийн ордон дахь Нээлттэй сонсголын танхимд зохион байгуулав.

Байнгын хорооны дарга Д.Сарангэрэл уулзалтыг нээж хэлсэн үгэндээ, Туул голын бохирдол, түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын олборлолтын талаар иргэдээс ирүүлсэн өргөдөл, гомдлын дагуу тус байнгын хороо иргэд, холбогдох албан тушаалтнаас тайлбар авах уулзалтыг өнөөдөр зохион байгуулж байна гээд иргэдээс ирүүлсэн өргөдлийн агуулгыг танилцуулав. Тэрээр Туул голын усан дахь бохирдлын хэмжээ аюултай түвшинд хүрч, цэнгэг усны загас жараахай устаж, голын урсац зарим үед тасалдаж байна. Туул голын сав газрын орчмоос элс, хайрга олборлож байгаа нь газрын хөрсийг эвдэж байгаа төдийгүй арьс ширний үйлдвэрүүд стандартын шаардлага хангаагүй бохир усыг Туул голд урсгаж голын усыг ихээр бохирдуулж байна гэлээ.

Туул голыг бохирдуулж байгаа хүчин зүйлийн талаар Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын Эрүүл мэндийн хяналтын хэлтсийн дарга Д.Баярболд мэдээлэл хийсэн юм. Тэрээр Туул голын бохирдолд шууд бус боловч маш их нөлөө үзүүлж байгаа гол шалтгаануудын нэг бол Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа эрхэлж буй хүнсний болон боловсруулах үйлдвэрүүд, авто угаалгын газрууд ба эдгээр аж ахуйн нэгжүүдийн технологийн хаягдал бохир усны найрлага, агууламж нь стандартаар тавигдсан зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнд байхгүй байгаа нь цэвэрлэх байгууламжийн ачаалал, цэвэрлэгээний түвшинд нөлөөлж улмаар дутуу цэвэрлэгдсэн бохир усыг хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэн бохирдуулах нөхцөлийг бүрдүүлж байна гэлээ.

Үүний дараа Улсын Их Хурлын гишүүд холбогдох албан тушаалтнуудаас асуулт асууж, тайлбар авсан юм. Тухайлахад УИХ-ын гишүүн Б.Энх-Амгалан Туул голын бохирдлын хэмжээ тав дахин нэмэгдсэн өнөө үед Төв цэвэрлэх байгууламжийн шинэчлэл хэзээ хийгдэх, ямар хөрөнгөөр баригдах талаар тодруулсан юм. Үүнд Нийслэлийн Засаг даргын Ногоон хөгжил, агаарын бохирдол хариуцсан орлогч Ж.Батбаясгалан өгсөн тайлбартаа, Нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар 2016-2020 хөтөлбөр батлагдсан, үүнд Туул голын бохирдлыг бууруулах асуудал багтсан байгаа. Энэхүү ажлын хүрээнд шинээр Төв цэвэрлэх байгууламж барих асуудал ч орсон харин хөрөнгө мөнгөний асуудлыг Нийслэл дангаараа шийдвэрлэх боломжгүй учир УИХ, Засгийн газраас дэмжлэг хүсч байгаагаа дуулгасан юм.

Ийнхүү УИХ-ын гишүүд холбогдох албан тушаалтнуудаас асуулт асууж, тайлбар авсны дараа саналаа илэрхийллээ. Тухайлбал УИХ-ын гишүүн Д.Дамба-Очир Туул голын дагуу элс, хайрга олборлох үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуй нэгжүүдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах санал гаргасан бол УИХ-ын гишүүн А.Сүхбат Төв цэвэрлэх байгууламжийн дэргэд үйл ажиллагаа эрхэлж буй өлөнгийн цехийг хотоос нүүлгэн шилжүүлэх. Мөн УИХ-ын гишүүн Ё.Баатарбилэг ажлын хэсэг байгуулж дээрх асуудлуудыг хууль эрх зүйн хүрээнд шийдвэрлэвэл зохистой хэмээн санал гаргав.

Ингээд Байнгын хорооны гишүүд уг асуудалтай холбогдуулан өргөдөл гаргагч иргэдийн байр суурийг сонсч, холбогдох албан тушаалтнуудаас асуулт асууж, тодруулсны дараа Байнгын хорооны дарга Д.Сарангэрэл өнөөдрийн уулзалтыг дүгнэлээ. Тэрээр өнөөдөр 14.00 цагт Өргөдлийн байнгын хорооны хуралдааныг зарласан, тус хуралдаанаар нэн тэргүүнд Туул голын бохирдлыг бууруулах асуудлыг ярина. Туул голыг бохирдуулагч хүчин зүйлүүд болох Төв цэвэрлэх байгууламж, арьс, шир боловсруулах үйлдвэр, элс, хайрга олборлолт зэрэг асуудлуудыг нэгтгэж холбогдох яам, газруудын мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Ажлын хэсэг байгуулна. Мөн элс, хайрга олборлож буй аж ахуй нэгжүүдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах байр суурьтай байна. Цэвэрлэх байгууламжийн хувьд хөрөнгийн асуудлыг яаралтай шийдвэрлүүлэх талаар Засгийн газарт чиглэл өгсөн байгаа. Түүнчлэн арьс, шир боловсруулах үйлдвэрүүдийг хотоос нүүлгэн шилжүүлэх УИХ-ын гишүүдийн саналыг ажлын хэсэгт оруулна гэлээ